Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 43, a. 1, 2, 3, 7, 8.

964. Scandalum passivum seu occasionatum est peccatum quia est ipsa ruina spiritualis proximi occasione dicti vel facti alterius; at non est peccatum speciale quia ex alterius dicto vel facto ansam sumere contingit secundum quodcumque genus peccati et non habet specialem difformitatem.

Scandalum passivum est 1) acceptum quia datum, si peccatum proximi vere oritur ex alterius dicto vel facto, seu ex scandalo activo; vel 2) acceptum tantum, quando peccatum proximi non vere oritur ex dicto vel facto alterius, sed vel a) ex sola malitia peccantis (v. g. de exercitiis pietatis aut virtutis), et tunc est pharisaicum, vel b) ex solus eius ignorantia aut infirmitate, et tunc est scandalum pusillorum seu infirmorum (v. g. de muliere honeste ornata). Hinc notat S. Thomas quandoque esse scandalum passivum sine activo, ut pharisaicum; quandoque abitur sine passivo, puta cum aliquis inducit alterum ad peccandum et ille non consentit; quandoque esse activum cum passivo, si ex inductione aut malo exemplo unius alter peccet.

965. Obligatio vitandi scandalum passivum. — Ex lege charitatis qua tenemur benefacere proximo, etiam datur obligatio, ex genere suo gravis, vitandi scandalum passivum i. e. omittendi ea ex quibus proximis occasionem peccati est sumpturus, quotiescumque non adest ratio sufficiens actum ponendi et permittendi ruinam spiritualem proximi.

Requiritur autem causa tanto maior quanto timetur peccatum gravius, et quanto facilius et certius praevidetur secuturum, et quanto plures sunt scandalum passuri. Hinc:

1. generalem illicitum est petere, consulere, iubere, etc. opus quod, etsi ab alio sine peccato quidem fieri potest, iste tamen sine peccato vel certo vel probabiliter non faciet, v. g. iuramentum ab illo qui est peieraturus; — nisi fiat iusta causa necessitatis vel utilitatis, v. g. in casu, a iudice;

2. maior requiritur causa ut clericus sit occasio peccati et illudindit permittat, quam ut laicus idem permittat; maior causa ad permittendum scandalum pusillorum quam pharisaicum;

3. nonnisi ex gravissima necessitate licitum est facere opus quantumvis alias bonum, quod est ex se valde inductivum ad peccandum, v. g. se lavare aut natare nudum in publico, copulam matrimonii publice exercere; — et si magna multitudo hominum ad peccata gravia timeatur inducenda, etiam omittendum interdum esset cum iactura vitae: ad vitandam scil. gravem necessitatem plurium.

966. Principia et Regulae practicae. — Igitur ad vitandum scandalum passivum, quaedam sunt omittenda. Et quidem:

I. Ad vitandum scandalum acceptum quia datum:

a) Semper omittendum est omne opus quod active scandalizat, si sit malum.

b) Etiam generatim omittendum est opus quod solam speciem mali habet, nisi adsit urgens et gravis ratio.

Haec ratio ordinario sufficiter removet scandalum; quodsi ad hoc non sufficeret, tunc removenda, quantum est in potestate agentis, ruinae occasio, v. g. per admonitionem factam proximo de actionis rectitudine ob dispensationem, causam excusantem, etc.: sic sacerdos dispensatus manducans carnes die vetito, — aut frequcntans suspectam personam ad consilium vel ministrationem sacramentorum. Et si scandalum activum i. e. species mali sufficienter removeri nequeat, est ab opere abstinendum, quidquid aliqui moderni videantur asserere, nam ait S. Thomas, a. 2: « Scandalum activum semper est peccatum in eo qui scandalizat: quia vel ipsum opus quod facit, est peccatum; vel etiam si habeat speciem peccati, dimittendum est semper propter proximi charitatem, ex quo unusquisque tenetur saluti proximi providere: et sic qui non dimittit, contra charitatem agit ».

II. Ad vitandum scandalum pusillorum:

a) Nunquam debent nec possunt omitti necessaria ad salutem (susceptio Baptismi vel verae fidei), nec praecepta legis naturalis, sive negativa (non mentiri), sive affirmativa si lex hîc et nunc urget (praeceptum confessionis fidei vel poenitentiae), quia non est licitum facere intrinsece mala ut eveniant bona.

b) Praecepta legis positivae certo non sunt saepius omittenda, quia hoc esset grave incommodum ad quod charitas non obligat; at probabilius sunt omittenda una vel altera vice, secluso gravi incommodo, quia praeceptum vitandi scandalum quod est legis naturalis de se magis urget quam praecepta positiva.

Exempla sunt apud S. Alphonsum, l. II, n. 52: « Peccatum ex quo confessarium in confessione, ex infirmitate tamen, graviter scandalizandum nosti, debes reticere... Uxor semet vel iterum debet omittere ieiunium, ex quo maritus graviter offenderetur, et oriretur discordia... Si, ituro ad sacrum excitanda sit gravis rixa vel caedes, non teneris ire... Superior peccata subditi potest dissimulare ad vitandas turbas et maiora mala quae alioquin teneretur punire ». Ita et mulier sciens se a certo viro turpiter concupiscendam, si ad missam die dominica pergat, posset semel aut iterum a sacro abstinere¹. Quod in praxi est suadendum, licet stricte imponi non possit.

c) Opera consilii vel indifferentia, dummodo fieri possit sine magno incommodo, omittenda sunt una vel altera vice, vel occultanda, vel aliquamdiu differenda donec proximo ratio operis reddita fuerit; si autem post monitionem manet scandalum, censetur pharisaicum.

Hinc ingressus in religionem differri debet ob scandalum propinquorum, si illorum consensus brevi speratur; potest tamen aliquis recte ingredi, si propositis bonis motivis, isti resistere pergunt; — pariter mulier sciens se a certo viro turpiter concupiscendam, aliquot vicibus debet vel abstinere ab audiendo sacro non praecepto, vel ornatum honestum dimittere, vel ad fenestram et non offerre, vel abstinere a deambulatione aut aliud iter sumere se conspectum eius fugere; — a fortiori non posset a mortali excusari, si vanitate ducta, etsi scandalum illius viri non intendat, data opera eius aspectu se offerret, aut si peteret aliquem locum, quem non adiret, nisi sciret ibi amasius adesse.

III. Ad vitandum scandalum pharisaicum:

a) Ordinario non sunt omittenda opera bona, quia sic

Summa Theologiae Moralis I. — 47 daretur malis occasio malitiose impediendi bonum, nisi tamen ex dilatione fructus speraretur, vel nulla esset causa opus statim faciendi, vel malum quod timetur esset longe maius bono quod obtineretur opere, ut si timeretur peccatum valde grave in articulo mortis, aut plures esse peccaturos: ita punitio peccatoris aliquando relinquenda, si timeatur schisma.

b) Opera indifferentia sunt omittenda, nisi adsit iusta causa, quae non requiritur valde gravis, v. g. sacerdos potest levi de causa transire per viam ubi malitiosi inconveniuntur religiosis osores qui blasphematunt.

c) Opera praecepta omitti non possunt, v. g. parochus omittere non potest ea quae necessaria sunt ad bona ecclesiae conservanda, propter lites; tenetur tamen monere.

967. Animadversio. — Bona temporalia 1) ob scandalum pharisaicum non sunt dimittenda, quia sic daretur malis occasio rapiendi, quod noceret bono communi, et etiam ipsis rapientibus qui retinendo aliena in peccato remanerent. Hinc nullus tenetur plus solvere operario quia praevidet illum blasphemataturum, nec parochus dimittere iura stolae ad praecavendas obtrectationes parochianorum, quia est grave incommodum sibi et successoribus.

2. Ob scandalum pusillorum autem bona temporalia propria vel dimittenda sunt, ea tribuendo aut non repetendo, modo peccatum quod impeditur sit grave et iactura sit levis, quia bonum spirituale proximi praeferendum est temporali proprio; — vel scandalum charitativa monitione aut instructione tollendum est, qua monitione facta, si perdurat, censetur pharisaicum. Bona autem aliena dimittenda non sunt nisi de consensu domini saltem rationabiliter praesumpto.