Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 26-28 ; I, q. 60 ; III Sent., d. 27, q. 1 ; C. G. IV, 19 ; Quodl. I, a. 8.

842. Charitas secundum nomen. — Vox latina charitas derivatur vel a voce graeca : χάρις i. e. gratia, benevolentia ; vel a voce latina : carum i. e. quod magni est pretii. Utrique sensus fere in idem recidit, nam qui benevole amatur, generatim magni pretii aestimatur, et ille qui magni pretii habetur, facile amatur benevole : unde :

1° Charitas originario et primario significat amorem gratitum, liberalem, honestum, benevolum, excellentem erga aliquem qui magni aestimatur.

Etenim amor, dilectio, charitas et amicitia, licet quodam sensu ad idem pertineant, quia sunt appetitus boni, tamen proprio et stricto sensu diversa sunt : amor et dilectio proprie significant actum, amicitia est quasi habitus¹ seu status, charitas dicitur de utroque. Praeterea amor est terminus maxime generalis : significat enim vel passionem appetitus sensitivi concupiscibilis, vel actum voluntatis ; dilectio addit super amorem, electionem praecedentem qua fit ut unum ametur prae alio, unde est actus solius voluntatis ; charitas addit super dilectionem, aliquam perfectionem amoris, in quantum id quod charitate amatur, magni pretii aestimatur et ex benevolentia amatur. Denique amicitia addit supra benevolentiam, dilectionem mutuam seu redamationem : est enim benevolentia mutua, fundata in quadam communicatione (Eth. VIII, 2 ; I-II, q. 26, a. 3). Hinc S. Thomas : « amicitia est perfectissimum inter ea quae ad amorem pertinent » (III Sent., d. 27, q. 2, a. 1).

2° Ex usu loquendi autem charitas sumitur in sensu strictiore, et est eximius amor specialis amicitiae sive naturalis sive supernaturalis.

3° At in sermone theologico et sensu strictissimo sola amicitia supernaturalis et divina dicitur charitas, utpote omnibus aliis pretiosior, Deum super omnia alia aestimans. Unde S. Thomas : « amicitia ad Deum omnibus pretiosior et carior » (ib., ad 7).

Praedicti sensus traduntur in S. Scriptura : 1) charitas dicitur ipse amor Dei increatus a) quo nos diligit (I Ioh. IV, 8), imo etiam b) amor benevolentiae erga peccatores qui ipsum non diligunt (Ier. XXXI, 3 ; Eph. II, 4) ; 2) amicitia inter homines naturalis (II Macch. XIV, 26) ; 3) amor amicitiae supernaturalis, scil. tum a) actus quo Deum amamus propter se et ideo proxime propter Deum (Col. III, 14 ; Rom. XII, 10) ; tum b) habitus amicitiae supernaturalis erga Deum (I Cor. XIII, 13).

843. Charitas est amor. — Amor est coaptatio affectus ad bonum amatum ; sub quo respectu differt cognitio et amor : res enim per cognitionem quodammodo trahitur ad cognoscentem, quia intellectus agens (virtute activa) agit in rem et sumit ac transformat rem in se ; e contra per amorem amans trahitur ad ipsum amatum, quia res agit in appetitum et transformat appetitum (virtutem passivam) in se (I-II, q. 22, a. 2). Affectus scil. vel appetitus a bono apprehenzo quodammodo informatur et immutatur, — ipsi adaptatur, conformatur et assimilatur, — in ipsum transformatur, — et ipsi unitur unum cum ipso ; et ideo adhaeret ei quasi fixum in ipso, et in illo quiescit et sibi complacet eo quod est conveniens sibi ; ac tamquam pondus in illud inclinatur et propendit. Est scil. principium et initium tendentiae in bonum et sic differt amor a desiderio et gaudio : a desiderio quod est motus seu tendentia perfecta ad bonum consequendum, ex inclinatione amoris procedens ; etiam a gaudio quod est quies in bono iam possesso, quia complacentia amoris completur possessione amati². — Amor est quasi pondus tendens in amatum ; desiderium est pondus iam cadens ; gaudium est quies ponderis in proprio loco, in reali scil. possessione et praesentia termini.

Triplex autem in homine invenitur amor, Nam, ut ait S. Thomas, I-II, q. 26, a. 1 : Amor est aliquid ad appetitum pertinens, cum utriusque obiectum sit bonum ; unde secundum differentiam appetitus est differentia amoris. Est enim :

1) Quidam appetitus non consequens apprehensionem ipsius appetentis, sed alterius ; et huiusmodi dicitur appetitus naturalis : res enim naturales appetunt quod eis convenit secundum suam naturam, non per apprehensionem propriam sed per apprehensionem instituentis naturam.

2) Alius autem est appetitus consequens apprehensionem ipsius appetentis, sed ex necessitate, non ex iudicio libero ; et talis est appetitus sensitivus in brutis, qui tamen in hominibus aliquid libertatis participat, in quantum obedit rationi.

3) Alius autem est appetitus consequens apprehensionem appetentis secundum liberum iudicium ; et talis est appetitus rationalis, sive intellectivus, qui dicitur voluntas.

In unoquoque autem horum appetituum amor dicitur illud quod est principium motus tendentis in finem amatum :

duplicem effectum inducit in patiens, nam 1° quidem dat formam, 2° dat motum consequenter formae... Sic etiam ipsum appetibile dat appetitui primo quandam coaptationem ad ipsum, quae est quaedam complacentia appetibilis, ex qua sequitur motus ad appetibile... Appetibile enim movet appetitum, faciens quodammodo in eo eius intentionem, et appetitus tendit in appetibile realiter consequendum, ut sit ibi finis ubi fuit principium. Prima ergo immutatio appetitus ab appetibili vocatur amor, qui nihil est quam complacentia appetibilis ; et ex hac complacentia sequitur motus in appetibile, qui est desiderium ; et ultimo quies quae est gaudium. Sic ergo cum amor consistat in quadam immutatione appetitus ab appetibili, manifestum est quod amor sit passio, proprie quidem secundum quod est in concupiscibili, communiter autem et extenso nomine secundum quod est in voluntate ». Et in III Sent., d. 27, q. 1, a. 1 : « Amor ad appetitum pertinet ; appetitus autem est virtus passiva.... Omne autem passivum efficitur secundum quod informatur per formam sui activi, et in hoc motus eius terminatur et quiescit... Quando affectus vel appetitus omnino imbutur forma boni quod est sibi obiectum, complacet sibi in illo, et adhaeret ei quasi fixum in ipso ; et tunc dicitur amare ipsum. Unde amor nihil aliud est quam quaedam transformatio affectus in rem amatam. Et quia omne quod efficitur forma alicuius efficitur unum cum illo, ideo per amorem, amans fit unum cum amato, quod est factum forma amantis, et ideo Phil. dicit quod amicus est alter ipse ; et I Cor. VI, 17 : Qui adhaeret Deo, unus spiritus est. Unumquodque autem agit secundum exigentiam suae formae, quae est principium agendi et regula operis. Bonum autem est finis ; finis autem est principium in operabilibus... Unde... amans cuius effectus est informatio ipso bono quod habet rationem finis... inclinatur per amorem ad operandum secundum exigentiam amati ». Summatim, in a. 3, ad 2 : « Amor facit quod amatum sit convenienter et connaturale amanti, in quantum unit affectum amantis amato... », et a. 1, ad 2 : « est ipsa unio vel nexus vel transformatio qua amans in amatum transformatur et quodammodo convertitur in ipsum ». Cfr. I-II, q. 28, a. 1 et 2 ; q. 26, a. 2, ad 2.

a) In appetitu autem naturali principium huiusmodi motus est connaturalitas appetentis ad id in quod tendit, quae dici potest amor naturalis : sicut ipsa connaturalitas corporis gravis ad locum medium est per gravitatem et potest dici amor naturalis. Talis amor naturalis est in omnibus potentiis animae, et etiam in omnibus partibus corporis, et universaliter in omnibus rebus, cum unaquaeque res habeat connaturalitatem ad id quod est sibi conveniens secundum suam naturam.

b) Similiter coaptatio appetitus sensitivi ad aliquid bonum sensibile et complacentia appetitus sensitivi in bono sensibiliter apprehenso dicitur amor sensibilis seu sensitivus, qui versatur circa qualitates quae sensibus placent quaeque frivolae sunt et mutabiles, unde amor qui exinde nascitur est vanus et inconstans.

c) Denique coaptatio voluntatis ad aliquid bonum intelligibile et complacentia voluntatis in bono intellectu apprehenso dicitur amor rationalis, qui oritur ex dotibus intellectualibus et morali bus uti perspicacitate aut promptitudine mentis, rectitudine iudicii, sapientia, scientia, prudentia, benignitate, fortitudine aliisque virtutibus, animi nobilitate, etc. Amor iste dignus est homine utpote qualitatibus vere humanis fundatus ; estque magis constans utpote dotibus iniuxus quae minus mutabiles sunt et magis stables.

844. Charitas est amor benevolus. — Duplex enim est amor rationalis seu electionis, scil. concupiscentiae seu desiderii, et benevolentiae aut amicitiae³.

Priore modo amamus aliquid (rem vel personam) in nostrum commodum et utilitatem, scil. propter nos tamquam bonum nobis seu ut nobis exinde bonum proveniat ; altero amamus aliquem propter seipsum, et ideo ipsi bonum volumus tamquam bonum sibi seu ut ipsi bonum proveniat. Amare equum propter utilitatem vel cibum propter delectationem est concupiscentiae : nullus enim erga equum vel cibum propriam benevolentiam habet ; et similiter amare hominem propter utilitatem vel delectationem, v. g. dominum propter mercedem ; e contra benevolentiae est amor amici erga amicum vel matris erga filium.

Qui multipliciter differunt :

1) Ratione finis cui : amore concupiscentiae enim amamus aliquid propter nos ut nobis bene sit, amore benevolentiae amamus aliquid propter seipsum, ut ipsi bene sit.

2) Ratione finis qui (obiecti materialis) : amor concupiscentiae intendit proprium commodum scil. bonum proprium amantis, amor benevolentiae bonum alterius scil. bonum ipsius amati.

3) Ratione motivi proximi (obiecti formalis) : amore concupiscentiae amamus aliquid quia bonum nobis in quantum nobis inde bonum proveniat, ita ut amor non sistat in amato sed ad amantem redeat ; amore benevolentiae amamus aliquem quia bonus in se, ita ut amor sistat in persona amati quia ista in se perfectionem habet qua reditur in se amabilis.

Duplex ille amor a) se habet tamquam perfectum et imperfectum : amor benevolentiae quo aliquem amamus secundum se (qua bonum in se) ut ipsi bene sit est amor in pleno et proprio sensu ; amor concupiscentiae autem quo tantum aliquid amamus propter nos ut sit bonum nobis, est amor in sensu imperfecto et analogico⁴. Hinc

b) semper aliquo sensu coniunguntur et ad invicem subordinantur : impossibile enim est ut aliquid concupiscamus nisi id alicui velimus benevole et propter se amato, et ita in amore concupiscentiae quo nobis aliquid optamus etiam nos ipsos benevole amamus — et vice versa impossibile est ut aliquos amemus benevole nisi ipsi aliquid bonum concupiscamus ;

c) moraliter tamen differunt amor concupiscentiae et benevolentiae : in amore concupiscentiae quidem quo nobis aliquid bonum optamus, etiam nos ipsos benevole amamus, sed quia ista benevolentia est necessaria et naturalis, non attenditur in scientia morali quae diiudicat actus humanos morales et liberos, et ideo iste amor simpliciter vocatur concupiscentiae ; — e contra in amore benevolentiae quo aliquem amamus propter se, etiam concupiscimus et desideramus illi bona sicut nobis, sed quia id provenit ex eodem motivo benevolo, amor iste simpliciter vocatur benevolentia.

Et ita spectati amor concupiscentiae et benevolentiae distinguuntur specie morali, secundum quod principaliter tendunt in hoc vel illud bonum proprium amantis, vel in bonum alterius in se amati. Actus enim nostri speciem habent ex diversis obiectis seu motivis a nobis distinctis.

845. Charitas est amor amicitiae. — Est autem amicitia a) benevolentia mutua seu redamatio, unde dicitur : amicus est amico amicus (Eth. VIII) ; b) mutuo cognita seu manifestata, secus enim dilectio esset mutua per accidens, nec esset vera redamatio seu dilectio alterius in quantum iste etiam diligit ; unde dicitur : amicitia est redamatio non latens (Eth. IV) ; c) stabilis et ideo fundata in communicatione i. e. communitate eorundem bonorum, in consortio eiusdem vitae et unius intimae societatis, ita ut inter amicos sit quaedam aequalitas, ex qua paritate uti possunt commercio familiari, amicaliter convivere eadem vita, frui eadem felicitate. Unde dicitur : amicitia aut pares invenit aut facit.

De amicitia praeclare loquitur Scriptura, Eccli. VI, 14-16 : « Amicus fidelis protectio fortis ; qui autem invenit illum, invenit thesaurum ; amico fideli nulla est comparatio, et non est digna ponderatio auri et argenti contra bonitatem fidei illius ; amicus fidelis medicamentum vitae et immortalitatis ».

846. Fundamentum remotum omnis amoris et conditio ex parte subiecti est amor necessarius et naturalis sui ipsius : quia enim nosmetipsos benevole amamus et perfectionem summam seu felicitatem nobis volumus, ideo amore concupiscentiae volumus nobis hoc vel illud bonum ut aliquid quod pertinet ad felicitatem nostram ; et amore Benevolentiae amamus alios ut nosmetipsos et volumus ipsis bonum sicut nobis (q. 27, a. 3).

Fundamentum proximum benevolentiae est aliqua communitas bonorum : similitudo enim amantis cum amato facit ut amans amatum amet ut alterum se, et amet bonum ipsi ut sibi⁵. — Fundamentum proximum amicitiae est similitudo usque ad aequalitatem saltem proportionis, orta ex communione in iisdem bonis, scil. communicatio propria bonitatis, consociatio in eadem vita, vel saltem destinatio aut aptitudo ad eandem vitam⁶.

Experientia enim constat : a) amicitiam naturaliter nasci inter illos qui eamdem vitam ducunt, non nasci inter illos qui valde distantes sunt ; b) secundum diversam communionem vitae, diversam esse amicitiam : sic amicitia naturalis fundataur in communicatione vitae naturalis per generationem, amicitia domestica, civilis vel militaris fundataur in communione in eadem vita domestica, civili vel militari, etc., et quo excellentiora sunt bona alicuius vitae, eo excellentiorem esse amicitiam ; c) maxima est unio in eadem vita, maximam esse amicitiam, uti patet ex unione viri et uxoris⁷.

847. Fundamentum remotum omnis amoris et conditio ex parte obiecti est ipsius bonitas quae talis cognita, i. e. in quantum proponitur ut nobis proportionata ; impossibile enim est quod aliquis amet id quod sibi non videtur bonum seu conveniens ; unde etiam naturaliter aliquem amamus prius amore concupiscentiae quatenus est bonum nostrum, quam amore benevolentiae vel amicitiae (q. 27, a. 1 et 2).

Fundamentum seu motivum proximum, i. e. obiectum formale secundum quod differunt concupiscentia, benevolentia et amicitia, est illa bonitas diverso modo spectata : motivum enim amoris concupiscentiae est bonitas rei relativa, praecise qua bona est alicui, quia apta ad illum perficiendum et beatificandum ; motivum amoris benevolentiae est bonitas absoluta personae in se seu ipsius perfectio, qua est non tantum diligenti bona sed et bona et amabilis in se ; denique motivum amicitiae est eadem bonitas personae in se sed quam communem habemus cum ipsa, et propter quam etiam ab ipsa diligimur.

848. Effectus amoris praecipui, secundum S. Thomam, sunt unio seu mutua inhaesio, exstasis, zelus, influxus universalis in activitatem agentis ac subordinatio actionum in obiectum amatum, et vulneratio (q. 28).

1) Unio, nam amor quilibet tendit ut amantes coniungat, et ex duobus vel pluribus unum moraliter efficiat, iuxta illud : Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32). Duplicem efficit unionem : a) unam affectuosam vi cuius amici eadem velle et eadem nelle satagunt, et amans est in amato sicut sua reputans bona ac voluntatem amici, et vicissim amatum est in amante quia ipsum amat sicut se. Ita legitur in Scriptura (I Reg. XVIII, 1) : « Anima Ionathae conglutinata est animae David, et dilexit eum Ionathas quasi animam suam ». Hanc unionem causat amor formaliter ; — b) alteram realem quae consistit in praesentia et possessione amati ; quam unionem facit amor effective. Haec tamen, quamvis ab amantibus exoptata, aliquando per obstacula impeditur aut retardatur.

2) Exstasis (ἐκ-στασις, egressus), qua veluti extra se ponitur amans ; quod fit duplici actu intellectus et voluntatis : a) secundum intellectum, amans, sui oblitus, de amato frequenter cogitat, et hanc exstasim facit amor dispositive in quantum scil. facit meditari de amato ; intensa autem meditatio unius abstrahit ab aliis ; — b) secundum affectum extra seipsum fertur : per amorem concupiscentiae, non contentus de bono quod habet, quaerit frui aliquo extra se ; per amorem amicitiae, non sibi solum agit, sed vult et operatur amico bonum, quasi gerens curam et providentiam ipsius propter ipsum amicum, non quoad proprium bonum sed ad bonum amati, et hanc exstasim facit amor directe. Quare maximi momenti est nonnisi honesta et sancta diligere, cum amans veluti a se exeat et similis fiat amato⁸.

3) Zelus qui ex intensitate amoris provenit : quo enim vehementius in aliquid tendimus, eo fortius repellimus quidquid huic propensioni adversatur. Ita, in amore concupiscentiae, qui intense aliquid concupiscit, eo ipso fertur contra omne illud quod eius consecutioni aut quietae fruitioni obstat ; et hoc modo viri dicuntur zelare uxores. In amore amicitiae, qui sincere vult amici bonum, eo ipso vehementer movetur contra omne illud quod eius bono repugnat ; et secundum hoc aliquid dicitur zelare pro amico, vel et pro Deo, quando ea quae sunt contra bonum amici, aut contra honorem vel voluntatem Dei repellere secundum posse conatur. Unde Ps. LXVIII, 10 : « Zelus domus tuae comedit me » (Cfr. III Reg. XIX, 14).

4) Influxus universalis in activitatem agentis. Cum amor boni (seu finis) sit causa omnium quae amans agit, hinc si unus amor sit praedominans, omnia fiunt propter illum. Et ideo qui vehementia aliquem diligit, omnes suas actiones in eum ordinat, scil. ad ei placendum eiusque amicitiam consequendam. Ex quo sequitur nihil magis interesse quam recte suas affectiones ordinare, ut vita ipsa recte instituatur ; nam, ut ait Augustinus, de Civ. Dei, l. XIV, c. 28 : « fecerunt itaque civitates duas amores duo ; terrenam scil. amor sui usque ad contemptum Dei, coelestem vero amor Dei usque ad contemptum sui ».

5) Vulneratio. Ad praedictos effectus reducuntur quoque liquefactio, fruitio, languor, et fervor, qui uno nomine vocari possunt vulneratio (Cant. IV, 9). Liquefactio est mollificatio cordis quae facit non continere amantem intra se, et qua habile fit cor ut amatum subintret, ac faciliter penetratur ab amato. Si ergo amatum fuerit praesens et habitum, causatur fruitio de praesentia ; si autem fuerit absens, erit languor seu tristitia de absentia, et fervor seu intensum desiderium praesentiae quo amans extra se fertur in amatum. — Vulneratio autem dicitur quia amans dividitur a se ut amatum intret, et extra se fertur ut quaerat amatum. Circa quod notat S. Thomas, III Sent., d. 27, q. 1, a. 1, ad 4 : « In amore est unio amantis ad amatum, sed etiam est triplex divisio. Ex hoc enim quod amor transformat amantem in amatum, facit amantem intrare ad interiora amati et e contra, ut nihil amati amanti remaneat non unum (sicut forma pervenit ad intima formati, et e converso) ; et ideo a) amans quodammodo penetratur in amatum et secundo hoc amor dicitur acutus : acuti enim est dividendo ad intima rei devenire ; et similiter amatum penetrat amantem, ad interiora eius perveniens, et propter hoc dicitur quod amor vulnerat, et quod transfigi licur. Sed quia nihil potest in alterum transformari nisi secundum quod a sua forma quodammodo recedit (quia unius una est forma), ideo b) hanc divisionem penetrationis praecedit alia divisio, qua amans a seipso separatur in amatum tendens, et secundum hoc dicitur amor exstasim facere (et languere), et fervere, quia quod fervet extra se bullit, et exhalat. Quia vero nihil a se recedit nisi soluto eo quod intra seipsum continebatur (sicut res naturalis non amittit formam nisi solutis dispositionibus quibus forma in materia retinebatur), ideo oportet c) quod ab amante terminatio illa, qua intra terminus suos tantum continebatur, amoveatur ; et propter hoc amor dicitur liquefacere cor, quia liquidum suis terminis non continetur, et contrarietate dispositio est cordis duritia ».

Quod si amor sit vehemens, etiam causare potest laesionem corporis seu organicam.

849. Triplex est in amicitia unio. — Una est causa amicitiae, et haec est communitas bonorum, seu unio similitudinis. Altera est essentialiter ipse amor amicitiae, et haec est unio affectiva seu moralis, in affectu, qua homo considerat amicum ut unum sibi et alterum se, unde dicitur : amicus est alter ipse (Eth. IX). Tertia est effectus amicitiae, et haec est unio effectiva et physica realis praesentiae quam amans quaerit habere cum persona amata : haec non est de essentia sed de convenientia amoris (q. 28, a. 1, ad 2).

Unio secundum affectum est inhaesio mutua (mutua penetratio), non tantum a) quia amici se mutuo diligunt ; sed b) quia amatum est in amante, nam manet impressum in ipsius memoria per cognitionem continuatam, et in affectu per complacentiam, unde amans reputat amatum ut idem sibi, et vult et agit propter amicum sicut pro seipso ; et vicissim amans est in amato, quia tendit ad illum intime cognoscendum, et quia affectu transformatur in ipsum, unde reputat bona vel mala amici ut sua et voluntatem amici ut suam, et ideo eadem vult et agit ac amicus, et cum ipso tristatur et gaudet, quasi idem factus amato. Unde amicitia dicitur nexus amantium, unio inter amantem et amatum : est enim duarum voluntatum unio atque consensio (q. 28, a. 2).

850. Charitas divina seu theologica definitur : virtus divinitus infusa qua Deum finem supernaturalem ex toto corde propter se diligimus, nos autem et proximum sicut nos, propter Deum. In qua definitione

1) indicatur genus ad quod charitas pertinet : virtus divinitus infusa seu supernaturalis ;

2) actus proprius charitatis quo ab aliis virtutibus distinguitur : qua diligimus ;

3) obiectum materiale charitatis tum principale : Deum finem supernaturalem, tum secundarium : nos et proximum ;

4) motivum charitatis : propter Deum ;

5) proprietates charitati essentiales : ex toto corde (super omnia) est erga Deum, et ad proximum est sicut ad nos ipsos.

Quam definitionem esse realem et adaequatam toto ostendetur tractatu⁹.

851. Divisio tractatus. — Tractatus de charitate quinque complectitur partes : de ipsa charitate i. e. de habitu charitatis, — de obiecto charitatis, — de eius actibus et effectibus — de vitiis et peccatis ipsi oppositis, — de praeceptis charitatis.

Ordinario pro aliis virtutibus ex obiecto cognito cognoscitur actus, et tunc ex actu habitus ; e contra pro charitate habitus est notior obiecto et actu : cum enim plures et diversi amores possint referri ad idem obiectum sub diversa ratione, prius determinandum est qualis amor sit charitas antequam determinetur sub qua ratione formali obiectum consideretur et quibus actibus attingatur. Unde iste tractatus incipit ab habitu.

1ª Pars agit de ipsa charitate : 1) de essentia charitatis ; 2) de excellentia charitatis a) in se, b) relative ad alias virtutes ; 3) de comparatione charitatis ad subiectum : a) de subiecto et generatione charitatis, b) de eius augmento, c) de eius diminutione et amissione.

2ª Pars agit de obiecto charitatis : 1) de obiecto formali ; 2) de obiecto materiali i. e. de diligendis : a) de diligendis generatim ; tunc specatim b) de diligendo Deo, c) de dilectione sui, d) de peccatoribus diligendis, e) de inimicis diligendis ; 3) de ordine charitatis : a) inter nos et Deum, b) inter nos et proximum, c) inter varios proximos.

3ª Pars est de actibus et effectibus charitatis : 1) de actu proprio, dilectione ; 2) de effectibus charitatis internis : gaudio, pace, misericordia, et dono sapientiae ; 3) de actu externo, seu beneficentia : a) materiali seu eleemosyna, b) spirituali seu correptione fraterna.

4ª Pars est de peccatis oppositis charitati : 1) de odio quod opponitur dilectioni ; 2) de peccatis oppositis gaudio, scil. de acedia et invidia ; 3) de peccatis oppositis paci ; 4) de scandalo quod opponitur beneficentiae, scil. a) de scandalo activo, b) de scandalo passivo, c) de quibusdam scandalis in specie.

5ª Pars est de praeceptis charitatis.