614. Necessitas habituum supernaturalium. — Finis ad quem de facto destinamur consistit in participatione vitae Deo propriae, i. e. in videndo et amando Deum eo modo quo videt et amat seipsum. Talis finis est absolute supernaturalis, et ideo nulla creatura potest ad illum pervenire per principia suae naturae. Unde ut ad illum homo ordinetur et actibus suis tendat, necesse est ut naturae humanae addantur quaedam principia seu habitus quibus supra se elevetur, ad divinum ordinem transvehatur, et capax fiat eliciendi operationes divinas fini supernaturali proportionatas. Quod fit dono divinae gratiae habitualis quae est formaliter gratum faciens.

« Actus perducentes ad finem oportet esse fini proportionatos. Nullus autem actus excedit proportionem principii activi ; et ideo videmus in rebus naturalibus, quod nulla res potest perficere effectum per suam operationem, qui excedit virtutem activam ; sed solum potest producere per suam operationem effectum suae virtuti proportionatum. Vita autem aeterna est finis excedens proportionem naturae humanae,... et ideo homo per sua naturalia non potest producere opera meritoria proportionata vitae aeternae ; sed ad hoc exigitur altior virtus, quae est virtus gratiae » I-II, q. 109, a. 5.

615. Quinam dantur habitus supernaturales¹. — Gratia, ut tradit Dogmatica, est quasi habitus entitativus qui perficit ipsam essentiam animae, quam elevat ad ordinem divinum, et reddit deiformem i. e. ipsi divinae naturae similem ac eius vitae participantem (II Petr. I, 4 ; I Ioh. III, 2) ; unde est quasi nova natura supernaturalis et divina, seu nova forma divina nobis inserta et communicata. Hinc non est purus ornatus animae, aliquid mere staticum, sed etiam est principium dynamicum quod fundit et constituit novam vitam supernaturalem, qua vivimus Deo, vivimus cum Christo in Deo, et Christus in nobis (Rom. VI, 4-11 ; VIII, 2 ; Ioh. X, 10 ; II Cor. V, 15-17 ; Col. III, 3 ; Gal. II, 20), qua inserimur Christo sicut palmites viti (Ioh. XV, 1-5), qua semen Dei ac initium vitae divinae in nobis manet (I Ioh. III, 9), qua regeneramur et renascimur ex Deo ad vitam novam (Ioh. I, 13 ; III, 5 ; Iac. I, 18 ; Tit. III, 5 ; I Petr. I, 23 ; I Ioh. III, 9), filii Dei (I Ioh. III, 1-3 ; V, 18 ; Ioh. I, 12 ; Eph. I, 5 ; Rom. VIII, 15 ; Gal. IV, 5-7).

Ad vitam autem requiruntur tria : principium fundamentale vitale, facultates operativae vitales, et actus vitales. Unde in infusione gratiae habitualis simul dantur :

a) ipsa gratia quae est novum principium vitale nos elevans ad novum gradum vitae intellectualis, qui vitam rationalem longe excedit et est participatio ipsius vitae intellectualis Dei ; novum principium novae operationis, scil. intuitivae visionis Dei et operationis ad eam praeparatoriae ;

b) virtutes infusae quae ex gratia fluunt : sunt veluti novae facultates quibus potentiae naturaliter insitae perficiuntur et elevantur ita ut actus supernaturales, actus deiformes elicere valeant. Etenim « sicut ab essentia animae effluunt eius potentiae, quae sunt operum principia, ita et ab ipsa gratia effluunt virtutes in potentiis animae per quas potentiae moventur ad actus » (q. 110, a. 4, ad 1) ;

c) actus vitales supernaturales et meritorii qui ex virtutibus procedunt et quibus ad finem supernaturalem tendimus eumque obtinere meremur. Cum autem ad illum finem qui naturam nostram tantum exsuperat, in actibus nostris non sufficienter dirigamur propria ratione etiam per fidem illuminata, sed ipso Spiritu sancto duce indigeamus qui gratiae actualis instinctu et inspiratione nos movet ut, actus supernaturales etiam modo suprahumano elicientes, in vita supernaturali conservemur et proficiamus ; hinc etiam egemus principiis seu habitibus, quibus ordinamur ad sequendum ductum Spiritus sancti in usu virtutum infusarum, qui vocantur dona Spiritus sancti.

616. Radix totius vitae supernaturalis. — Itaque ipsa essentia gratiae, et ratio fundamentalis ex qua omnia eius attributa derivari concipiuntur, est physicae participatio naturae divinae in quantum est intellectualis, et ideo resplendentia luminis divini in nobis (Eph. V, 8), ac participatio vitae Deo propriae, quae nos reddit deiformes (q. 110, a. 3). Exinde sequuntur :

A. Primo et immediate perfectiones absolutae : quia enim gratia animam reddit deiformem, ideo reddit

1. amabilem et dignam Dei dilectione et amicitia (Ioh. XV, 14-15), ac ipsi gratam et acceptam ; hinc

2. etiam dignam vitae aeternae et beatitudinis divinae (Col. I, 12-13 ; Rom. VI, 23 ; II Cor. I, 22 ; Eph. I, 13-14) ; inde

3. remote capacem operationum supernaturalium et meritoriam vitae aeternae : natura enim supernaturalis ordinatur ad operationem, et qui dignus est vitae aeternae, debet facere opera vitae aeternae digna ; unde

4. gratia est radix virtutum et donorum Spiritus sancti, quae ex ea fluunt et quibus sumus proxime capaces operum supernaturalium ; praecipue autem est radix charitatis quae proxime capaces sumus merendi.

Quibus omnibus constituitur status sanctitatis et iustitiae (Eph. IV, 24) ac pulchritudinis supernaturalis (Eph. V, 8).

B. Deinde ex illis resultant relationes quae in perfectionibus absolutis fundantur : quia gratia reddit participem divinae naturae, Deo gratum et dignum vitae aeternae, ideo reddit hominem

1. filium Dei adoptivum, praesertim Patris, et ideo haeredem vitae aeternae (I Ioh. III, I ; Rom. VIII, 15-17) ; inde

2. fratrem Filii et cohaeredem (Hebr. II, 11 ; Rom. VIII, 17), et imaginem Verbi (Rom. VIII, 29), imo in hypothesi Incarnationis, membrum Christi capiti insertum, animamque reddit sponsam ei unitam (Eph. V, 28) ; 3) mediante charitate quae ex ea fluit, reddit Dei amicum et socium, ac templum SS. Trinitatis inhabitantis (Ioh. XIV, 23), praesertim Spiritus sancti (I Cor. III, 17), ut ipso dirigamur in viis salutis aeternae et eius amore et praesentia fruamur.

C. Denique ex iis omnibus derivantur effectus ulteriores permanentes et transeuntes : quia gratia nos reddit participes naturae divinae, etiam reddit participes operationum divinarum, unde ex ea derivantur

1. habitus supernaturales operativi scilicet virtutes infusae, theologicae et morales, et dona Spiritus sancti (II Petr. I, 5-7) ;

2. actus supernaturales et meritorii, scilicet operationes divinae.

617. Materia tractanda. — De modo quo Deus nos elevat ad esse supernaturale per gratiam habitualem, sufficienter dictum est in tractatu de gratia. Unde remanet dicendum de principiis seu habitibus operativis supernaturalibus, quae sunt principia proximima actuum humanorum et ita specialiter ad theologiam moralem pertinent.

S. Th. I-II, q. 51, a. 3 et 4 ; q. 110, a. 2 ; q. 62, a. 1 et 2 ; q. 63, a. 2, 3, 4 ; De Virt., q. 1, a. 9 et 10 ; q. 5, a. 4.

618. Thesis. Habitus supernaturales operativi a Deo nobis infunduntur.

Probatur :

1°) Nullus perfecte tendit et operatur ad finem nisi per principium operationis permanens, quo intrinsece inclinatur ad illam ; unde res naturales Deus non tantum movet ad actus suos sed iis principia permanentia dedit operandi ad finem suum¹, quibus motus earum fiant connaturales et faciles. Ergo et ad finem nostrum supernaturalem (de quo certe non minus providet Deus) dedit nobis supernaturalia principia habitualia et permanentia, ut perfecte ad illum operaremur et tenderemus ; secus non connaturaliter sed quasi violenter moveremur.

« Non est conveniens quod Deus minus provideat his quos diligit ad supernaturale bonum habendum, quam creaturis, quas diligit ad bonum naturale habendum. Creaturis autem naturalibus sic providet, ut non solum moveat eas actus naturales, sed etiam largiatur eis formas et virtutes quasdam, quae sunt principia actuum, ut secundum seipsas seipsas inclinentur ad huiusmodi motum ; et sic motus quibus a Deo moventur, fiunt creaturis connaturales et faciles. Multo igitur magis, illis quos movet ad consequendum bonum supernaturale aeternum, infundit aliquas formas, seu qualitates supernaturales, secundum quas suaviter et prompte ab ipso moveantur ad bonum aeternum consequendum » (q. 110, a. 2).

2°) Quod certum est, quia clare deducitur et est sensus obvius C. Trid., sess. 6, quamvis non expresse definiatur : ait enim gratiam et charitatem nobis inhaerere (can. 11), et hominem iustificari per susceptionem gratiae et donorum (c. 7), ac infusa accipere : fidem, spem et charitatem (c. 7) ; quae omnia indicant principia habitualia, praesertim quod eandem iustificationem tribuat infantibus (sess. 5, can. 4 ; sess. 6, c. 2) qui actus et motiones ad actum non sunt capaces.

3°) Unde Scripturae dicunt semen vitae divinae in nobis manere (I Ioh III, 9), et iustificationem describunt ut regenerationem ; quae indicant concessionem principii permanentis.

619. Quaenam sit essentia habituum infusorum. — Entia supernaturalia proprie non sunt in categoriis entium naturalium, eodem modo ac ipse Deus cuius sunt participatio ; ad categorias tamen secundum quandam analogiam plus minusve reducuntur, et ita gratia gratum faciens, cum sit accidentis spiritualis et permanens, reducitur ad qualitatem, ut habitus entitativus. Similiter principia operativa supernaturalia reducuntur ad qualitatem et quidem ut habitus operativi, quamvis non omnia cum iis habeant communia. Non enim sunt puri habitus nec purae potentiae, sed aliquid habent de potentia et aliquid de habitu. Etenim :

1°) In aliquo deficiunt a ratione habitus, quia non dant omnimodam facilitatem ad operandum : intrinsecam inclinationem, habilitatem et promptitudinem quidem conferunt ad bonum, imo maiorem quam habitus acquisiti, non tamen extrinsecam quia non removent a nobis omnia boni obstacula, sicut patet ex peccatore converso qui non valde maiorem quam antea expertam facilitatem ad bonum ; unde non sunt habitus proprie dicti².

2°) Faciunt autem quod homo possit supernaturaliter operari, quod non facit habitus, in quo proinde non conveniunt cum habitu sed potius cum potentia operativa.

3°) At pro ceteris omnibus cum habitibus conveniunt, nam a) sicut habitus, resident in potentiis operativis naturalibus quas elevant et quibuscum operantur : non enim dant simpliciter posse agere, sed posse agere melius et supernaturaliter ; b) homo, si sint activi, iis utitur cum voluerit et quo gradu voluerit, intense vel remisse, et nonnisi ad bonum iis uti potest ; c) augeri possunt et corrumpi. Quae omnia non competunt potentiae proprie dictae. Plus ergo habent de ratione habitus quam de ratione potentiae, et ideo habitus supernaturales appellantur solent.

620. Habitus et virtutes supernaturales a naturalibus multipliciter differunt :

a) Ex parte essentiae : naturales sunt habitus proprie dicti, unde non dant potentiam sed facilitatem agendi ; supernaturales dant potentiam agendi supernaturaliter, non autem talem omnimodam facilitatem.

b) Ex parte causae efficientis : naturales ex principiis naturae et ex actibus nostris acquiruntur, supernaturales infundi debent a Deo (q. 51, a. 4 ; q. 63, a. 1).

c) Ex parte naturae et finis ad quem ordinantur : naturalibus homo bene sese habet in ordine ad res humanas et ad actus naturales convenientes naturae humanae ; supernaturalibus homo bene sese habet in ordine ad hoc quod sit filius Dei adoptivus, ad vitam aeternam destinatus, et ad hoc quod actus supernaturales exerceat convenientes naturae divinae (q. 54, a. 3 ; q. 63, a. 4).

d) Ex parte obiecti formalis : in naturalibus est bonum secundum regulam et lumen rationis humanae, seu conformitas ad finem naturalem ; in supernaturalibus est bonum secundum regulam et lumen supernaturalis legis divinitus revelatae (quae excedit rationem humanam), seu conformitas ad finem supernaturalem. Ergo nobiliores sunt quam virtutes acquisitae (q. 63, a. 4).

621. Animadversio. — Exercendo virtutes supernaturales homo vincet et removebit obstacula habitui extrinseca, et sic acquiret facilitatem omnimodam et perfectam ad bonum. Actus enim ex habitu supernaturali producti possunt considerari dupliciter :

1°) ut supernaturales seu tamquam tendentes ad aliquid praecise ut supernaturale, excedens naturam humanam, et sic non possunt producere habitus eiusdem speciei, seu supernaturales qui a solo Deo infunduntur (n. 639) ; at

2°) actus supernaturales, dum tendunt ad finem seu bonum et obiectum supernaturale, simul tendunt sub aliquo respectu ad finem naturalem et bonum naturali rationi conveniens, tum quia exercentur simul facultates naturales, tum quia actus et bonum supernaturale eminent continent et includunt actum naturalem et bonum naturalia : sic autem possunt producere habitus naturales eiusdem speciei ac illud obiectum ut est naturale et conforme rationi, et per hoc vincere et removere obstacula huic actui et obiecto opposita, eodem modo ac de virtute acquisita dictum est (n. 567). Et ita acquiretur omnimoda facilitas, quae tamen non est virtutis supernaturalis, utpote fini supernaturali non proportionata, sed habitus naturalis : v. g. dum quis credit Deo, exercet castitatem aut iustitiam intuitu vitae aeternae, etiam agit quiddam rationi conforme. Cfr. De Verit. q. 10, a. 10, ad 1 ; Quodl. VIII, q. 2, a. 2.

Alii dicunt non produci habitus, sed solum removeri impedimenta ; unde iam cessat omnis in agendo difficultas.

622. Triplex species habituum infusorum. — Ad operandum supernaturaliter, tribus egemus principiis :

1°) principiis quibus ordinamur ad ipsum finem ultimum supernaturalem : sunt virtutes theologicae ;

2°) principiis quibus ordinamur circa media ad finem ultimum supernaturalem sub ductu rationis rationabiliter eligenda : sunt virtutes morales ;

3°) principiis quibus ordinamur ad sequendum ipsum ductum Spiritus sancti nos moventis ad vitam aeternam : sunt dona Spiritus sancti.

De singulis est dicendum.

S. Th. I-II, q. 62 ; De Virt., q. 1, art. 10 et 12.

623. Virtutes theologicae sunt principia operativa quibus immediate ordinamur ad Deum ut finem supernaturalem, ita ut per earum actus anima Deum finem supernaturalem immediate attingat eique coniungatur. Recte vocantur theologicae :

1°) quia ipsum Deum finem supernaturalem, in quantum scilicet excedit cognitionem rationis nostrae, habent tum pro obiecto materiali quod illis attingitur, tum pro obiecto formali seu motivo,

2°) et ideo a solo Deo nobis infunduntur,

3°) et sola revelatione cognosci possunt (a. 1).

624. Thesis. Virtutes theologicae necessariae sunt, et quidem tres. — Probatur :

1°) Ratione S. Thomae : In ordine naturali homo in finem naturalem esset habitualiter inclinatus, radicaliter per animam, immediate per intellectum cognoscentem finem et iudicantem ad illum esse tendendum, et per voluntatem quae ex natura sua tendit ad finem seu bonum proprium. At, cum homo, ex gratuita Dei bonitate, destinatur ad finem supernaturalem, visionem beatificam, necesse est ut principia supernaturalia naturae addantur quibus habitualiter inclinetur ad finem supernaturalem¹. Sunt unum principium substantivum : gratia gratum faciens, in ipsa essentia animae, et tria operativa : fides qua intellectus Deum, finem supernaturalem, attingit ut verum, et illum aliaque principia supernaturalia valet cognoscere ; spes qua voluntas in Deum finem supernaturalem tendit ut bonum suum sed arduum ; et charitas quae ordinatur ad illum ut bonum in se et sic per amorem ipsi supernaturaliter conformatur. Tres ergo sunt virtutes theologicae (a. 3 ; II-II q. 17, a. 6).

2. Scriptura et Traditione, in quibus constanter enumerantur hae tres virtutes, ut peculiari convenientia ad invicem connecti debeant et a ceteris omnibus distingui ; unde Apostolus I Cor. XIII, 16 : « Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec. Maior autem horum est charitas » (cfr. I Thes. V, 8 ; Col. I, 4, 5).

3. Decretis Ecclesiae. Hoc enim supponunt Innocentius III (cap. Maiores), aiens inter doctos disputari an etiam parvulis fides, charitas et aliae virtutes infundantur ; et Clemens V in Conc. Vien. statuens hanc sententiam ut probabiliorem praeferendam ; docet autem ut certum pro fide, spe et charitate Conc. Trid., sess. 6, c. 7, quamvis non definiat.

625. Inter virtutes theologicas datur ordo :

A) Ordo generationis, non quidem 1) secundum tempus, nam omnes simul infunduntur, sed 2) secundum rationem praecedit fides, sequitur spes, denique incedit charitas a) secundum actus : nullus enim sperat vel amat quod non cognoscit ; at ea quae sperat et amat, cognoscit per fidem ; — et similiter homo, sperando bonum a Deo, hunc etiam ut suum bonum considerat et procredit ad ipsum amandum ; — b) etiam secundum habitus, sed in ordine ad actus : fides enim praesupponitur spei et spes charitati, sicut intellectus praesupponitur voluntati, et amor imperfectus praecedit perfectum.

B) Ordine perfectionis autem charitas praecedit quae est perfectio omnium virtutum (a. 4).

S. Th. I-II, q. 63, a. 3 et 4 ; De Virt., q. 1, a. 10.

626. Thesis. Praeter virtutes theologicas admittendae sunt virtutes supernaturales morales, ut Sancti Augustinus, Gregorius et Thomas docent, contra Scotum et Nominales, et iam admittit quasi communis Theologorum sententia. Etenim :

In ordine naturali homo non tantum bene disponeretur habitualiter ad finem ultimum, sed etiam circa media ad finem per virtutes morales acquisitas. Ergo, et in ordine supernaturali, de quo certe non minus providet Deus, non sufficiet ut homo habitualiter bene disponatur ad finem ultimum supernaturalem, sed etiam oportet ut habitualiter bene disponatur circa media supernaturalia ad finem ultimum ordinanda, quod fit per virtutes morales infusas (q. 65, a. 3). — Secus a) deesset proportio inter animam elevatam ad esse divinum et vitam eius moralem, inter finem supernaturalem et virtutes morales, inter virtutes theologicas circa finem et virtutes morales circa media : non enim esset eiusdem ordinis, sed theologiae effectus divinos operari deberent per instrumenta non proportionata et defectuosa. Unde b) actus morales supernaturales non connaturaliter a nobis elicerentur, sed facultates quasi violenter moverentur ad eos (q. 63, a. 3).

Id supponit Innocentius III et Conc. Vien. (n. 624,3) ac Leo XIII, ep. ad Card. Gibbons (n. 581) ; et innuit Scriptura (Sap. VIII, 7) : « Sobrietatem et prudentiam docet (Sapientia aeterna), iustitiam et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus » (Cfr. II Petr. I, 5-7).

627. Virtutes morales infusae sunt principia operativa quibus ordinamur ad recte eligendos actus humanos tamquam media ad finem ultimum supernaturalem, et ideo non versantur immediate circa Deum finem supernaturalem, sed circa actus nostros et totam vitam ordinandam, quapropter vocantur morales.

Unde 1) etiam pertinent ad vitam divinam in nobis participatam, quatenus mediate prosequuntur finem ipsum supernaturalem : sub influxu enim virtutum theologicarum ordinant aliquo modo opera omnia ad Deum finem eiusque gloriam, sicut Deus omnia ordinat ad se.

2. Sunt igitur multae sicut multi et diversi actus humani ; generatim dicunt theologi tot infundi virtutes morales supernaturales quot acquiri possunt virtutes naturales¹]. Possunt tamen omnes reduci ad quatuor cardinales, eodem modo ac dictum est de virtutibus acquisitis.

**628. Virtutes morales supernaturales distinguuntur a naturalibus, ut supra dictum est q. I, n° 620, et quidem non tantum

a) secundum essentiam, sicut habitus minus proprie dicti a proprie dictis ; et

b) secundum causam efficientem qui est solus Deus, non actus nostri ; et

c) secundum finem et naturam, scilicet ut homo bene se habeat ad civitatem coelestem et vitam aeternam, non autem solum ad res humanas ; sed etiam

d) secundum obiectum formale : in virtutibus naturalibus est bonum secundum regulam rationis humanae ; in supernaturalibus est bonum secundum regulam legis divinae, seu rationis humanae elevatae per fidem. Sic v. g. prudentia naturalis dictat id quod est bonum secundum rationem, prudentia supernaturalis quod est bonum secundum legem supernaturalem fidei ; iustitia medium altiore titulo eligit, pacem conservat et societatem, ut sit pax et societas quasi deifica et coelestis ; abstinentia naturali homo moderate utitur cibo propter rationem humanam v. g. ne valetudini noceat, supernaturali propter rationem fidei v. g. ut corpus castiget et in servitutem redigat et ipse liberius vacet divinis ; patientia supernaturalis exercenda est non ex ratione humanae sapientiae, sed ut Christo conformetur, etc. Hinc prudentia infusa non semper idem medium dictat ac prudentia acquisita, et ideo virtutes morales infusae non habent eundem actum ac virtutes acquisitae (q. 63, art. 4). Unde differunt specie.

629. Corollarium. — Ex quibus intelligi valet quomodo distinguantur virtutes politicae, purgativae, et purgati animi, ut docet S. Thomas, q. 61, a. 5 :

« A. Quia homo secundum suam naturam est animal politicum,

1. virtutes,... prout in homine existunt secundum conditionem suae naturae, politicae vocantur, prout scil. homo secundum has virtutes recte se habet in rebus humanis gerendis...

B. Sed quia ad hominem pertinet ut etiam ad divina se trahat quantum potest... et hoc nobis in Scriptura commendatur multipliciter, ut est illud Mt. V, 48 : Estote perfecti sicut et Pater vester coelestis perfectus est, necesse est ponere quasdam virtutes medias inter politicas quae sunt virtutes humanae, et exemplares quae sunt virtutes divinae (in ipso Deo) ; ... ita scilicet quod 2) quaedam sunt virtutes... in divinam similitudinem tendentium, et hae vocantur virtutes purgatoriae : ita scilicet quod prudentia omnia mundana divinorum contemplatione despiciat omneque animae cogitationem in divina sola dirigat ; temperantia vero relinquat, in quantum natura patitur, quae corporis usus requirit ; fortitudinis autem est ut anima non terreatur propter recessum a corpore et accessionem ad superna ; iustitiae vero est ut tota anima consentiat ad huiusmodi propositi vitam.

3. Quaedam vero sunt virtutes iam assequentium divinam similitudinem, quae vocantur virtutes iam purgati animi, ita scilicet quod prudentia sola divina intueatur, temperantia terrenas cupiditates nesciat, fortitudo passiones ignoret, iustitia cum divina mente perpetuo foedere societur, eam scil. imitando ; quas quidem virtutes dicimus esse beatorum et aliquorum in hac vita perfectissimorum ».

Unde virtutes distinguuntur politicae, purgatoriae et iam purgati animi.

S. Th. I-II, q. 68, a. 1-4 ; q. 69 et 70 ; II-II, q. 8, a. 6.

630. Thesis I. Dona Spiritus sancti differunt a virtutibus moralibus infusis¹] : hisce egemus ut disponamur ad prompte obediendum rationi rectae, illis ergo a fortiori egemus ut disponamur ad prompte obediendum motioni seu inspirationi Spiritus sancti in nobis per charitatem (tamquam motoris proprii) inhabitantis. « Quanto enim movens est altior, tanto necesse est quod mobile perfectiori dispositione ei proportionetur, sicut videmus quod perfectius oportet esse disciplulum dispositum ad hoc quod altiorem doctrinam capiat a doctore ». Et ideo sicut ad obediendum rationi appetitus eget habitibus, ita a fortiori videtur dicendum dona quibus obedimus Spiritui sancto esse habitus, non dispositiones transeuntes, ut connaturaliter, prompte, facile et suaviter, non autem quasi violenter, moveremur, sed tamquam instrumenta ipsi aptata et proportionata.

Igitur dona Spiritus sancti sunt habitus supernaturales quibus disponimur ad prompte obediendum motioni seu inspirationi ipsius Spiritus sancti in nobis per charitatem tamquam motoris proprii inhabitantis. Vocantur dona non solum quia dantur a Deo, sed quia disponunt ad sequendum instinctum donantis (i. e. infundentis) Spiritus sancti, et hominem reddunt prompte mobilem ab inspiratione divina, quae est speciale donum gratiae actualis ; possunt quoque simpliciter vocari spiritus²].

631. Thesis II. Dona Spiritus sancti sunt necessaria ad salutem. — Etenim motione Spiritus sancti³], seu speciali auxilio gratiae actualis, non tantum indigent illi qui opera extraordinaria et excellentiora exercent (ad quae vires non sufficiunt), sed unusquisque ut in accepta gratia perseveret et proficiat, sicut in tractatu de gratia probatur. Cuius rei ratio fundamentalis a S. Thoma assignatur, quod per gratiam et virtutes theologicas solum imperfecto modo possidemus naturam, vitam et vires divinas ; qui autem imperfecte habet naturam aliquam vel formam aut virtutem, non potest semper et quoad omnia per se operari, nisi, aliquando saltem, moveatur ab illo qui naturam istam perfecte possidet : sicut parvuli in vita, qui debent deduci ne cadant, sed et ut progrediantur. Ergo imperfecto in vita divina moveri et deduci ab ipso Deo, ut ita vivamus semper quod ad vitam aeternam perveniamus.

Unde dona Spiritus sancti sunt necessaria ad salutem omni iusto, et licet maxime ad opera extraordinaria et excellentiora, non tamen unice sed etiam ad opera communia disponunt, quando et quatenus sub motione Spiritus Dei a iustis fiunt. Hinc dona illa iustis omnibus conceduntur (Rom. VIII, 14) et sunt connexa cum charitate qua unimur Spiritui sancto motori.

632. Quaenam sunt illa dona. — Enumerantur illa dona apud Isaiam XI, 2, ubi Christo iustorum exemplari et primogenito inter multos fratres (Rom. VIII, 9-29 ; Gal. IV, 6) tribuuntur : « Requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini ». At, secundum doctrinam Patrum ab initio Ecclesiae, etiam iustis omnibus conceduntur.

De numero donorum nil certi statui potest, nam in textu graeco et latino numerantur septem, in textu hebraico deest pietas ; ceteroquin propheta non videtur intendere enumerationem completam sed potius dona praestantiora indicat ad docendam plenitudinem donorum Spiritus sancti competere Christo. Nihilominus Patres, theologi et auctores mystici solent omnes effectus Spiritus sancti sanctificantes ordinare secundum septem dona quae enumerantur in textu nostro, ad quod alludit Liturgia in hymnis.

Quatuor sunt in intellectu, quibus disponimur ut sub ductu Spiritus sancti et quasi experimentaliter 1) veritates fidei penetremus per donum intellectus, et iudicemus tum 2) de rebus creatis per donum scientiae, prout ducunt ad Deum vel abducunt, tum 3) de rebus divinis, et de humanis secundum rationes divinas, per donum sapientiae, quo suaviter illas gustamus (Sap. VII, 8, 11), tum 4) de singulis agendis vel vitandis in vita spirituali, et in casibus difficilioribus et inopinatis, per donum consilii, quo dirigimur ut operemur sine haesitatione. Hoc est donum practicum ; tria priora sunt principaliter speculativa, secundario practica.

Tres sunt in appetitu : etenim Spiritu sancto impellente 5) amanter reveremur Deum, non ut creatorem sed ut Patrem, et omnes homines ut ipsius filios (Rom. VIII, 15) per pietatem ; 6) fiducialiter spernimus quaecumque pericula et adversa in via salutis per donum fortitudinis ; et 7) filiali reverentia timeamus offendere Deum praesertim in delectationibus ad quas maxime inclinamur, et hoc est timor Domini⁴].

633. Dona respondent virtutibus. — Et quidem 1) immediate⁵] septem principalioribus virtutibus infusis : fidei respondent intellectus et scientia ; spei timor Dei in quantum nos facit vitare offensam Dei ; charitati sapientia ; prudentiae consilium ; iustitiae pietas ; fortitudini donum fortitudinis ; et temperantiae timor Dei in quantum nos facit fugere delectationes quae maxime nos ad peccatum alliciunt. Hisce donis respective disponimur ad actus tum communes et ordinarios, tum excellentiores harum virtutum exercendos sub impulsu Spiritus sancti. Ita S. Thomas ; secundum alios tamen, dum consilium spei, scientia respondet prudentiae ; secundum alios alios spei cui tunc non respondet timor ; secundum alios, ut Innocentius V, temperantiae.

2. Etiam respondent mediate⁶] septem praecipuis virtutibus acquisitis : intellectui principium, scientiae et sapientiae respondent tria dona eiusdem nominis, prudentiae consilium, iustitiae pietas, fortitudini fortitudo, temperantiae timor Dei.

634. Beatitudines non sunt habitus sed opera quaedam perfecta et excellentia donorum Spiritus sancti, quae specialiter conducunt ad beatitudinem, et specialiter merentur tum beatitudinem perfectam in coelo, tum etiam inchoationem (sperm firmum) beatitudinis in vita praesenti. Unde ob singularem perfectionem sunt pignus, meritum et inchoatio beatitudinis perfectae.

De convenienti earum enumeratione et significatione, cfr. S. Thomas, q. 69, a. 3 et 4. — Iuxta ipsum etiam singulis donis correspondent una beatitudo, considerando in beatitudinibus motiva ipsarum, hoc scil. modo : Dono timoris prima beatitudo : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum ; — dono pietatis secunda : Beati mites, quoniam possidebunt terram ; — dono scientiae tertia : Beati qui lugent, quoniam consolabuntur ; — dono fortitudinis quarta : Beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam saturabuntur ; — dono consilii quinta : Beati misericordes, quoniam misericordiam consequentur ; — dono intellectus sexta : Beati mundo corde, quoniam Deum videbunt ; — dono sapientiae septima : Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (III Sent. d. 34, q. 1 a. 4). Octava autem beatitudo : Beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, est quaedam confirmatio et manifestatio omnium praecedentium, quatenus propter eas provenit quod ab his bonis propter nullam persecutionem aliquis recedit (I-II, q. 69, a. 3, ad 5).

635. Fructus Spiritus sancti sunt quaecumque opera virtutis quando habent specialem delectationem et suavitatem adnexam, unde dicuntur fructus ; perficiuntur sub inspiratione Spiritus sancti, unde dicuntur fructus Spiritus sancti. Cum delectationes carnales et mundanae nos alliciunt, ipse Spiritus sanctus delectationem multo maiorem et quasi coelestem in nobis producit per opera virtutum ; hinc fructus opponuntur operibus carnis.

Praecipui enumerantur ab Apostolo, ad Gal. V, 22, 23.

636. Corollaria. — Ex eo quod dona disponunt hominem ut sit bene mobilis a Deo, virtutes ut sit bene mobilis a ratione, quae est distinctio fundamentalis, sequitur

1. virtutes dari ut homo active bene agat, dona ut passive bene agatur ; et quamvis etiam libere agat sub actione doni, tamen magis passive quam active se habet, « quia mens hominis non se habet ut movens sed magis ut mota » ;

2. virtutes hominem perficere ad agendum modo humano, accommodato naturae humanae ; dona ad agendum modo altiori, suprahumano et divino secundum quod convenit Spiritui sancto : ita quoad obiectum quando aliquis exercet opera excellentiora et heroica, vel quoad solum modum quando movetur spontanee, quasi instinctive, et sine discursu agit et potius ducitur quam seipsum ducat ;

3. virtutibus nos uti posse quando volumus, donis quando vult Spiritus sanctus.

637. Animadversio. — Non confundenda sunt dona cum gratis gratis datis, quamvis istae possint fundari in dono, v. g. scientiae vel sapientiae, quod manifestent : manent enim distinctae ; et sunt potius transeuntes, non habitus. Cfr. q. 68, a. 5, ad 1 et 2.

S. Th. I-II, q. 62, a. 3 ; q. 63, a. 2 ; q. 65, a. 3 ; q. 114, a. 4 et 8 ; II-II, q. 24, a. 1, 2, 3, 4, 10, 11, 12 ; De Virt., q. 1, a. 11 ; q. 2, a. 12-13.

638. Thesis I. Virtutes infusae a Deo infunduntur una cum gratia gratum faciente. — Constat ex documentis Ecclesiae supra allatis (n. 624,3), et facile intelligitur quia sunt vires derivatae a gratia gratum faciente. Qui enim elevatur ad esse et naturam et vitam divinam per gratiam, etiam debet acquirere virtutes ad operationes divinas, nam omnis natura tendit ad operationem et vita importat activitatem. Unde e gratia fluunt virtutes supernaturales in potentiis animae ad operationes divinas.

Igitur non sunt audiendi qui dicunt fidem et spem infundi illi qui ex gratia actuali actum fidei vel spei exercet, quamvis gratiam et charitatem non recipiat. Nam

1. qui non satis se disponit ad recipiendum esse supernaturale quo participat naturam divinam, nec sufficienter dispositus est ad virtutem supernaturalem qua participat operationem divinam ;

2. insuper cum Dei opera sint perfecta, numquam infundit fidem et spem sine charitate¹].

639. Thesis II. Actus nostri non producunt virtutes infusas. — Probatur :

A. Actus nostri naturales 1) non causant habitum aut virtutem supernaturalem, quia effectus nequit superare causam ; 2) nec disponunt ad eam quia ipsi non sunt proportionati.

B. Actus ex supernaturali gratia facti :

1. Non efficiunt virtutem supernaturalem, quia a) potentia operativa ad plures actus, sicut est virtus supernaturalis, in entitate sua (ut principium) est perfectior uno eius actu, unde ab illo nequit causari ; — nec b) a pluribus actibus, nam id non faciunt nisi singuli aliquid causent ; primus autem nequit producere dispositionem ad plures actus. — Praeterea c) isti actus, quamvis possint elici auxilio gratiae actualis, postulant ut eliciantur a facultate et habitu ; nihil autem producit id quod est eius causa connaturalis.

2. Nec augmentum producunt, quia potentia operativa nequit producere maiorem potentiam.

3. Possunt tamen illi actus a) disponere ad virtutum infusionem, quod proxime facit actus charitatis ; et b) possunt mereri illarum augmentum, in quantum ex charitate fiunt. Solus autem Deus efficit earum productionem et augmentum, qui tamen ad hoc aliis uti potest tamquam instrumentis, ut Christo et sacramentis ; unde istae virtutes dicuntur infusae per se (q. 63, a. 1 ; a. 2, ad 3 ; a. 3, ad 3 ; q. 51, a. 2, ad 3).

640. Quid de augmento habituum infusorum ? — Habitus per se infusi et virtutes non augentur extensive, quia dant potentiam ad omnes actus supernaturales correspondentes qui fieri possunt, seu potentiam agendi supernaturaliter pro omnibus circumstantiis. Intensive autem augentur, non per additionem sed per maiorem radicationem et participationem in subiecto, et quidem iisdem causis ac producuntur. Solus ergo Deus est causa efficiens huius augmenti ; at sacramenta illud producunt instrumentaliter (ex opere operato), et actus nostri supernaturales ex charitate facti, etiam minimi (Mc. IX, 40), possunt esse ad augmentum dispositiones et meritum (ex opere operantis), ut docet Conc. Trid., sess. 6, c. 10 et 16, can. 24 et 32. Unde augentur simul cum gratia et charitate ; et ideo Ecclesia orat : Da nobis, Domine, fidei, spei et charitatis augmentum (cfr. Prov. IV, 18).

Circa tempus autem quo datur charitatis et virtutum infusarum augmentum propter bona opera nostra, duplex praecipue exstat inter theologos sententia. Quidam, actum ex charitate factum considerantes tantum ut solam causam moralem et meritoriam augmenti, dicunt illud conferri statim ac ponitur actus, sive hic actus sit intensus, sive non sit ; unde etiam dicunt peccatorem, eo quod omnia eius opera reviviscunt, semper resurgere in charitate maiore illa quam antea habebat. Hoc utique admitti quamvis incredibile videatur ; sed ex alia parte negant omnes actus bonos iustorum fieri ex influxu charitatis et esse meritorios. Ita, post Nominales, Vasquez, Suarez, De Lugo, Mazzella et maior pars recentiorum. — Alii habentes actus nostros non solum ut causas morales et meritorias, sed et insuper dispositivas, dicunt omnem actum ex charitate factum augmentum mereri, sed non in determinato gradu, nisi sub conditione quod adsit ad dictum augmentum debita dispositio²] ; haec autem est solum actus intensior ac charitas habita, vel aeque intensus, quia tali actu solo conatur homo ad charitatem augendam : statuit enim Deus augmentum charitatis causare quando vis nostra illud causaret, si id posset. Actus autem minus intensi non disponunt sufficienter et immediate ad augmentum, sed tantum mediatè, « in quantum ex uno actu charitatis homo redditur promptior iterum ad agendum secundum charitatem, et habilitate crescente, prorumpit in actum ferventioris dilectionis quo concitetur ad charitatis profectum, et tunc augetur charitas³] », non tantum (ex uno titulo) propter illum actum, sed (ex pluribus titulis) etiam propter omnes actus praecedentes. Unde omnia opera reviviscunt in aequali gradu charitatis, dummodo dispositio ad illum adsit ; si autem minor sit dispositio, reviviscunt in gradu inferiori ; si maior, in superiori ⁴].

Praecipuum argumentum prioris sententiae est non posse intelligi meritum bonorum operum, nisi unicuique operi detur speciale praemium, i. e. specialis gradus gratiae, charitatis et gloriae ; secus enim non mereremur plus multis operibus quam uno⁵] ; nec merita bonorum operum omnia totaliter reviviscerent. — Secundae sententiae argumentum praecipuum est : Virtus iisdem causis augetur quibus generatur ; ergo sicut ad infusionem charitatis et virtutum infusarum requiritur dispositio proportionata quantitati charitatis infundendae (Conc. Trid. sess. 6, c. 7), ita ad augmentum requiritur dispositio proportionata augmento. Et sane : a) qualitates quae admittunt maius et minus, in maiori vel minori gradu existunt secundum diversam dispositionem subiecti. Atqui sicut actus minus intensi virtutis acquisitae non disponunt immediate ad eius augmentum, sed ad hoc disponit actus aeque intensus et hoc producit actus intensior ; ita actus minus intensus virtutis infusae vel charitatis non immediate disponit ad eius augmentum, sed hoc facit solus actus intensior vel aeque intensus ;

b) secus enim plus possemus ad nos disponendum quoad augmentum virtutis infusae quam virtutis acquisitae ; — et

c) ad Deum finem nostrum converteremur et tenderemus et amicitiam haberemus magis quam vellemus aut facere conaremur.

Ergo ut charitas et virtus infusa augeatur, requiritur actus intensior vel aeque intensus. — Accedit quod valde probabile sit omnia opera iustorum esse meritoria, et tamen incredibile est charitatem singulis quasi sine interruzione augeri, nec ullus id cum aliqua probabilitate asserere posset.

641. Animadversio. — Addi cum probabilitate potest (post Gonet, Billuart et Masi), quamvis necessarium non sit, augmentum charitatis et virtutis infusae quod in hac vita operibus minus intensis fuit meritum, sed propter absentiam dispositionis proportionatae non fuit obtentum, nobis conferri primo momento post mortem quando anima tota insensate suae charitatis in actum amoris Dei tendit. Hic actus non est meritorius, quia anima separata non est in statu viae, sed esset dispositio ad obtinendum augmentum quod merito anteriori huius vitae est debitum.

642. Possunt amitti virtutes infusae et per se amittuntur peccatis directe contrariis. Hinc fides divina amittitur sola infidelitate, spes desperatione et praesumptione contra spem, virtutes morales per peccatum grave ipsis contrarium⁶], v. g. iustitia per gravem iniustitiam, charitas per omne peccatum mortale.

Per accidens amittitur virtus, quando amittitur alia quae ipsi praesupponitur et a qua dependet quasi a fundamento. Ita spes amittitur infidelitate, et virtutes morales infusae quando amittitur charitas quacum connectuntur.

Fides et spes non amittuntur, amissa charitate, quia ipsi praesupponuntur ; Deus scilicet ex bonitate illas conservat in iis qui vitam supernaturalem gratiae abiiciunt, quasi reliquias quibus facilius convertentur.

643. Virtutes infusae non possunt minui. — Charitas et aliae virtutes infusae minui non possunt directe et in se, nam peccatum mortale quod illis contrarium eas totaliter aufert ; peccatum veniale, quia non est contrarium charitati et virtutibus infusis sed est praeter eas, non potest eas minuere. Hinc peccata venialia, aut non usus virtutum infusarum, neque per accidens efficient earum diminutionem, sed solum disponunt ad earum corruptionem, et haec dispositio ad corruptionem vocari potest diminutio indirecta et improprie dicta.

644. Corollarium. — Dona Spiritus sancti connexa cum charitate, simul cum ea infunduntur, intensive augentur, et amittuntur eodem modo ac virtutes morales infusae.

S. Th. I-II, q. 64, a. 1, 2, 3 ; De Virt., q. 1, a. 13.

645. Virtutes theologicae non sunt in medio, proprie et per se ac secundum ipsam rationem virtutis, i. e. ratione obiecti, quia in earum materia excessus dari nequit : obiectum enim et mensura virtutum theologicarum non est bonum rationis in actibus ponendum (quod est in medio), sed ipse Deus (perfectio infinita quae excedit omnem facultatem humanam), ad quem non possumus nimis tendere, imo quem diligere vel in quem credere aut sperare non possumus quantum debet. Non datur scil. excessus in attingenda mensura.

Attamen ex parte nostra et ratione subiecti ac modi quo exercentur, sunt in medio inter duo vitia extrema, quia debemus tendere in Deum secundum mensuram nostrae naturae et conditionis ; unde sic debemus sperare et credere ut spes nostra media sit inter praesumptionem et desperationem, et fides nostra inter duas haereses oppositas, et ideo peccat praesumptuosus qui sperat bonum quod excedit suam conditionem, et desperans qui non sperat quod secundum conditionem sperare potest ; item peccat ille qui contemplationi se daret quando detrimentum sequeretur pro societate aut deberet vacare rebus familiae. Sed hoc est per accidens quantum ad naturam virtutis theologicae, quia non provenit ex propriis eius actibus secundum se spectatis, et ex propria eius materia, sed ex circumstantiis extrinsecis subiecti cui inest. Unde improprie dicuntur esse in medio.

646. Virtutes theologicae itaque sunt appretiative summae, i. e. adhaerent Deo super omnia¹] :

1. Fides adhaeret auctoritati divinae prae omni alia auctoritate spes adhaeret omnipotentiae prae omni alia potentia ; charitas divinae bonitati prae omni alia bonitate.

2. Fides credit firmius Deo quam omnibus aliis ; spes immobilis sperat in Deo quam in aliis quibuslibet et amat super omnia concupiscibilia ; charitas praefert Deum quam omnia alia et illum amat super omnia diligibilia.

3. Unde parati sumus omnia deponere quae sunt contraria fidei, spei vel charitati, potius quam ab ipsis recedamus.

647. Virtutes morales infusae sunt in medio, eodem modo ac dictum est de virtutibus acquisitis ; at medium potest esse diversum quia non determinantur per relationem ad rationem humanam sed ad legem divinam.

Dona Spiritus sancti non sunt in medio quia diriguntur Spiritus sancti instinctu qui non potest deficere vel excedere ; insuper Spiritus sanctus non est aliquid regulabile.

S. Th. I-II, q. 65 et 68, a. 5 ; De Virt., q. 2, a. 3 ; q. 5, a. 2.

648. Principium I. Virtutes theologicae secundum essentiam non sunt connexae, sed ut virtutes. Inter virtutes theologicas : 1) Fides et spes secundum essentiam propriam non pendent a charitate, nam charitati praesupponuntur ; unde sine charitate esse possunt, uti patet in peccatore qui fidem et spem non negavit. Quod pro fide definitum est a Conc. Trid. sess. 6, c. 15 et can. 28 ; pro spe est certum ex unanimi Theologorum sententia.

2. Attamen sine charitate non sunt virtutes perfectae seu formae quia de facto ad finem ultimum non referuntur. Nam ad rationem perfectae virtutis pertinet non tantum ut bonum operemur, sed etiam ut bene operemur ; fides autem est assensus voluntarius, qui non erit perfectus nisi debito modo fiat et voluntas etiam bene disponatur per charitatem ; spes est exspectatio beatitudinis ex meritis, quae non erit perfecta nisi habeantur merita praesentia, ad quod requiritur charitas. Hinc charitas qua ad finem ultimum supernaturalem ordinamur, dicitur perfectio et forma (extrinseca) omnium virtutum supernaturalium ; et fides et spes sine charitate sunt informes (q. 65, a. 4).

3. Fides potest esse sine spe quia praesupponitur spei secundum rationem.

4. Sed charitas nequit esse sine fide et spe, et spes nequit esse sine fide. Hinc S. Thomas, q. 65, a. 5 : « Sicut aliquis non posset cum aliquo amicitiam habere si discrederet vel desperaret se posse habere aliquam societatem vel familiarem conversationem cum ipso ; ita aliquis non potest habere amicitiam ad Deum, quae est charitas, nisi fidem habeat, per quam credat huiusmodi societatem et conversationem cum Deo, et speret se ad hanc societatem pertinere ».

649. Principium II. Virtutes morales infusae sunt connexae :

A. Inter se per prudentiam : nos inclinant enim ad bene eligendum media supernaturalia in bonum finem seu ad bene agendum supernaturaliter in omnibus circumstantiis, quod sine perfecta prudentia supernaturali est impossibile ; — et vice versa prudentia perfecta esse nequit ad media in omnibus circumstantiis bene ordinanda, nisi quis dispositus sit ad bonum finem particularem pro omnibus circumstantiis, ad quod requiruntur omnes virtutes morales. Eodem modo ac dictum est de virtutibus acquisitis (q. 65, a. 1).

B. Etiam sunt connexae cum charitate :

1. Sine charitate esse non possunt. Etenim non possunt esse sine prudentia supernaturali ; porro prudentia supernaturalis non potest esse sine charitate, nam si ad perfectam prudentiam requiritur quod homo bene disponatur relative ad fines particulares debitos in tali vel tali materia, quod fit per virtutes morales, multo magis requiritur quod bene disponatur relative ad finem ultimum, quod fit per charitatem : actus enim bene ordinans media ad finem particularem bonum sed ad finem ultimum malum fit malus. Ergo virtutes morales infusae sunt connexae cum charitate (a. 2).

2. Item charitas nequit esse sine virtutibus moralibus infusis. Etenim a) charitas connectitur cum gratia gratum faciente, quae elevat ad esse supernaturale et principium remotum est operationum supernaturalium. Atqui virtutes morales infusae sunt proprietates gratiae gratum facientis, nam qui habet esse supernaturale tamquam principium remotum, debet posse operari supernaturaliter et habere principia proxima ad operationes supernaturales. Ergo — b) Gratia et charitas in quantum ordinat hominem ad finem ultimum, est principium omnium bonorum operum quae ad finem ultimum ordinari possunt. Sed nullum eius tendit ad finem nisi habeat potentiam disponendi media ad finem, et principium aliquorum operum non invenitur in aliqua re, quin inveniantur ea quae sunt necessaria ad huiusmodi opera perficienda. Virtutes autem morales dant potentiam eligendi media necessaria ad finem ultimum et perficiendi singula genera bonorum operum supernaturalium. Ergo connectuntur cum gratia et charitate. Deus scilicet non minus perfecte operatur in operibus gratiae ac in operibus naturae.

Hinc qui recipit gratiam et charitatem recipit virtutes morales supernaturales ; et per unumquodque peccatum mortale amittuntur charitas et omnes virtutes morales supernaturales (a. 3).

3. Item dona Spiritus sancti sunt connexa cum charitate qua unimur Spiritui sancto motori, et ideo cum charitate conceduntur, intensive augentur, et amittuntur (q. 68, a. 5).

650. Principium III. Virtutes morales naturales acquisitae possunt esse sine charitate, et vice versa, nam peccator qui convertitur, non ideo habet virtutes acquisitas ; et ille qui peccat mortaliter, non ideo eas amittit (q. 63, a. 2, ad 2).

651. Animadversio. — Ait S. Thomas : Charitas est forma omnium virtutum quia dat et imprimit actibus aliarum virtutum formam et ultimam perfectionem ; secundum quod ordinat eas ad ultimum finem ; est earum radix quia eas nutrit et sustentat ; finis quia omnes alias virtutes ordinat ad finem suum ; et mater « quia ex appetitu ultimi finis concipit actus aliarum virtutum imperando eos » (II-II, q. 23, a. 8). Prudentia itaque est forma virtutum moralium quia dat ordinationem ad finem particularem secundum rationem ; charitas est forma virtutum theologicarum et prudentiae quia dat ordinationem perfectam ad finem ultimum ; gratia est forma charitatis quia dat esse divinum et ita ipsi confert dignitatem et ius ad finem ultimum (De Virt., q. 2, a. 3, ad 19)¹].

S. Th. I-II, q. 66, a. 1, 2, 6 ; q. 68, a. 7 et 8 ; II-II, q. 23, a. 6. De Virt., q. 5, a. 3.

652. Principium I. Secundum speciem virtutes theologicae sunt aliis perfectiores. — Nam ut obiectum habent ipsum Deum finem supernaturalem et attingunt immediate ipsam primariam regulam humanorum actuum, scil. Deum ; et sic aliis virtutibus secundum speciem sunt perfectiores quae solam attingunt rationem humanam. Inter ipsas autem eminet charitas, nam fides et spes includunt distantiam a Deo et imperfectionem, cum fides sit de Deo non viso et spes de Deo non possesso, sed charitas est de Deo qui iam aliquo modo per amorem amicitiae possidetur.

et plene possidebitur¹]. Unde Apostolus, I Cor. XIII, 13 : Maior horum est charitas (q. 66, a. 6).

Fides, entitative ut habitus, est perfectior spe quia est in intellectu, cuius obiectum est nobilius ; sed spes, ut virtus, est perfectior quia magis accedit ad Deum.

Virtutes morales infusae sunt minus perfectae quam virtutes theologicae, quia immediate versantur circa sola media ad finem ; habent autem diversum gradum perfectionis eo modo quo dictum est de virtutibus acquisitis.

Dona Spiritui sancti sunt minus perfecta quam virtutes theologicae quae sunt eorum principia et radices, et quae immediate coniungunt Deo ut ultimo fini ; dum dona solum perficiunt hominem ut subiiciatur Deo moventi : perfectius autem est Deo uniri quam moventi subici. At perfectiora sunt aliis virtutibus quae perficiunt vel ipsam rationem vel nos disponunt ad sequendam motionem rationis, dum donis subdimur motori nobiliori Spiritui sancto. « Manifestum est autem quod ad altiorem motorem oportet maiori perfectione mobile esse dispositum » (q. 68, a. 8). — Inter dona, praestantiora sunt intellectualia iis quae sunt in appetitu, et quidem 1) dignior est sapientia, 2) intellectus, 3) scientia, 4) consilium, 5) pietas, 6) fortitudo, 7) timor, secundum ordinem virtutum naturalium²].

653. Principium II. Secundum extensionem et intensitatem habitus infusi sunt aequales. — Virtutes infusae — item dona Spiritus sancti — augeri nequeunt extensive, sed disponunt ad omnes actus supernaturales ipsis correspondentes ; et ideo in omnibus hominibus et in eodem homine etiam diversis temporibus secundum extensionem sunt aequales. Item, quia secundum formale connexae, simul infunduntur, etiam secundum intensitatem sunt aequales in eodem homine eodem tempore : ita omnes habitus infusi per charitatem aequaliter ordinantur ad finem supernaturalem, sicut etiam virtutes morales per prudentiam infusam aequaliter adhaerent bono rationis et conformantur rationi. Hinc si charitas augetur, simul augentur proportionaliter omnes ; sicut, aucta prudentia, augentur proportionaliter omnes morales.

S. Th. I-II, q. 67 ; q. 68, a. 6 ; De Virt., q. 5, a. 4.

654. Principium. In beatis remanent habitus infusi qui nullam includunt imperfectionem, eorum statui repugnantes. — Hinc :

1. Non remanent fides et spes quae includunt imperfectionem quia sunt de non viso et de non possesso ; unde accedente visione et possessione evacuantur.

2. Remanet charitas quia amor ex natura sua nullam includit imperfectionem ; potest esse de possesso et non possesso, de viso et non viso.

3. Remanent virtutes morales supernaturales quoad essentiam, sed alios habebunt actus vitae coelesti conformes, sicut dictum est de virtutibus acquisitis ; ante resurrectionem tamen virtutes quae versantur circa passiones non erunt nisi in radice, quia sunt in appetitu sensitivo qui sine corpore esse nequit.

4. Dona Spiritus sancti quoad essentiam remanent in altera vita quia beati perfecte sequuntur ductum Spiritus sancti, et perfectissime ipsi subduntur ; sed alios habebunt actus vitae coelesti convenientes.

655. Animadversio. — In animabus purgatorii remanent insuper fides et spes quia non adhuc vident nec possident Deum. In damnatis nullus habitus supernaturalis aut virtus esse potest, quia non amplius destinantur ad vitam supernaturalem.

THEOLOGIA MORALIS SPECIALIS

De Materia, Methodo et Ordine Theologiae Moralis specialis.

656. Materia. — Post theologiam moralem generalem, quae complectitur tractatus de fine ultimo, de actibus humanis in se, de eorum regulis scil. conscientia et legibus, de peccatis, et de habitibus ac virtutibus, spectatis in genere, incipimus theologiam moralem specialem quae tractat in speciali

1° de singulis actibus bonis, et malis seu peccatis oppositis,

2° de singulis habitibus, virtutibus seu donis Spiritus sancti, et de vitiis oppositis,

3° de singulis praeceptis sive affirmativis, quae ad opera bona et virtutes pertinent, sive negativis, quae pertinent ad peccata et vitia.

Porro, inter haec omnia, quaedam sunt quae pertinent ad statum omnium hominum, quaedam ad quemdam statum determinatum, scil. clerici, religiosi, episcopi, etc.

657. Methodus. — Iamvero praedicta omnia separatim, vel etiam plura eorum simul explicare possunt, uti faciunt multi auctores moderni, qui cum S. Alphonso dividunt theologiam moralem secundum praecepta. At methodus S. Thomae scientifica et perfectior, utpote magis completa simul et compendiosa, est haec omnia simul considerare ita ut in eodem tractatu spectemus et virtutem cum ipsius actibus, et vitia ac peccata opposita, et donum Spiritus sancti huic virtuti correspondens, et praecepta affirmativa vel negativa ad haec omnia pertinentia.

« Est considerandum, ait S. Thomas¹], ... quod si seorsum determnaremus de virtutibus, donis, vitiis et praeceptis, oporteret idem multoties dicere... Erit ergo compendiosior et expeditior consideratiois via, si simul sub eodem tractatu consideratio procedat de virtute et dono sibi correspondente, et vitiis oppositis, et praeceptis affirmativis vel negativis. Erit autem hic considerationis modus convenientior ipsis vitiis secundum propriam speciem. Ostensum enim est supra quod vitia et peccata diversificantur specie secundum materiam vel obiectum... Est autem eadem materia circa quam et virtus recte operatur, et vitia opposite a rectitudine recedunt ».

Revera ordo praeceptorum non favet expositioni scientificae, quae omnia inter se logice coniungantur et ad principia reducantur. Nam

a) multi sunt actus, qui sat arbitrariae et valde remote reducuntur ad praecepta, v. g. imprecatio, ira, imo gula et ebrietas, quae nata sunt corpori nocere, ad 5^m praeceptum ; omnia sacramenta ad 3^m ; obligatio eleemosynarum ad 4^m vel ad 5^m ; humilitas ad 8^m ;

b) sunt actus vel virtutes, quae ad plura praecepta reduci debent, v. g. charitas ad 1^m pro amore Dei, ad 5^m pro amore proximi, ad 4^m vel 5^m pro officio eleemosynae ; item restitutio ad iustitia, fortitudo et temperantia ad diversa praecepta secundum varias materias ; — et ita multa miscentur quorum moralitas procedit ex rationibus valde diversis, aut c contra separantur ea quae spectant ad easdem virtutes ;

c) insuper dicta methodus dat locum tractationi incompletae : agentes ex professo de actibus praeceptis, omittunt ea quae sunt de consilio et quae spectant ad perfectionem, ac magis aut etiam unice considerant peccata, non virtutes.

Unde omnino praeferenda est divisio secundum virtutes.

658. Ordo divisionis. — Septem sunt virtutes, ad quas omnes aliae reducuntur : tres theologicae et quatuor cardinales. Theologia moralis specialis ergo septem complectitur tractatus : de fide, de spe, de charitate, de prudentia, de iustitia, de fortitudine, de temperantia, quae ad omnes status spectant ; quibus additur octavus : de statibus particularibus²].

Incipimus dicere de virtutibus theologicis.

DE VIRTUTIBUS THEOLOGICIS.

DE FIDE DIVINA.