Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 62, a. 3 ; q. 63, a. 2 ; q. 65, a. 3 ; q. 114, a. 4 et 8 ; II-II, q. 24, a. 1, 2, 3, 4, 10, 11, 12 ; De Virt., q. 1, a. 11 ; q. 2, a. 12-13.

638. Thesis I. Virtutes infusae a Deo infunduntur una cum gratia gratum faciente. — Constat ex documentis Ecclesiae supra allatis (n. 624,3), et facile intelligitur quia sunt vires derivatae a gratia gratum faciente. Qui enim elevatur ad esse et naturam et vitam divinam per gratiam, etiam debet acquirere virtutes ad operationes divinas, nam omnis natura tendit ad operationem et vita importat activitatem. Unde e gratia fluunt virtutes supernaturales in potentiis animae ad operationes divinas.

Igitur non sunt audiendi qui dicunt fidem et spem infundi illi qui ex gratia actuali actum fidei vel spei exercet, quamvis gratiam et charitatem non recipiat. Nam

1. qui non satis se disponit ad recipiendum esse supernaturale quo participat naturam divinam, nec sufficienter dispositus est ad virtutem supernaturalem qua participat operationem divinam ;

2. insuper cum Dei opera sint perfecta, numquam infundit fidem et spem sine charitate¹].

639. Thesis II. Actus nostri non producunt virtutes infusas. — Probatur :

A. Actus nostri naturales 1) non causant habitum aut virtutem supernaturalem, quia effectus nequit superare causam ; 2) nec disponunt ad eam quia ipsi non sunt proportionati.

B. Actus ex supernaturali gratia facti :

1. Non efficiunt virtutem supernaturalem, quia a) potentia operativa ad plures actus, sicut est virtus supernaturalis, in entitate sua (ut principium) est perfectior uno eius actu, unde ab illo nequit causari ; — nec b) a pluribus actibus, nam id non faciunt nisi singuli aliquid causent ; primus autem nequit producere dispositionem ad plures actus. — Praeterea c) isti actus, quamvis possint elici auxilio gratiae actualis, postulant ut eliciantur a facultate et habitu ; nihil autem producit id quod est eius causa connaturalis.

2. Nec augmentum producunt, quia potentia operativa nequit producere maiorem potentiam.

3. Possunt tamen illi actus a) disponere ad virtutum infusionem, quod proxime facit actus charitatis ; et b) possunt mereri illarum augmentum, in quantum ex charitate fiunt. Solus autem Deus efficit earum productionem et augmentum, qui tamen ad hoc aliis uti potest tamquam instrumentis, ut Christo et sacramentis ; unde istae virtutes dicuntur infusae per se (q. 63, a. 1 ; a. 2, ad 3 ; a. 3, ad 3 ; q. 51, a. 2, ad 3).

640. Quid de augmento habituum infusorum ? — Habitus per se infusi et virtutes non augentur extensive, quia dant potentiam ad omnes actus supernaturales correspondentes qui fieri possunt, seu potentiam agendi supernaturaliter pro omnibus circumstantiis. Intensive autem augentur, non per additionem sed per maiorem radicationem et participationem in subiecto, et quidem iisdem causis ac producuntur. Solus ergo Deus est causa efficiens huius augmenti ; at sacramenta illud producunt instrumentaliter (ex opere operato), et actus nostri supernaturales ex charitate facti, etiam minimi (Mc. IX, 40), possunt esse ad augmentum dispositiones et meritum (ex opere operantis), ut docet Conc. Trid., sess. 6, c. 10 et 16, can. 24 et 32. Unde augentur simul cum gratia et charitate ; et ideo Ecclesia orat : Da nobis, Domine, fidei, spei et charitatis augmentum (cfr. Prov. IV, 18).

Circa tempus autem quo datur charitatis et virtutum infusarum augmentum propter bona opera nostra, duplex praecipue exstat inter theologos sententia. Quidam, actum ex charitate factum considerantes tantum ut solam causam moralem et meritoriam augmenti, dicunt illud conferri statim ac ponitur actus, sive hic actus sit intensus, sive non sit ; unde etiam dicunt peccatorem, eo quod omnia eius opera reviviscunt, semper resurgere in charitate maiore illa quam antea habebat. Hoc utique admitti quamvis incredibile videatur ; sed ex alia parte negant omnes actus bonos iustorum fieri ex influxu charitatis et esse meritorios. Ita, post Nominales, Vasquez, Suarez, De Lugo, Mazzella et maior pars recentiorum. — Alii habentes actus nostros non solum ut causas morales et meritorias, sed et insuper dispositivas, dicunt omnem actum ex charitate factum augmentum mereri, sed non in determinato gradu, nisi sub conditione quod adsit ad dictum augmentum debita dispositio²] ; haec autem est solum actus intensior ac charitas habita, vel aeque intensus, quia tali actu solo conatur homo ad charitatem augendam : statuit enim Deus augmentum charitatis causare quando vis nostra illud causaret, si id posset. Actus autem minus intensi non disponunt sufficienter et immediate ad augmentum, sed tantum mediatè, « in quantum ex uno actu charitatis homo redditur promptior iterum ad agendum secundum charitatem, et habilitate crescente, prorumpit in actum ferventioris dilectionis quo concitetur ad charitatis profectum, et tunc augetur charitas³] », non tantum (ex uno titulo) propter illum actum, sed (ex pluribus titulis) etiam propter omnes actus praecedentes. Unde omnia opera reviviscunt in aequali gradu charitatis, dummodo dispositio ad illum adsit ; si autem minor sit dispositio, reviviscunt in gradu inferiori ; si maior, in superiori ⁴].

Praecipuum argumentum prioris sententiae est non posse intelligi meritum bonorum operum, nisi unicuique operi detur speciale praemium, i. e. specialis gradus gratiae, charitatis et gloriae ; secus enim non mereremur plus multis operibus quam uno⁵] ; nec merita bonorum operum omnia totaliter reviviscerent. — Secundae sententiae argumentum praecipuum est : Virtus iisdem causis augetur quibus generatur ; ergo sicut ad infusionem charitatis et virtutum infusarum requiritur dispositio proportionata quantitati charitatis infundendae (Conc. Trid. sess. 6, c. 7), ita ad augmentum requiritur dispositio proportionata augmento. Et sane : a) qualitates quae admittunt maius et minus, in maiori vel minori gradu existunt secundum diversam dispositionem subiecti. Atqui sicut actus minus intensi virtutis acquisitae non disponunt immediate ad eius augmentum, sed ad hoc disponit actus aeque intensus et hoc producit actus intensior ; ita actus minus intensus virtutis infusae vel charitatis non immediate disponit ad eius augmentum, sed hoc facit solus actus intensior vel aeque intensus ;

b) secus enim plus possemus ad nos disponendum quoad augmentum virtutis infusae quam virtutis acquisitae ; — et

c) ad Deum finem nostrum converteremur et tenderemus et amicitiam haberemus magis quam vellemus aut facere conaremur.

Ergo ut charitas et virtus infusa augeatur, requiritur actus intensior vel aeque intensus. — Accedit quod valde probabile sit omnia opera iustorum esse meritoria, et tamen incredibile est charitatem singulis quasi sine interruzione augeri, nec ullus id cum aliqua probabilitate asserere posset.

641. Animadversio. — Addi cum probabilitate potest (post Gonet, Billuart et Masi), quamvis necessarium non sit, augmentum charitatis et virtutis infusae quod in hac vita operibus minus intensis fuit meritum, sed propter absentiam dispositionis proportionatae non fuit obtentum, nobis conferri primo momento post mortem quando anima tota insensate suae charitatis in actum amoris Dei tendit. Hic actus non est meritorius, quia anima separata non est in statu viae, sed esset dispositio ad obtinendum augmentum quod merito anteriori huius vitae est debitum.

642. Possunt amitti virtutes infusae et per se amittuntur peccatis directe contrariis. Hinc fides divina amittitur sola infidelitate, spes desperatione et praesumptione contra spem, virtutes morales per peccatum grave ipsis contrarium⁶], v. g. iustitia per gravem iniustitiam, charitas per omne peccatum mortale.

Per accidens amittitur virtus, quando amittitur alia quae ipsi praesupponitur et a qua dependet quasi a fundamento. Ita spes amittitur infidelitate, et virtutes morales infusae quando amittitur charitas quacum connectuntur.

Fides et spes non amittuntur, amissa charitate, quia ipsi praesupponuntur ; Deus scilicet ex bonitate illas conservat in iis qui vitam supernaturalem gratiae abiiciunt, quasi reliquias quibus facilius convertentur.

643. Virtutes infusae non possunt minui. — Charitas et aliae virtutes infusae minui non possunt directe et in se, nam peccatum mortale quod illis contrarium eas totaliter aufert ; peccatum veniale, quia non est contrarium charitati et virtutibus infusis sed est praeter eas, non potest eas minuere. Hinc peccata venialia, aut non usus virtutum infusarum, neque per accidens efficient earum diminutionem, sed solum disponunt ad earum corruptionem, et haec dispositio ad corruptionem vocari potest diminutio indirecta et improprie dicta.

644. Corollarium. — Dona Spiritus sancti connexa cum charitate, simul cum ea infunduntur, intensive augentur, et amittuntur eodem modo ac virtutes morales infusae.