Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 85 ; 109, a. 7 ; De Malo q. 2, a. 11 et 12.

515. Primus effectus peccati est diminutio seu corruptio boni naturae, non quidem principiorum quibus natura humana constituitur et proprietatum quae ex ipsa fluunt (ut sim. intellectus et voluntatis), sed naturalis inclinationis ad virtutem¹ . Etenim :

1. Ex parte privationis : peccato mortali (et ideo originali) homo avertitur a fine ultimo, unde potentiae animae destituuntur debita subordinations ad invicem et ad Deum, et sic privantur debito ordine ad bonum virtutis et negative non pertingunt ad terminum suum. Haec subordinatio in statu naturae purae haberetur imperfecta ex eo quod, ordinante ratione, voluntas sese converteret ad finem ultimum Deum, et sic uno actu omnes vires hominis habitualiter sibi subiiceret et ad Deum referret ; in statu autem innocentiae erat perfecta per dona supernaturalia iustitiae originalis. Hinc per peccatum originale quod iustitiam originalem aufert, etiam dicitur homo in naturalibus vulneratus, quia in ipso omnes vires animae remanent destitutae proprio ordine quo naturaliter ordinabantur ad virtutem. In quantum scil. ratio destituitur suo ordine ad verum, est vulnus ignorantiae ; in quantum voluntas destituitur ordine ad bonum est vulnus malitiae ; in quantum irascibilis destituitur suo ordine ad arduum, est vulnus infirmitatis ; in quantum concupiscibilis destituitur suo ordine ad delectabile ratione moderatum, est vulnus concupiscentiae.

2. Ex parte conversionis : peccato actuali, sicut omni actu humano, fit inclinatio ad similes actus ; quae dispositio est obstaculum quo homo impeditur ne facile feratur in bonum virtutis contrarium. Diminuitur ergo ipsa inclinatio ad virtutem, non quidem in se (ac proinde nec totaliter corrumpi potest), sed in quantum ipsi apponitur positive impedimentum pertinendi ad terminum. Hinc ex peccato actuali augentur et aggravantur quatuor vulnera per peccatum originale inflicta.

516. Animadversio. — Exinde intelligitur doctrina Scholasticorum, secundum quos peccatum ut effectum habet privationem modi, speciei, et ordinis :

« Modus, species et ordo consequuntur unumquodque bonum creatum, in quantum huiusmodi, et etiam unumquodque ens. Omne enim esse et bonum consideratur per aliquam formam, secundum quam sumitur species. Forma autem uniuscuiusque rei... est secundum aliquam mensuram... et ex hoc habet modum quemdam, qui mensuram respicit. Ex forma vero sua unumquodque ordinatur ad aliud. Sic igitur secundum diversos gradus bonorum sunt diversi gradus modi, speciei et ordinis.

a) Est ergo quoddam bonum pertinens ad ipsam substantiam naturae, quod habet suum modum, speciem et ordinem ; et illud nec privatur, nec diminuitur per peccatum.

b) Est etiam quoddam bonum naturalis inclinationis, et hoc etiam habet suum modum, speciem et ordinem ; et hoc diminuitur per peccatum... sed non totaliter tollitur.

c) Est etiam quoddam bonum virtutis et gratiae, quod etiam habet suum modum, speciem et ordinem ; et hoc totaliter tollitur per peccatum mortale.

d) Est etiam quoddam bonum quod est ipse actus ordinatus, quod etiam habet suum modum, speciem et ordinem ; et huius privatio est essentialiter ipsum peccatum (quoad elementum formale).

Et sic patet qualiter peccatum est privatio modi, speciei, et ordinis ; et privat vel diminuit modum, speciem et ordinem » q. 85, a. 4.

S. Th. I-II, q. 86 ; q. 89, a. 1.

517. Secundus effectus peccati est reatus culpae i. e. debitum reparandi offensam Deo per peccatum illatam. Peracto enim peccato actuali, illius manet homo reus ; nam cessante actu voluntario quo homo recedit a lumine rationis et lege Dei, non ideo statim homo ad illud redit, sed ad hoc requiritur motus voluntatis contrarius primo motui, « sicut si aliquis sit distans alicui per aliquem motum, non statim cessante motu fit ei propinquus, sed oportet quod appropinquet rediens per motum contrarium » (q. 86, a. 2). Unde homini imputatur culpa, usquedum illam retractaverit et ipsius veniam sit consecutus.

518. In peccato mortali, reatus culpae importat statum habitualis aversionis a fine ultimo, quod est peccatum habituale : est enim impossibile quod homo sit reus aversionis a fine et simul sit ad finem conversus. Unde manet homo a Deo aversus donec per conversionem ad Deum redeat (Is. XVII ; Mt. IX, 1-7 ; 12-13 ; Lc. VIII, 37-50 ; I Ioh. III, 5 ; Ps. L, 4). Peccatum habituale, in ordine naturali, esset tantum privatio habitualis ordinationis rationis (et voluntatis) in Deum ; in ordine autem supernaturali, cum conversio et ordinatio ad Deum fiat per gratiam, privatio habitualis conversionis in Deum est etiam privatio gratiae habitualis gratum facientis (C. Trid. sess. 6, c. 15, can. 27 ; sess. 7, can. 6). Non est mera poena vel effectus, sed verum peccatum habituale, quia est inordinatio voluntaria et culpabilis : voluntaria, utpote praevisa ab illo qui peccat mortaliter et ideo volita saltem in causa aut indirecte ; culpabilis, quia talem inordinationem praecavere et auferre tenetur.

519. Peccatum mortale relinquit maculam in anima. — Habitualis enim ordinatio nostra in Deum sive per rationem sive per gratiam est decor animae : « habet, inquit S. Thomas, a. 1, anima hominis duplicem nitorem, unum quidem ex refulgentia luminis naturalis rationis per quam dirigitur in suis actibus, alium vero ex refulgentia divini luminis scil. sapientiae et gratiae ». Hinc privatio habitualis ordinationis ad Deum est simul amissio nitoris debiti et ideo macula animae. Unde peccatum habituale et macula non distinguuntur realiter sed ratione tantum : in quantum tollit ordinem ad Deum finem ultimum, consideratur ut habitualis culpa et separatio a Deo ; in quantum autem tollit decorem animae debitum, consideratur ut macula¹ (Ier. II, 22 ; Zach. XIII, 1 ; Ps. XIV ; Ps. CXVIII ; Eccli. XXXI ; Is. IV, 4 ; Ezech. XIV ; XXXVI, 23 ; Ios. XXII, 17 ; Ioh. XIII, 10 ; Eph. V, 27 ; Tit. I, 15 ; I Cor. VI, 11 ; C. Trid. sess. 5, can. 2 ; prop. 56ª Baii).

Non tamen sequitur maculas diversorum peccatorum inter se non differre, vel secundum peccatum mortale non causare novam maculam, cum gratia habitualis iam sit sublata per primum. Etenim, ut dicit S. Thomas, a. 1, ad 3, macula significat privationem nitoris animae in ordine ad causam, quae est actus peccati, et ideo maculae sunt plures, diversae et inaequales prout plura, diversa et inaequalia sunt peccata quae eam induxerunt, sicut diversae sunt umbrae secundum diversa corpora lumen impedientia. Praeterea secundum peccatum de se est privativum gratiae eamque auferret si reperiret ; adeoque est nova causa privationis et ita nova macula.

520. Quid relinquat peccatum veniale. — Peccatum veniale quod est contrarium fervori i. e. exercitio charitatis imputatur ad culpam, usquedum homo, influente charitate, per actum contritionis vel alium aequivalentem qui virtualiter dispicientiam continet peccati, istud retraxitaverit et sic eius inordinationem compensaverit. Cum autem non auferat nec minuat habitualem seu permanentem ordinem in Deum et habituale decorem animae (C. Trid. sess. 6, c. 11 ; sess. 14, c. 5), sequitur ipsum non inducere maculam proprie dictam et manentem ; in quantum autem impedit hic et nunc actualem nitorem ex actibus virtutum provenientem, aliquando dicitur improprie, pro uno momento, animam maculare² .

S. Th. I-II, q. 87 ; q. 72, a. 5 ; Suppl. q. 99, a. 1 ; De Malo q. 1, a. 4 et 5 ; q. 7, a. 1 et 8 ; C. Gent. III, 140-146 ; II Sent. d. 24, a. 2, ad 5.

521. Tertius effectus peccati est reatus poenae i. e. debitum poenae ob peccatum luendae, seu obligatio ad poenam subeundam. Etenim :

a) Ut lex ab hominibus servetur, debet habere vim coërcitivam per timorem poenae, a. v. requiritur ut lex proportionata poena sanciatur (n. 237). Atqui peccatum est contra legem Dei aeternam. Ergo inducit coram Deo debitum poenae ipsi proportionatae.

b) Iustitia exigit ut aequalitas ordinis laesa reparetur. Atqui peccator aequalitatem ordinis violat, dum divinae voluntati voluntatem suam praeferit eique satisfacit contra ordinem Dei. Ergo iustitia exigit ut aequalitas reparetur, et homo contra voluntatem suam aliquid pati cogatur secundum ordinationem voluntatis Dei, « ut scil. qui plus voluntati suae indulsit quam debuit, contra mandatum Dei agens, secundum ordinem divinae iustitiae aliquid contra illud quod vellet spontaneus vel invitus patiatur » (q. 87, a. 6) ; quod est poena.

c) Qui insurgit contra aliquem ordinem, reprimi debet a principe ordinis. Peccato autem homo agit non tantum contra ordinem rationis, et aliquando contra ordinem legislatoris humani, sed etiam contra ordinem Dei. Ergo triplicem poenam incurrit, unam a seipso quae est conscientiae remorsus, aliam aliquando ab homine, tertiam vero a Deo (q. 87, a. 1 ; — Exod. XVIII ; Ps. XXXI ; Mt. XII, 36 ; XXV ; Rom. II, 9).

522. Poena est malum afflictivum in vindictam peccati inflictum contra voluntatem passi, seu privatio boni delectabilis quam invita patitur voluntas contra naturalem appetitum¹ .

Alia est 1) concomitans quam ipsa culpa, tamquam causa efficiens, secum affert ab intrinseco (Sap. V, 7 ; 2-13 ; Lc. XV, 18), ut sim. privatio sanitatis, verecundiae, remorsus conscientiae, privatio gratiae ut macula ; — 2) alia est inflcta quae ab extrinseco infertur a Deo vel homine tamquam causa efficiente et cuius culpa est causa meritoria, ut sim. privatio gratiae ut physica destitutio principii supernaturalis a Deo. Haec respicit vel solum peccatum praeteritum, et tunc est a) aut poena simpliciter et stricte dicta seu mere vindicativa, si malum infligitur ex sola iustitia unice in vindictam violati ordinis, scil. in punitionem proprii peccati (Ezech. XVIII, 20) et ad restituendum ordinem iustitiae laesum, ut sim. poena vitae futurae ; aut b) satisfactoria, si malum sive a iudice sive a peccante sibi inflictum voluntarie susbinetur, pro propriis vel etiam pro alienis peccatis, ad compensandam iniuriam Deo illatam, ut sim. poenitentia sacramentalis, ieiunium, malum a Deo immissum : haec, involuntaria secundum quid, est voluntaria simpliciter, quod minuit de ratione poenae ; — vel c) respicit etiam peccatum futurum, et tunc est medicinalis, si malum infligitur vel toleratur etiam ex misericordia, in remedium salutis, ut est censura : ad emendationem scil. et medelam contra peccata futura sive eius qui punitur sive aliorum, ut sim. poena praesentis vitae a Deo inflicta.

523. Thesis I. Peccatum mortale per se inducit reatum seu debitum poenae aeternae, utpote inducens inordinationem de se irreparabilem. Est de fide.

Probatur 1) ex Scripturis : Mt. XXV, 41, 46 ; Mc. IX, 42 ; Is. LXVI, 24 ; Apoc. XIV, 11 ; XX-XXII ; II Thes. I, 9 ;

2. ex Traditione, nempe ex Symbolo athanasiano, et ex definitione Conc. Lat. IV (cap. Firmiter), ac Trid. sess. 6, can. 24 et 25 ; sess. 14, can. 5 ;

3. ratione : Peccatum mortale inducit inordinationem de se irreparabilem ; ergo ei debetur poena aeterna. Prob. : Peccatum mortale aufert principium vitae moralis a quo reparari posset, scil. ordinationem ad finem ultimum (in ordine praesenti : gratiam et charitatem) qua homo inhaeret Deo et qua potest veniam a Deo obtinere satisfaciendo. Atqui principium vitae, in casu ordinationem ad finem ultimum (seu charitatem) recuperare nemo propriis viribus potest. Ergo peccatum mortale de se est irreparabile, ita ut ex natura sua maneat in aeternum eius deordinatio. Manente autem causa, manet effectus. Ergo deordinatione peccati manente, remanet reatus poenae, et ideo peccatum mortale ex natura sua in aeternum puniri potest² (q. 87, a. 2).

Confirmatur : a) Primum principium vitae moralis est ordinatio ad ultimum finem, sicut anima est principium vitae animalis, et veritates per se evidentes prima principia sunt vitae intellectualis. Atqui aegritudo reparari potest quia manet aliquid de principio vitali, sed mors quae removet principium vitae a natura reparari non potest ; similiter error in conclusionibus reparari potest ex reductione ad principia, sed error in primis principiis est irreparabilis. Ergo similiter peccatum quod avertit ab ultimo fine seu inordinatio circa ultimum finem est irreparabilis pro homine ; quamvis possit reparari per potentiam Dei.

b) Peccator se ponit voluntarie in statu a quo, nisi divinitus adiutus, erui non potest. Unde ex hoc ipso quod vult peccare, quantum in ipso est, se ligat ut in peccato semper maneat, et consequenter implicite vult in peccato manere perpetuo. Sicut ille qui oculos sibi auferret, mereretur in aeternum carere visu, ita qui se voluntarie avertit a Deo, meretur in aeternum Deo privari.

c) Peccator finem suum ultimum et felicitatem perfectam constituit in creatura contra Deum, ac proinde vult totam vitam ad illam ordinare semperque illi adhaerere ; praefert fruitioni boni creati aeternae fruitioni ultimi finis, ac proinde multo magis voluisset in aeternum illo bono creato frui. Et ideo implicite habet voluntatem in aeternum peccandi, et in suo aeterno meretur puniri cum contra bonum aeternum peccaverit². — Totaliter enim se avertit a Deo, ultimo fine, et ipsi renuntiat. Qui autem fini renuntiat quia alii adhaeret, meretur nunquam illum obtinere, quia finis ultimus ex natura sua est perpetuus. Unde qui ei renuntiat, pro semper renuntiat.

d) Peccator contemnit vitam aeternam et reicit charitatem quae est vinculum quo societati coelesti unitur ; ergo meretur ab ista in perpetuum excludi.

Argumentum proposuimus pro ordine praesenti in quo ordinatio ad finem ultimum fit gratia et charitate ; sed valet etiam in ordine naturali, quia nulla creatura potest satisfactionem condignam offerre pro peccato, nec proinde ex se debitam ordinationem ad finem recuperare, ut solet ostendi in tr. de Verbo incarnato (n. 536).

524. Thesis II. Poena peccati mortalis est duplex : poena damni et poena sensus. — Peccatum enim constat aversione a Deo et conversione indebita ad bonum creatum. In quantum est aversio a Deo, infinito bono, iuste meretur bono infinito privari (poena damni : I Cor. VI, 9 ; Mt. XXV, 41 ; Apoc. XXI-XXII) ; in quantum est conversio indebita ad creaturam, bonum finitum, iuste meretur poenam afflictionis ex creaturis (poena sensus : Is. LXVI ; Mc. IX, 42 ; Apoc. XIV, 11 ; Mt. XXV, 41). Cum autem peccatum non sit infinitae gravitatis ex parte conversionis, non requiritur poena infinitae acerbitatis (a. 4).

525. Thesis III. Peccatum veniale de se non meretur nisi poenam temporalem. — Etenim, cum non auferat ordinem ad ultimum finem et charitatem ex qua reparari possit, de se est reparabile et ideo de se non meretur poenam aeternam, sed temporalem. Per accidens tamen, secundum S. Thomam, punitur poena aeterna, si fiat irremissibiliter quia coniungitur peccato mortali (a. 5).

526. Thesis IV. Remissa culpa, non remittitur semper omnis poena, uti probatur in tr. de Poenitentia, et constat ex definitione C. Trid. sess. 6, c. 14, can. 30 et sess. 14, can. 22 ; sed potest maner satisfactoria, quia peccator non potest converti ad Deum nisi voluntas eius accipiet ordinem divinae iustitiae, secundum quem « ille qui plus voluntati suae indulsit quam debuit, contra mandatum Dei agens, aliquid contra illud quod vellet, spontaneus vel invitus patiatur » (a.6). Unde requiritur « ut ipse sibi poenam spontaneus assumat in recompensationem culpae praeteritae, vel etiam a Deo illatam patienter sustineat » (Sap. X ; Gen. III ; II Reg. XII, 13).

Hinc, quamvis « remota macula, sanatum est vulnus peccati quantum ad voluntatem, requiritur adhuc poena 1) ad sanationem aliarum virium animae, quae per peccatum praecedens deordinatae fuerunt, ut scil. per contraria curentur. Requiruntur 2) ad restituendam aequalitatem iustitiae ; et 3) ad amovendum scandalum aliorum, ut aedificentur in poena qui sunt scandalizati culpa » (ad 3).

527. Animadversio. — Notetur poenam non respondere culpae secundum dignitatem eius in quem peccatur (quia sic cuilibet peccato deberetur poena infinita intensione), sed secundum dispositionem et inordinationem peccantis, — et quidem a) quantitas poenae seu acerbitas respondet quantitati culpae, quae non est infinita simpliciter sed vario gradu maior vel minor secundum diversam gravitatem ; b) duratio poenae respondet non quantitati sed durationi culpae, non ex parte actus qui transit sed ex parte inordinationis perpetuae (a. 4, ad 3, coll. a. 3, ad 1 ; IV Sent. d. 46, q. 1, a. 3, ad 6).

528. Differunt malum culpae et malum poenae³ :

a) culpa est prior poena, quia inducit poenam ; b) culpa est secundum voluntatem (malum operari), poena contra voluntatem (malum pati) ; c) culpa est malum in actione seu actus deficiens, poena est malum in agente secundum quod privatur perfectione permanente ; d) culpa opponitur bono honesto, poena bono delectabili. Hinc :

1. Malum culpae est maius quam malum poenae, unde nunquam licitum est committere peccatum, etiam veniale, ad avertendam quamcumque poenam, etiam inferni.

2. Idem secundum idem non potest esse simul poena et culpa, sed sub diverso respectu non repugnat. Ita privatio gratiae habitualis est simul peccatum et poena : est peccatum habituale in quantum est voluntaria privatio ordinationis ad Deum seu habitualis ab eo aversio ; est poena in quantum est privatio ornatus a Deo concessi, et quidem dupliciter : ut privatio nitoris et macula inhaerens est poena concomitans, ut physica ablatio vitae supernaturalis a Deo est poena inficta. Aliis verbis : moraliter, ut voluntaria carentia seu habitualis aversio peccatoris a Deo, quae est passive in homine, est peccatum ; active et physice, ut aversio Dei gratiam subtrahentis ab homine est poena.

3. Intelligitur cur peccatum, secundum S. Thomam (a. 2), non potest esse poena peccati per se seu ratione culpae, tum quia peccatum voluntarium est, poena contra voluntatem ; tum quia poena intenditur a iudice, Deus autem culpam nullo modo intendere potest.

Per accidens tamen et indirecte potest esse poena peccati : a) ratione antecedentis seu ex parte causae (quae est remotio prohibentis), in quantum Deus, in vindictam praecedentis peccati, subtrahit gratiam quae peccatum impediret (Rom. I ; II Thes. II) ; b) ratione concomitantis scil. ex parte substantiae actus seu elementi materialis, quatenus actus peccati affert difficultates et afflictiones, sive sit actus interior uti fit in ira, invidia, etc., sive actus exterior si homo magnos labores aut expensas sustinere et pericula subire debet ad perpetrandum peccatum ; c) ratione consequentis seu ex parte effectus, in quantum peccatum dicitur poena propter effectus consequentes, uti sunt anxietates conscientiae, infamia, paupertas, morbi, etc.

His duobus ultimis modis peccatum non solum est poena praecedentis peccati, sed etiam sui.

529. Omnis poena est propter culpam (a. 7 et 8). — Et quidem : 1° Poena stricte dicta i. e. mere vindicativa est propter culpam propriam illius qui punitur : nemo enim punitur simpliciter et proprie pro peccato alterius (Ezech. XVIII, 20). 2° Poena satisfactoria etiam potest esse pro peccato alterius, cum unus portare potest poenam alterius, quatenus unus alteri coniunctus vinculo caritatis assumit poenam peccatis aliorum debitam (Gal. VI, 2). 3° Item poena medicinalis, si sit corporalis et praesentis vitae, pro alterius peccato potest infligi illis qui sunt eius : ita filii puniuntur pro parentibus, subsidii pro dominis, cives propter civitatis vel regem (aut vice versa), quatenus sunt quaedam res eorum, quo casu poena est quantum ad eum pro quo punitur, non quoad illos qui puniuntur ; nisi tamen eius culpae (originali aut actuali) participes fuerint aut peccatum fuerint imitati, quia tunc puniuntur propter suum et propter alterius peccatum (Exod. XX, 5 ; Mt. XVIII, 32). 4° Imo omnis poenalitas est aliquo modo propter culpam saltem originalem. Poenalitas non est vera poena quia non infligitur propter peccatum, sed propter maius bonum, scil. spirituale, obtinendum (cfr. prop. 72 Baii) ; at cum poena similitudinem habet, quia est malum afflictivum temperatum appetitu naturali repugnans, v. g. miseriae B. V. aut Sanctorum (Hebr. XII, 6 ; Ps. XXXIII, 20). Poenalitas a Deo infligitur a) ob exercitium virtutis et maius meritum (Tob. XII, 13) ; b) ad avertendum a peccato (Lc. XXIII, 31) ; c) in exemplum virtutis et patientiae pro aliis (Tob. II, 12) ; d) in punitionem alterius peccati, ut si parentes puniuntur in filiis ; e) ut Deus ostendat alteram esse vitam ; f) ut gloria Dei vel gratia magis elucescat (Ioh. IX, 3).

S. Th. I-II, q. 88, a. 1 ; q. 72, a. 5 ; De Malo q. 7, a. 1 et 2.

530. Thesis. Dantur de facto peccata mortalia a venialibus distincta. — Est de fide ex praedicatione universali, confirmata in Conc. Lugd. II, prof. fidei Mich. Palaeologi, a Ben. XII const. Ben. Deus, a Conc. Flor., in decr. unionis, et a Trid. sess. 6, c. 5 et 15, can. 23, 25 et 27, et sess. 14, c. 1 et 5, can. 7.

Peccatum mortale et veniale differunt multipliciter :

1°) quantum ad reatum poenae : mortale enim meretur poenam aeternam, veniale vero poenam temporalem. Verum, ait S. Thomas (de Malo q. 7, a. 1), « ista differentia consequitur rationem peccati mortalis et venialis, non autem constituit ipsam. Non enim est tale peccatum quia talis poena ei debetur, sed potius e converso quia peccatum est tale, ideo talis poena ei debetur » ;

2°) quantum ad effectum, nam peccatum mortale gratia privat quae est supernaturalis animae vita, ideoque est de se irreparabile et mortale vocatur (cum gratia simul tolluntur dona connexa : charitas, virtutes morales infusae, dona Spiritus Sancti, gratiae sacramentales ; item ius ad coelum et merita bonorum operum) ; veniale vero non tollit (neque minuit) gratiam quae est principium veniae et condonationis, et ideo est de se reparabile et veniale vocatur¹. Sed nec ista est differentia constitutiva : ex eo enim quod aliquod peccatum grave est, ut effectum habet gratiae privationem estque irreparabile, et non e converso. Unde 3°) in ipsa ratione deordinationis quaerenda est ipsa differentia fundamentalis et intrinsece constitutiva. Duplex enim est deordinatio : « Una per subtractionem principii ordinis ; alia qua, salvato principio ordinis, fit inordinatio circa ea quae sunt post principium.... Principium autem totius ordinis in moralibus est finis ultimus... Unde quando anima deordinatur per peccatum circa ipsum finem ultimum, usque ad aversionem a Deo cui unitur per charitatem, est peccatum mortale » ; quando vero sine aversione a fine fit deordinatio solum circa ea quae sunt ad finem, tunc est peccatum veniale (q. 72, a. 5). Aliis verbis : in mortali homo constituit sibi finem ultimum contrarium Deo, deque a Deo recedit et sese avertit (contra ordinem finis) ; in veniali inordinate inhaeret iis quae sunt ad finem, et per hunc actum ad Deum tantummodo non tendit (extra ordinem finis). Ex hac differentia tamquam ex radice sequuntur duae priores.

531. Differunt peccatum mortale et veniale ex parte elementi formalis seu privationis. — In utroque enim habetur conversio indebita ad bonum creatum quod ad finem ultimum referri nequit, et secundum hoc ad eandem speciem pertinere possunt (v. g. furtum). In mortali autem homo ita convertitur ad bonum creatum ac si esset eius ultimus finis totaliter, unde conversioni coniungitur privatio omnis ordinis ad Deum ut ad finem, et haec privatio est aversio seu recessus a Deo ; e contra in veniali homo convertitur ad creaturam, non tamquam ad finem ultimum, sed aliquem actum ponit quo ad Deum tendere nequit, et ideo conversioni coniungitur tantum privatio actualis tendentiae ad Deum, licet habitualis ordo ad Ipsum remaneat, et haec privatio est solum retardatio seu elongatio a fine. Unde ex parte privationis mortale et veniale ex toto genere et infinite differunt, nam, ut ait S. Thomas (q. 87, a. 5, ad 1), « finis ultimus ab his quae sunt ad finem in infinitum differt ».

Aliis verbis, in utroque habetur actus tendens ad aliquid lege prohibitum, sed diiformitas cum lege est valde diversa. Lex enim primario praecipit ipsam essentiam ordinis moralis.

seu ipsum ordinem subiectionis ad Deum ultimum finem, secondario (tamquam complementum ordinis) praecipit modum quo id fiat, scil. quod nihil fiat nisi ad hunc finem. Unde aliquid potest esse contra legem dupliciter : 1°) simpliciter et perfecte, quia a Deo summo bono avertit et essentiam ordinis moralis destruit, ipsam subiectionem ad ultimum finem, et hoc modo mortale est contra legem ; 2°) imperfecte et secundum quid, quia licet non contineat aversionem a fine ultimo, tamen non est referibile ad ultimum finem Deum ad quem nos et omnia nostra tenemur referre : hoc altero modo peccatum veniale est contra legem ; sed quia non est contra legem subiectionis ad Deum sed contra solum modum quem lex intendit, melius dicitur practer legem. In mortali itaque habetur diiformitas cum essentiali et primaria ordinatione legis praecipiente omnino necessaria ad finem, et ideo dicitur contra legem i. e. contra finem legis qui est charitas qua subiicimur et unimur Deo ; in veniali habetur tantum diiformitas cum accidentali et secundaria ordinatione legis quae praecipit aliquid utile ad finem, et ideo dicitur praeter legem i. e. practer finem legis, sed contra solum medium ad finem, quin subiectionem ad finem everrat. Et ideo notio peccati est analogica (ad 1).

532. Exinde doctrina intel ligitur, revelata et theologica, de natura peccati mortalis :

A. In Scripturis : 1°) Ipse Christus docet esse peccata absolute gravia, quae gravis poenae causa sunt imo et damnationis aeternae : « Qui dixerit fratri suo : fatue, reus erit gehennae ignis » (Mt. V, 22) ; « Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum » (Mt. XXV, 41-42). Unde et Apostoli affirmant quaedam peccata excludere a regno coelorum (I Cor. VI, 9-10 ; Gal. V, 19-21 ; Rom. VI, 23 ; VIII, 13 ; Iac. I, 15) et privare animam luce supernaturali atque vita amoris divini (Ioh. III, 20 ; I Ioh. II, 9 ; III, 14).

2°) Sunt tamen peccata relative alia aliis graviora : « Qui me tradidit tibi maius peccatum habet » (Ioh. XIX, 11 ; cfr. Ier. VII, 26) ; imo quaedam tam gravia sunt ut ex natura sua et quasi sine miraculo Dei dicantur « irremissibilia » (Mt. XII, 31 ; Mc. III, 29). Ex adverso, alia ex se valde levia sunt (Mt. XXIII, 24 ; Lc. VI, 42), ita ut a iustis etiam saepe committantur (Iac. III, 2 ; I Ioh. I, 8).

3°) Ex quibus intelliguntur tum malitia peccati mortalis quae est in aversione a Deo (Ier. II, 13 ; Ez. XVIII, 24), tum eius effectus, quia privat gratia Dei et charitate et vita divina, et animae infert mortem ac damnationem aeternam.

Homo scil. qui per gratiam est a) filius Dei adoptivus (Ioh. I, 12 ; Eph. I, 5 ; I Ioh. III, 1-2 ; Rom. VIII, 14-16) ; b) particeps divinae naturae i. e. Deo similis, sanctus et filius lucis (II Petr. I, 4 ; I Ioh. III, 2 ; Eph. IV, 25 ; V, 8) ; c) Dei amicus et templum (Ioh. XV, 14-15 ; I Cor. III, 16-17 ; VI, 19 ; Ioh. XIV, 23) ; d) dignus vitae aeternae ac haeres (Col. I, 12-13 ; Rom. VIII, 17 ; Tit. III, 7) ; e) capax eam merendi (Ioh. XV, 1-5 ; Mt. X, 42 ; Rom. VIII, 17 ; II Cor. IV, 17 ; II Tim. IV, 8 ; Hebr. X, 35 ; VI, 10) ; — peccato mortali fit a) diaboli filius ac servus (I Ioh. III, 8 ; Ioh. VIII, 44 ; II Petr. II, 19) ; b) huiusque operum particeps, quibus in tenebris ambulat et est immundu (I Ioh. I, 7-9 ; III, 8 ; Eph. V, 8 ; Col. I, 13 ; Hebr. IX, 14) ; c) Dei inimicus (Rom. V, 10) ; d) dignus inferno (Mt. XXV, 41, 46 ; Mc. IX, 42 ; Apoc. XIV, 11, XX-XXII) ; e) incapax merendi vitam aeternam (Ioh. XV, 5-6).

B. Apud Patres : 1°) Tribus prioribus saeculis non explicite sed tantum confuse insti tuerunt distinctio peccatum mortale inter et veniale. Distinguebant a) inter maxima peccata et minora ; b) inter maxima et mediocria quae poenitentia publica erant expianda, et minima quae contritio, eleemosyna, oratione aliisque huiusmodi medijs remittebantur. Saeculo autem II° et III° tria peccata habebantur ut gravissima : apostasia, adulterium et homicidium, ita ut, in quibusdam saltem Ecclesiis, iis non concedebatur venia, saltem ante articulum mortis.

Quae constat ex testimonio Tertulliani et S. Cypriani.

2°) A saeculo IV° iam explicite habetur distinctio inter peccata gravia quae publica poenitentia sunt expianda, et levia quorum privati poenitente sufficit. Cuius testes sunt S. Ambrosius et S. Augustinus pro Ecclesia latina ; S. Gregorius Thaumaturgus et S. Basilius pro Ecclesia graeca.

3°) Postea circa saeculum VI^m praesertim traduntur regulae quibus dignoscantur peccata gravia seu capitalia et levia seu minuta, quia plurium gravitas hucusque non erat perspecta. Enumeratio inveniri potest apud Caesarium Arel. et in libris Poenitentialibus.

C. Apud Scholasticos insti tuitur scientifica analysis et profundior investigatio. Non solum declarant peccata illa distingui ratione effectus et poenae, sed intrinseca natura, scil. in ipsa ratione deordinationis per comparationem scil. ad finem ultimum, et ad legem aeternam, ut supra fuit explicatum.

533. Animadversiones. — 1°a Aversio a Deo quae constituit peccatum mortale actuale non est confundenda cum privatione gratiae. Haec est habitualis aversio et effectus peccati mortalis ; illa est inordinatio in ipso actu malo quo agimus contra charitatem eamque excludimus, scil. actualis diiformitas cum charitate et actualis recessus a fine, qui est causa privationis gratiae : actualis privatio ordinationis habitualis. Prior est privatio pura et totalis charitatis, altera non est privatio pura sed tendentia ad bonum cum privatione. Unde S. Thomas, de Malo q. 2, 9, ad 2 : « Mors animae est privatio gratiae per quam anima Deo unitur ; privatio autem gratiae non est essentialiter ipsa culpa sed effectus culpae. Unde peccatum dicitur mors animae non essentialiter sed effective ; essentialiter vero est actus deformis vel inordinatus ».

2°a Qui peccat mortaliter habet ut finem cui seipsum, ut finem qui ipsum bonum creatum, de quo indebite gaudet et ad quod tamquam ad ultimum finem tendit ; scil. bonum proprium amatut usque ad contemptum Dei, seu convenientia, commoditas, excellentia, abundantia, sapientia peccantis ut ab ipso disponita, non ut ordinata a Deo, sed connotans Dei privationem.

3°a Qui peccat venialiter, illum actum referre nequit ad Deum : id enim esset Deo maxime iniuriosum, — neque illum refert ad bonum aliquod creatum ut ad finem ultimum quia tunc peccaret mortaliter ; — sed simpliciter illum refert ad felicitatem in communi et abstracte volumtam. Est bonum in communi sub ratione boni completi, seu bonum proprium secundum totam latitudinem, abstra hendo ab honesto vel delectabili, bonum universaliter comprehendens omne bonum hominis.

4°a Cum ex parte privationis peccatum mortale et veniale diversi sint ordinis et different toto genere et infinite, sequitur omnia venialia peccata, etiam simul sumpta non constituere unum mortale, quia non includunt proprie dictam aversionem a Deo. Unde per se non peccaret mortaliter ille qui proponeret omnia venialia committere ; nec per accidens propter periculum sic labendi in mortale, quia propositum illud remote tantum in mortale ducit.

5°a Mortale versans circa ultimum finem, veniale vero circa ea quae sunt ad finem, non ita est intelligendum quod proxime obiectum actus graviter peccaminosi semper sit finis ultimus, summum bonum (seu quod peccatum mortale semper directe sit contra Deum) ; proximum vero obiectum actus leviter peccaminosi semper sit aliquod medium ad finem ultimum, bonum nempe creatum, cum manifesto sint peccata mortalia quae proxime versantur circa media ad finem ut homicidium, furtum, etc., quod locum habet quando media sunt necessaria ad finem. Sed intellige quod peccatum mortale est inordinatio circa finem quia destruit debitum ordinem seu coniunctionem cum ultimo fine ; peccatum veniale est inordinatio circa sola media quae scil. non sunt necessaria ad finem, quia voluntas nimis adhaeret bonis creatis, quin tamen ab ultimo fine recedat. A. v. inordinatio circa media necessaria ad finem est etiam circa finem ipsum ; sed inordinatio circa media non necessaria non est inordinatio circa finem.

S. Th. I-II, q. 84, a. 2 ; q. 87, a. 4 ; II-II, q. 162, a. 6 ; q. 34, a. 2 ; q. 195, a. 1, ad 1 ; III, q. 1, a. 2 et ad 2 ; Suppl. q. 99, a. 1 ; III Sent. d. 20, q. 1, a. 2 ; II Sent. d. 42, q. 1, a. 2, 5 et ad 2 ; De Verit. q. 28, a. 2 et ad 5 ; de Malo q. 2, a. 9, ad 5.

534. Peccatum mortale est malum gravissimum, sive spectetur ex parte Dei, sive ex parte hominis. A. Quantum ad Deum :

1°) Est summa iniuria Summo Bono facta, qua homo finem ultimum ponit et beatitudinem quaerit in creatura eamque praefert Deo, hunc contemnit, inhonorat, aversatur et odio habet, eius dilectionem et amicitiam contemnit, et sic ius Dei violat quod exigit ut omnes actiones et omnes creaturas quibus utimur ad ipsum referamus ; unde peccatum implicite continet malitiam odii Dei¹, irreligiositatis, contumeliae erga Deum omnipraesentem (Ps. L, 6) et idololatriae (Ioh. XII, 43 ; Rom. II, 23 ; Is. LII, 5 ; XLIII, 24 ; Ez. XXXVI, 20 ; Ps. CXXXVIII, 8 ; Ps. I, 6 ; I Reg. II, 30 ; Lev. VI, 2 ; XXVI, 15 ; Phil. III, 19 ; Gal. V ; C. Trid. sess. 6, c. 5).

2°) Est temeraria inoboedientia et audax rebellio contra infinitam maiestatem, ac offensa et contemptus supremi legislatoris, domini omnipotentis, iudicis et regis, ipsius voluntatis et legis, cui contradicit ac obedientiam et subiectionem recusat ; unde implicite continet malitiam superbiae (Gen. II, 16 ; III, 1 ; Hebr. II, 2 ; Ier. II, 20 ; Is. XXXIII, 14 ; Sap. V, 2-15 ; I Ioh. III, 4 ; Iob XV, 25 ; Gal. VI, 7).

3°) Est maxima ingratitudo contra insignem benefactorem, cuius beneficiis utimur ad illum offendendum : contra Patrem creantem, conservantem, providentem et nos in filios adoptantem et ad vitam aeternam vocantem ; contra Filium fratrem ac redemptorem (Hebr. VI, 5) cuius mortis causam renovat ; contra Spiritum S. sanctificantem, amicum et animam nostram inhabitantem. Unde implicite continet contemptum amicitiae et praesentiae illius quem a nobis abicimus, ac malitiam sacrilegii quia violat animam Deo consecratam, et infidelitatis erga foedus (Ezech. II, 3 ; Ier. XXXI, 32 ; Is. I, 2 ; Hebr. X, 26-31 ; Eph. IV, 3) cum Deo iniuriam et officia inde secuta (Is. V ; Ier. II, 32 ; III, 1 ; II Reg. XII, 7 ; Hebr. VI, 6 ; I Cor. III, 17 ; VI, 19 ; II Cor. VI, 16).

B. Quantum ad hominem est :

1°) T urpitudo, inhonestas et insipientia (Ps. XLVIII, 13 ; LXVIII, 6 ; Sap. V, 2-13), utpote malum contra naturam nostram et rationem (q. 71, a. 2).

2°) Spirituale suicidium, utpote privans lucem et vitam supernaturalem (I Ioh. III, 15, 20 ; II, 9 ; III, 14 ; Tob. XII, 10).

3°) Deformitas privans animam pulchritudine naturali et supernaturali, unde dedecorat operantem et reddit contemptu dignum (Ps. XLVIII, 13).

4°) Servitus diaboli (I Ioh. III, 8 ; Ier. II, 19 ; Rom. VI, 6 ; II Petr. II, 19), quia homo facit opus diaboli et ipsi se subdit ei consensiens, atque ita tentationibus magis se obnoxium reddit.

535. Animadversiones. — 1°) Praedictae malitiae in peccato mortali non inveniuntur per se nisi implicite, ac proinde ad summum sunt voluntariae in causa et virtualiter ; unde non sunt in confessione explicandae, utpote conditio omnis peccati ; nisi quis aliquam in se explicite et formaliter intenderet, quia tunc adesset peccatum speciei intentae.

2°) Plures malitiae peccati mortalis etiam inveniuntur in peccato veniali, sed tantum analogice, imperfecte et secundum quid (a. 1, ad 1). Unde, si leve sit malum respectu peccati mortalis, in se tamen est valde grave.

536. Quonam sensu peccatum mortale est infinitum. — Peccatum mortale :

1°) Ex parte conversionis non est infinitum, quia tum actus hominis, tum bonum creatum ad quod tendit, sunt finita.

2°) Ex parte aversionis ab Infinito bono :

a) non est malitiae infinitae : malum enim infinitum est malum purum, sine ulla mixtione boni ; hinc ut peccatum haberet malitiam infinitam, deberet homo tendere ad malum in quantum est malum ; quod est impossibile ;

b) neque ut est offensa seu iniuria Dei infiniti, videtur simpliciter infinitum : gravitas enim offensae mensuranda videtur non tantum ex dignitate Dei offensi sed etiam ex parte hominis offendentis. Atqui voluntas tendit in obiectum prout est in intellectu, et ideo per peccatum non offendit Deum ut est in se simpliciter infinitus sed prout ab intellectu valde imperfecte cognoscitur. Non ergo per peccatum Deo infertur iniuria simpliciter infinita.

c) Est tamen illa offensa infinita secundum quid, et specialiter relative ad reparationem nostram : est enim contemptus personae infinitae ; atqui iniuria aestimatur etiam ex dignitate personae offensae, satisfactio autem tantum ex dignitate personae satisfacientis, et ex alia parte infinita est distantia inter Deum et homines ; ergo iniuria peccati infinite magis aestimatur quam omnis reparatio hominis (etiam ex gratia et charitate facta). Non ergo homo de condigno pro peccato satisfacere potest. Et ideo

d) peccatum mortale de se est infinitae durationis, quia ex natura sua est irreparabile, et eius malitia in nobis sine fine manet et in aeternum durat. Unde et ei debetur poena infinitae durationis.

537. Gravitas peccati mortalis describitur in Scripturis. — A. In V. T. : 1°) Ab exordis peccatum exhibetur ut inoboedientia seu transgressio divini praecepti, quae stricte punitur (Gen. II, 16 ; III, 11 ; 14-19 ; IV, 9-16 ; VI, 5-7 ; 11-13).

2°) Post electionem populi Israël et promissionem legis divinae a Moyse, consideratur peccatum ut rebellio contra supremum Legislatorem et Regem populi electi (Exod. XIX, 5-8 ; XXIV, 3, 7), et tamquam contemptus legis Domini (Lev. XXVI, 15). Inter peccata praecipuum est idololatria (Exod. XX, 3-5), quod et severe punitur (Exod. XXXII, 30-35) ; sed et alia graviora delicta mortis poena puniuntur (Lev. XVIII, 29 ; XX, 6-27).

Ut autem populus rudis et incultus a peccato averteretur : a) praecipue et ante omnia lex sanctionem habebat promissionis bonorum temporalium pro eam servantibus, pro violantibus autem minationes gravium malorum (Deut. VII, 11-26 ; X, 12-22 ; XI, 13-28) ; — b) addebatur tamen etiam motivum gratitudinis et amoris erga Deum (Deut. XI, 1 ; VIII, 2-20) ; — c) sicut et solidaritatis, eo quod Deus singulorum delicta etiam in eorum posteritate aut in natione sit puniturus (Exod. XX, 5).

3°) A tempore Prophetarum expressius exhibetur peccatum ut offensa Dei, proximi, aut propriae rationis :

a) erga Deum est ingratitudo, contemptus beneficiis et Patris, ac infidelitas (Is. I, 2 ; Ier. II, 4-37 ; III, 1) ;

b) erga proximum est iniustitia (Amos II, 7) ;

c) erga nos ipsos, insipientia (Tob. XII, 10 ; Sap. V, 2-13 ; X, 8).

quare Prophetae insistunt poenitentiae internae cordis qua misericordia Domini obtinebitur (Ioel, II, 12-13 ; Ps. L, 19).

B. In N. T. : 1°) Christus, qui venit ut, agnus Dei, tolleret peccata mundi (Ioh. I, 29), naturam peccati supponit notam, sed gravitatem aliquorum peccatorum denuntiat, atque extensionem peccati ad quosdam actus qui tamquam honesti perhibebantur ; specie malitiam hypocrisyis, scandali, infidelitatis, et blasphemiae contra Spiritum Sanctum (Mt. XXIII, 5-32 ; XVIII, 16 ; XII, 31-32 ; Mc. III, 29 ; XVI, 16 ; Lc. XVII, 1-2). Atque instanter inordinationem proclamat peccati interni cordis (Mt. XV, 19-20).

2°) S. Paulus praecipue ostendit peccati effectus. Est scil. servitus qua liberamur per gratiam (Rom. VI, 17-18) ; est causa mortis (Rom. V, 12 ; VI, 23 ; VIII, 13), ac tenebrarum (Col. I, 13 ; Eph. V, 8 ; II Cor. VI, 14) ; est praevaricatio quae terribili punietur iudicio (Hebr. II, 2), eo quod peccator Filium Dei conculeat et Spiritum contristet (Hebr. X, 26-31 ; Eph. IV, 30).

3°) S. Iohannes autem, discipulus dilectus illius qui apparuit ut peccata nostra tolleret (I Ioh. III, 5) et quem habemus advocatum apud Patrem, ubi est propitiatio pro peccatis nostris (II, 1-2), non solum effectus sed magis causas peccati illustrat : sunt iniquitas (V, 17 ; I, 9) ; diabolus : qui enim facit peccatum ex diabolo est (III, 8 ; cfr. Ioh. VIII, 44) ; et mundus, quia totus in maligno est positus (V, 19) et omne quod est in eo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae (II, 16). Peccator autem in tenebris ambulat et caret luce (I, 6 ; II, 9, 11), manet in morte et non habet in se vitam aeternam (III, 14-15 ; V, 12), nec charitatem Dei (III, 17 ; IV, 8, 20). Duo autem peccata praesertim dicit vitanda : peccatum contra dilectionem proximi (II, 9-11 ; III, 15-17 ; IV, 8), et peccatum contra Christum, negando eius divinitatem (II, 22 ; IV, 15 ; V, 10-12). Hoc est peccatum ad mortem (V, 16-17), tam grave, ut orationes pro eo qui illud patravit non fundantur (16).

S. Th. I-II q. 88, a. 2 et 6 ; De Malo q. 7, a. 1 et 3.

538. Conditiones ad peccatum mortale requisitae. — In peccato perfecto seu mortali adest duplex elementum : a) obiectivum scil. malitia gravis, b) subiectivum seu actus perfecte deliberatus et voluntarius. Hinc ad illud triplex requiritur conditio :

1°a) gravitas malitiae in obiecto, secus enim non esset graviter malum ; sufficit quoque gravitas in obiecto i. e. in re vel actione ut est apprehensa, nec requiritur necessario gravis malitia in re aut actione ut est in se : illud enim sufficit ut homo reapse malum grave velit. Adesse ergo debet gravis transgressio legis in se vel saltem ex falsa aestimatione ;

2°a) gravis malitiae advertentia, nam si gravitas non advertatur, nequit homo illam velle, et offensa erit levis ; et quidem plena advertentia seu perfecta deliberatio, secus enim malitia non esset perfecte volita et defecerit conditio ;

3°a) perfectus consensus voluntatis : etenim nullus censetur sese convertere ad aliquid ut ad finem ultimum et id supra omnia diligere et se omnino separare a Deo, nisi per actum perfecte humanum ac voluntarium. Deinde in tantum aliquid est peccatum in quantum voluntarium ; ergo si imperfecte sit voluntarium, imperfectum est peccatum. Denique repugnat bonitati divinae aeternis suppliciis punire hominem absque plena ipsius consideratione et consensu.

539. Malitia obiecti, cuius gravitatem advertere debemus, intelligitur vel gravis in se i. e. ex obiecto, vel ex circumstantiis, ut ex fine, scandalo, periculo adiuncto, etc. ut dicetur art. 5. Ut dignoscatur facile malitiae gravitas (vel levitas), solent a theologis tradi regulae sequentes :

1°a desumitur ex Scriptura : quando peccatum aliquid gravibus afficit appellationibus, iudicandum est mortale, v. g. si illud vocet scelus, nequitiam, iniquitatem, abominationem, vel dicat esse dignum morte, exosum Deo, mortem inferre, excludere a regno coelorum, clamare in coelum, vel si ei apponatur maledictio v. g. vae (Lev. XXIV, 14, 16, 17, 23 ; Prov. VI, 16 ; Is. V, 20 ; Rom. I, 18 sq., I Cor. VI, 8-VII ; Gal. V, 19 ; Eph. V, 3) ; — e contra peccatum reputatur tantum veniale, dum Scripturae mitioribus verbis utatur, ut nomine festucae, stipulae, foeni, etc. (I Cor. III, 12 ; Mt. XXIII, 24 ; Lc. VI, 41), vel leviore correptione perstringat (Prov. X, 19 ; Mt. XII, 36).

2°a desumitur ex Traditione : mortalia sunt quae ut talia habentur in Pontificiis et Conciliorum decisionibus, vel ex SS. Patrum aut Doctorum consensu moraliter unanimi, vel et ex praxi virorum timoratorum. Tamen circa antiquos Patres caute attendendum est quis fuerit modus loquendi illorum (v. g. an forte ad modum oratoris exaggeratus), et quae disciplina illorum temporum (v. g. nonne gravis poena pro minore culpa aut vice versa).

3°a desumitur ex ratione : peccata sunt mortalia quae auferunt ordinem ad finem ultimum, seu dissolvunt charitatem Dei vel sui vel proximi ; talia sunt quibus tollitur subiectio et reverentia hominis ad Deum (v. g. blasphemia, superstitio falsi numinis) ; — vel quibus incurritur grave damnum propriae salutis corporalis vel spiritualis, quae est conditio necessaria ad finem ultimum, dilectionem et gloriam Dei ; — vel quibus tolluntur ea sine quibus servari non potest humana societas, quae est medium homini necessarium ut ad finem ultimum perveniat, uti rebellio, homicidium, adulterium, furtum, inoboedientia in re magni momenti : non enim possent homines ad invicem convivere ubi passim et indifferenter ista perpetraretur, uti diximus distinguentes praecepta primaria et secundaria legis naturalis (n. 251, C).

Aut etiam : peccata mortalia sunt quae directe opponuntur praeceptis primariis legis naturalis, seu quae ordinem moralem a natura primario intentum violant. Ordinis enim primarii observantia est necessaria conditio ad consequendum finem ultimum. Ergo substantialis violatio ordinis primarii est peccatum mortale. Hinc mortalia sunt : a) quae violant ipsum ordinem ad Deum seu tollunt subiectionem ad Ipsum (blasphemia, periurium), non autem ea quae solum sunt contra modum subiectionis ; — b) quae violant ordinem hominis ad seipsum, et sunt directa dispositio sui vel suarum facultatum contra ipsam ordinationem naturae rationalis, aut sine debita subordinatione ad speciem humanam et commune bonum (suicidium, ebrietas, pollutio), non autem ea quae solum sunt contra modum disponendi ; — c) quae violant ordinem ad proximum, dum notabiliter damnum inferunt vel offensam cui graviter est invitus (homicidium, adulterium, furtum), non autem ea quae solum non servant modum debitum vel quibus proximus non est multum invitus (n. 251, A, b).

Inoboedientia autem in re gravi habetur et in lege positiva ; unde mortalia sunt illa quae fiunt contra legem praecipientem sub gravi : tunc enim eo ipso agit homo contra ea sine quibus servari nequit humana societas, nam violatio praecepti quod magni momenti est pro bono communi nata est notabiliter nocere societati. Lex autem sub gravi obligat quando materia est gravis, i. e. multum conducit ad finem magni momenti, et simul legislator sub gravi praecipere velit ; de quo diiudicandum secundum regulas traditas in tr. de Legibus, n° 343.

In praxi non dicatur mortale id cuius malitia gravis certo non appareat.

540. Advertentia intellectus adest 1°) ad malitiam gravem, si homo intelligit aliquid esse adeo malum vel prohibitum a Deo ut simul cum eius amore, vel amicitia, vel gratia, vel coniunctione ad eum ut finem nequeat consistere, aut saltem id intelligit implicite v. g. cognoscendo aliquid esse valde turpe, rigorose prohibitum, moralem ordinem notabiliter perturbans, voluntati divinae valde oppositum, inimicitiae Dei inductivum, poena gravi dignum etc., vel quodcumque aliud distinctivum peccati gravis aliquo modo perspiciat¹.

Hinc S. Thomas, q. 88, a. 2, ad 1 : « ex hoc ipso quod aliquis elegit id quod repugnat divinae charitati, convincitur praeferre illud charitati divinae ; et per consequens plus amare ipsum quam Deum. Et ideo aliqua peccata ex genere quae de se repugnant charitati, habent quod aliquid diligatur supra Deum ; et sic sunt ex genere suo mortalia ».

Requiritur autem 2°) advertentia plena seu perfecta deliberatio, quae tamen non est maxima possibilis, sed illa qua homo, plene sui compos, ad negotium sat magni momenti attendere solet. Et quidem :

a) Subiective non sufficit obscura et imperfecta, sed requiritur plena et perfecta, qua homo vigili, mente expedita, nec ulla notabili distractione impeditus aut turbatione abreptus, advertit gravitatem malitiae sive immediate, momento quo actio mala ponitur, sive mediate, quando causa ponitur ex qua malus effectus sequi praevidetur saltem in confuso.

b) Objective vero non requiritur distincta sed sufficit confusa : non enim requiritur ut gravis malitia apprehendatur distincte, sed sufficit ut appareat in confuso, de ea dubitando vel eam suspicando, vel advertendo huius adesse periculum, aut esse obligationem ad id attendendi vel magis attendendi, et hoc sive momento quo malum fit sive momento quo ponitur causa ex qua secuturum praevidetur : tunc enim si nihilominus quis illud eligat, iam plene vult illud etiamsi grave malum sit (n. 214), et ideo reapse grave malum vult, et ita spernit amorem Dei et finem ultimum et illud plus amat, ac implicite et virtualiter eligit etiam aversionem a Deo et finem ultimum relinquit (a. 2, ad 1). Hinc advertentia confusa non ideo est obscura, sed potest esse plena et perfecta².

c) Non requiritur reflexa qua homo cognoscit se advertere, sed sufficit directa ad ipsam malitiam advertentia, qualis etiam ex habituali notitia hauritur et vix abesse potest in iis quae habitualiter cognoscuntur et frequenter in memoria revocantur : ita si persona sacra contra castitatem peccet, etiamsi de sacrilegio non explicite cogitet, illud tamen advertit implicite seu in actu exercito, cum sciat se esse et non alium qui talia perpetret ; item qui libenter immoratur in turpibus cogitationibus quae plerumque pollutionum inducunt vel qui familiariter solet agere cum feminis. Pariter ad advertentiam plenam non requiritur temporis diuturnitas, neque haec est ipsius signum.

Imperfectae advertentiae coniecturalia signa a theologis traduntur sequentia : a) si re alia occupatus et distractus obiter et tenuiter apprehenderis rem esse malam ; b) si semidormiens aut semidelirus nondum perfecte fueris tui compos ; c) si immemor post factum vix recordaris quid egeris ; d) si ubi melius considera, iudices, secundum habitualem tuam dispositionem, te non fuisse factorum, si ita apprehendisses ; e) si distractione aut passione ita abreptus fueris ut cognitione solius utilitatis, damni, commoditatis vel incommoditatis ex opere percipiendae, non malitiae, occupatus fueris ; f) vel si vehementissima passione (irae, timoris, tristitiae), apprehensione, nervorum agitatione vel mania, aut statu pathologico laborasti vel turbatus fuisti, ita ut fere nescieris quid ageres (quod saepe fit in pravis cogitationibus, detractionibus, peccatis ex quibus sequuntur damna aut pericula pro aliis).

Imperfecta advertentia ordinarie adest et ideo praesumitur in semisopitis, primo evigilantibus, subito consternatis, semiamen tibus, semiebriis, pueris iunioribus (ante septennium), senibus repuerascentibus, valde scrupulosis ; — e contra supponitur advertentia saltem confusa sed sufficiens apud consuetudinarios et peccatores obduratos.

541. Voluntatis consensus est plenus, quando ex plena deliberatione vel advertentia mentis, actum eligit sive directe et immediate quando hic et nunc ponitur transgressio, sive mediate aut indirecte quando ponitur causa positiva aut omissio ex qua transgressio sequi praevideatur, saltem in confuso. — E contra semiplenus est consensus si voluntas sequatur semiplenam advertentiam intellectus, vel si indiligenter cum aliquo torpore repellat suggestionem mali minus quam debet, ut si passio appetitus sensitivi moveatur sed voluntas tepide resistat.

Imperfecti consensus coniecturalia signa a theologis traduntur sequentia : a) si quis, plene advertens ad tentationem, eam statim repellit ; b) si plenius advertens statim angitur vel tristatur ; c) si, statim ubi angitur, adhuc reperit se ita habitualiter constitutum, ut malit mori quam peccare mortaliter ; d) si facile potuerit peccatum exequi et non sit executus ; e) si vir timoratus (vel ille qui soleat ita esse affectus ut malit mori quam expresse mortaliter peccare) dubitet num consenserit ; f) si quis valde timide et suspense processerit se meminerit ; g) si semisomnis fuerit, non plene sui compos, iudicetque se id non fuisse factorum, si plene vigilasset ; h) si dubitet an sui compos, vigilans, non ebrius fuerit.

In dubio : imperfectus consensus praesumitur apud viros timoratos et illos qui solent ita esse dispositi ut malint mori quam mortaliter peccare, quia si perfecte consensissent, ordinario non dubitarent ; — e contra praesumitur perfectus apud illos qui sunt laxioris conscientiae et facile in aliquod peccatum labuntur : hi si melius quam ut solet tentationi restitissent, istud certo scirent.

542. Corollaria. — 1. Qui cognoscit se male agere, sed nescit an malum sit grave vel leve : a) si advertat periculum grave peccati saltem in confuso et de hoc dubitet, graviter peccat quia deliberate se exponit periculo graviter offendendi Deum : cognoscit enim actionem suam fortasse graviter offendere Deum et nihilominus ab ea non abstinet (cfr. tr. de Consc^a, n. 214) ;

b) si autem nil prorsus cogitet de gravitate aut levitate, non peccat graviter, quia gravem malitiam nullo modo apprehendit.

2. Qui deliberat de peccato gravi committendo utrum scil. peccato consentire debeat, ita tamen ut non consentiat : a) si sit deliberatio vera et plena, ita ut proposita gravitate malitiae, quaerat utrum rem graviter malam velit necne, peccat graviter, quia Deum comparat cum creatura, anceps utrum Deum praeferat an creaturam, aestimans fieri posse ut bonum creatum divinae amicitiae anteponatur ; quod est Dei iniuriosum ;

b) si deliberatio sit imperfecta, aut solum aliqualis haesitatio seu omissio resistentiae contra tentationem ex negligentia vel torpore, peccatum veniale non excedit³.

S. Th. I-II, q. 88, a. 2 ; De Malo, q. 2, a. 8 ; q. 7, a. 3.

543. Peccatum mortale et veniale aliud ex genere et per se, aliud per accidens. — Peccatum mortale dividitur in mortale per se seu ex genere, et mortale per accidens : primum, secundum se, ratione sui, ex proprio obiecto seu materia, ex specifica sui ratione potest esse mortale ; secundum non est mortale nisi ex parte agentis vel actus accedat ad speciem circumstantia. Mortale per se dividitur in mortale ex genere toto quod ex specie sua semper est mortale, et mortale ex genere suo quod in specie admittit levitatem materiae.

Item peccatum veniale dividitur in veniale per se et veniale per accidens : hoc ratione sui et ex obiecto est mortale, et non est veniale nisi accedente circumstantia ex parte agentis, qualis est imperfecta advertentia ; illud est veniale ratione sui et ex obiecto, et dividitur in : veniale ex genere suo quod secundum se, ex proprio obiecto et ex specifica sui ratione non potest esse mortale, et veniale ex levitate materiae quod licet ex specifica ratione et propria materia possit esse mortale, propter parvam quantitatem materiae circa quam versatur est veniale.

Relictis ergo peccatis quae sunt gravia et levia per accidens, remanet celebris divisio in mortalia ex genere toto, mortalia ex genere suo, et venialia ex genere suo¹. Haec distinctio est per se, secundum propriam peccatorum materiam et speciem, unde et vocabulum : genus, hic speciem significat.

544. Peccata mortalia ex genere toto dicuntur ea quae levem materiam non habent, quia in qualibet parte materiae circa quam versantur, servatur integra ratio deordinationis². Mortalia sunt ex qualitate materiae, unde totum genus est mortale. Talia sunt :

a) peccata quae directe sunt contra Deum bonum infinitum, aut aliquam divinam perfectionem, i. e. quibus directe Deo imputatur imperfectio vel defectus perfectionis, sive directe opponantur virtutibus theologicis ut infidelitas, haeresis, desperatio et odium Dei ; sive sint contra religionem : cultus explicitus creaturae i. e. idololatria vel divinatio aut magia saltem cum explicito pacto diaboli, tentatio Dei stricte dicta, blasphemia et periurium ; sive sit contemptus quicumque explicitus et formalis Dei³;

b) peccata quae, si in iis daretur levitas materiae, genus humanum ad peccandum maxime allicerent cum ingenti eius damno, ut luxuria directe et in se voluntaria extra matrimonium admissa ; et fractio directa sigilli sacramentalis quae homines mox averteret a sacramento Poenitentiae ;

c) peccata quorum materia est res gravis in indivisibili consistens, seu quorum malitia in qualcumque materia aequaliter repugnat gravi fini lege intento, ut simonia iuris naturalis, homicidium, duellum, delectatio luxuriae propter se extra matrimonium quaesita quae semper directe opponitur ipsi ordini et fini primario naturae, violatio ieunii ante communionem, omissio communionis paschalis vel mixtionis aquae cum vino in missa, simulatio sacramenti, etc.

545. Peccata mortalia ex genere suo illa sunt quae possunt esse mortalia vel venialia prout propria materia circa quam versantur gravis est vel levis, gravem vel levem deordinationem continet ; unde sunt mortalia ex quantitate materiae, et genus continet mortalia et venialia. Talia sunt quae versantur circa bonum finitum et divisibile :

a) peccata contra virtutem religionis seu praecepta r^ae tabulae^ quae non sunt directe contra Deum, sed solum contra cultum, uti cultus indebitus Dei, tentatio Dei late dicta, sacrilegium, violatio voti vel iuramenti promissorii, iuramentum iniquum, violatio diei dominicae, omissio vel defectus in oratione, celebratio vel auditio missae, etc.

b) peccata quae laedunt iura aliorum circa bona personae, honoris, divitiarum ; vel peccanti grave detrimentum inferunt in bonis intrinsecis ut mutilatio corporis, ebrietas, detrimentum sanitatis ; item peccata quae sunt directe contra charitatem proximi uti odium et invidia ; uno verbo peccata contra praecepta 2^ae tabulae, exceptis homicidio et luxuria in se voluntaria ;

c) peccata contra gravia praecepta Ecclesiae quorum materia est divisibilis, ut violatio ieiunii aut abstinentiae, simonia iuris ecclesiastici, lectio libri prohibiti, omissio in horis canonicis, etc.

546. Peccata venialia ex genere suo sunt illa quae, manente eadem materia, nunquam sunt mortalia, quia quaecumque sit quantitas materiae circa quam versantur, non continent gravem deordinationem. Venialia sunt ex qualitate materiae, et totum genus est veniale. Unde non sunt mortalia nisi accedat malitia alterius speciei. Talia sunt generatim :

a) peccata contra proprium bonum commissa, praesertim contra virtutes adnexas fortitudini vel temperantiae (v. g. contra magnanimitatem, magnificentiam, patientiam, perseverantiam, modestiam, studiositatem, etc.), quae, secluso gravi nocumento, consistunt in immoderato appetitu vel usu excessivo rei honestae vel indifferentis, v. g. cibi, potus, somni, risus, usus matrimonii, bonorum, pecuniae, cultus, vestitus, laudis, honoris, deliciarum, timoris, tristitiae, etc. ; item curiositas, otium, nugae, loquacitas, impatientia, pertinacia, inconstantia in proposito, etc.

b) peccata contra quasdam virtutes iustitiae adnexas, quae non versantur circa debitum strictum nec circa notabile bonum proximi, nimirum contra veritatem et fidelitatem, affabilitatem, gratitudinem (per omissionem), liberalitatem, etc.

S. Th. I-II, q. 88, a. 4, 5, 6 ; De Malo q. 2, a. 8 ; q. 7, a. 3 et 4.

**547. Conversio peccati mortalis in veniale, et vice versa, non ita est intelligenda quasi idem numero actus peccati mortalis qui nunc in concreto existit cum omnibus suis circumstantiis possit fieri venialis ; sed quod actus peccati qui ex genere, ratione sui, in abstracto est mortalis, possit esse solum venialiter malus prout in concreto hic et nunc cum suis circumstantiis existit ; et vice versa.

548. Peccatum mortale per se seu ex genere potest fieri veniale, non quidem per accidens ex circumstantia venialiter mala addita actui, quia levis deformitas addita peccatum potius auget quam minuit ; sed :

a) Si sit mortale ex genere toto, tantum fit veniale ex dispositione agentis quae aliquid ab actu subtrahit : 1) ex conscientia erronea quae sine negligentia gravi iudicat esse veniale quod est mortale ; 2) ex imperfecta deliberatione ; et 3) ex imperfecto consensu.

b) Si sit mortale ex genere suo, fit veniale ex tribus modis praedictis, et insuper 4) ex levitate materiae seu ex parte obiecti, v. g. furtum.

Peccata venialia ex imperfecta deliberatione vel imperfecto consensu vocantur venialia ex imperfectione actus : sunt enim imperfecti actus humani. Secundum S. Thomam imperfecta deliberatio et imperfectus consensus sunt in omni materia possibiles.

549. Peccatum veniale secundum se fit mortale, sive a) ex parte agentis ob circumstantiam seu dispositionem mortaliter malam, — sive b) ex parte actus ob circumstantiam quae speciem mutat et gravem malitiam specie distinctam addit ; — sive c) ex coalescentia, multiplicatione seu aggravatione materiae. Et quidem :

1°) ex conscientia erronea quae iudicat vel dubitat esse mortale quod tantum est veniale ;

2°) ratione finis ultimi, cum peccans constituit suum ultimum finem in peccato veniali, i. e. cum paratus sit peccare mortaliter propter illud peccatum de se veniale, v. g. omittere sacrum ad ludendum excessive aut parvum quid furandum ;

3°) ratione finis adiuncti, ut si quis leve mendacium aut verbum leviter inhonestum dicat ad fornicandum, aut leve furtum faciat ad homicidium ;

4°) ex contemptu formali et perfecto praecepti vel praecipientis, quo homo praeceptum violat praecise quia est praeceptum, quodcumque sit sive grave sive leve, — vel quia superior in quantum est superior praecipit, quidquid praecipiat¹; 5°) ratione gravis scandali, ut si praevides per verbum inhonestum te esse alteri occasionem graviter peccandi ;

6°) ratione periculi proximi incidendi in peccatum mortale, cui sine sufficienti cautela aut necessitate se exponeret peccans, v. g. colloquium cum femina pro viro fragili : porro cuiusnam peccati mortalis periculo se exponit est in confessione declarandum ;

7°) ratione notabilis damni quod ex peccato sequi praevidetur pro proximo, v. g. si leve furtum poneret alterum in extrema necessitate, autrixa oriretur ex nimia loquacitate ;

8°) ratione materiae coalescentis vel multiplicatae, ut specialiter est explicandum.

Septem priores modi etiam valent pro peccato veniali ex genere suo ; ultimus solum de peccato veniali ex levitate materiae.

550. Regula ad dignoscendum an peccatum veniale ex levitate materiae fiat mortale ex materiae aggravatione et multiplicatione est sequens : Plures materiae parvae coalescere possunt et moraliter uniuntur in unam gravem, quando ad idem numero praeceptum pertinent et ad unam praecepti transgressionem.

Ita minuta furta coalescunt in unam graviter iniustam detentionem vel damnificationem, item plures parvae comestiones, aut omissiones in horis, eadem die habitae in unam ieiunii violationem, vel breviarii omissionem gravem ; — e contra plures parvae comestiones vel omissiones diversis diebus habitae non coalescunt quia non pertinent ad idem numero praeceptum, nec coalescunt plures leves excessus in potu eadem die habiti : cum enim non consistant in re permanenti non pertinent ad unam et eamdem transgressionem, possunt tamen coalescere in unum damnum sanitatis vel familiae quia in ratione damni sunt aliquid permanens.

Qui pluribus transgressionibus levibus ad materiam gravem pervenit, si id ab initio intenderit, committit unum peccatum mortale ; si autem id non intenderit, committit tot peccata venialia quot fuerunt transgressionem leves, ultima excepta quae est mortalis quia per illam materia gravis completur : hoc enim actu vult materiam parvam quatenus unitur aliis ad gravem materiam componendam.

Transgressiones leves sequentes materiam gravem iam completam, si ab initio fuerint intentae, unum peccatum mortale cum prioribus constituunt sed illud exterae aggravant ; — si vero non fuerint intentae, non constituunt novum peccatum mortale nisi rursus pertineant ad novam quantitatem gravem : quodsi tamen considerentur ut unum quid cum materia gravi praecedente, includunt peccatum mortale gaudi seu approbationis de illa.

S. Th. I-II, q. 89 ; q. 88, a. 3 ; De Malo q. 7, a. 1, 2, 3, 5, 7, 9.

551. Thesis. Dantur peccata venialia a mortalibus distincta. — Ita docet Ecclesia contra Iovinianos et Pelagium (cfr. C. Milev., can. 7, et C. Afric. in ep. 95 S. Aug., et lib. 50 hom., hom. 19), et est de fide contra Protestantes ex C. Trid. sess. 6, c. 11, can. 7, 23, et 25 ; et sess. 14, c. 5, can. 7. Cfr. prop. 20 damn. Baii.

Constat a) ex Scripturis quae docent genus esse peccatorum quae essentialiter parva sunt et a gravioribus distincta (Mt. XXIII, 24 ; Lc. VI, 42), — non esse iustum in terra qui non peccet (Eccl. VII, 21), — omnes offendere in multis (Iac. III, 2), — et etiam sanctissimos peccatum habere (I Ioh. I, 8), — imo super aedificio fidei et charitatis posse aedificari ligna, foenum et stipulam (quae proinde charitatem non auferunt) quae non impedient salutem, sed tamen sunt comburenda i. e. punienda (I Cor. III, 11-15).

b) Patres distinguunt a peccatis capitalibus (i. e. maioribus) et mediocrisbus, minuta et levia non transmittenda poenitentiae publicae. Cfr. Augustinus c. Pelagium, cp. 108.

c) Ex ratione : 1) Non omnis deordinatio tollit principium ordinis, nec omnis infirmitas principium vitae ; ergo non omne peccatum tollit ordinem subiectionis ad ultimum finem, vel charitatem quae est principium vitae. — 2) In omni societate interveniunt leves offensae quae amicitiam non dissolvunt ; ergo et in societate et amicitia quam homo habet ad Deum. Homo scil. intelligit quaedam esse prohibita a Deo non ita tamen ut amicitiam solvant, et paratus esset ea relinquere si amicitiam solverent.

Sicut ergo homo, in statu peccati mortalis constitutus, potest, dum habitualiter manet a Deo aversus, aliquot opera bona facere non referendo tamen ad Deum super omnia dilectum ; ita pariter homo, existens in statu gratiae, potest, dum habitualiter manet ad Deum conversus, actus elicere venialiter malos qui, etsi ad Deum non referantur, non ideo referuntur ad creaturam ut ad ultimum finem (q. 89, a. 1 et 2).

552. Obiicitur : Qui actu deliberato praefert voluntatem suam voluntati Dei, amat aliquid supra Deum. Sed amare aliquid supra Deum est adaequare ut ultimo fini, et ideo non amplius subici Deo ultimo fini. Ergo omne peccatum ex natura sua est mortale et continet aversionem a Deo. — R. Dist. : qui praefert voluntatem suam voluntati Dei increatae, amat aliquid supra Deum, conc. ; qui praefert rem voluntati rei volitae et praeceptae a Deo, subd. : si res praecepta sit necessaria ad adhaesionem et subiectionem ad Deum, conc. ; si sit praeter ordinem subiectionis et adhaesionis ad Deum, nego. Peccatum veniale est extra subiectionem et amicitiam Dei, non subiicitur Deo nec amat Deum, quamvis subiectionem et amicitiam Dei non abiciat.

553. Peccatum veniale disponit ad mortale. — Peccata venialia omnia, quia impediunt fervorem i. e. exercitium charitatis, indirecte disponunt ad mortalia per se, 1°) in quantum removent subiectionem Dei quae impediebat ne anima tenderet in obiectum contrarium Deo : « ex hoc enim quod consuescit voluntatem suam in minoribus debito ordini non subicere, disponitur homo ad hoc quod etiam voluntatem suam non subiiciat ordini ultimi finis » (q. 88, a. 3 ; — Eccli. XIX, 1 ; Lc. XVI, 10) ; 2°) in quantum auxilia Dei impediunt quae a peccato mortali retrahent.

Peccata venialia directe disponunt ad actus eiusdem speciei mortales, scil.

1°) venialia ex genere suo directe disponunt ad mortalia per accidens, quatenus ille qui habitualiter veniale committit, disponitur ad amandum illud etiam ut finem ultimum et ad peccandum mortaliter propter illud ;

2°) venialia ex levitate materiae et ex imperfectione actus voluntarii disponunt directe ad mortalia eiusdem speciei : ita parvum furtum (vel detractio) disponit directe ad magnum, et consensus semiplenus in luxuriam ad luxuriam plene voluntariam (ibid.).

554. Angelus venialiter peccare non potest. — Ipsius intellectus, cum non sit discursivus, non cognoscit media nisi connexa cum fine ; unde eius voluntas non potest velle media nisi in ordine ad finem, ac proinde in eo non potest esse inordinatio circa media, quin habeatur simul deordinatio circa finem ipsum. Unde Angeli boni bonum, mali malum in omnibus agunt, scil. ex charitate, aut ex superbia (q. 89, a. 4).

Similiter in statu innocentiae impossibile erat peccatum veniale : tunc enim pars inferior perfecte subdebatur rationi, unde impossibile erat peccatum veniale ex imperfectione actus, seu actus imperfecte subditus deliberationi ; pariter ratio perfecte subdebatur Deo, unde impossibile erat peccatum veniale per se et ex genere, seu actus qui non subditur fini Deo, antequam homo perfectam subiordinationem ad Deum abiceret, quod est mortale (q. 89, a. 3).

555. Animadversio. — Peccatum veniale committi nequit antequam usus rationis sit sufficiens ad peccatum mortale. Non quidem veniale ex genere suo seu per se, quia facilius et prius cognoscit homo peccatum grave et perfectum, quam leve et secundum quid. — Neque veniale ex indleiberatione, quia ad tale peccatum non sufficit quod homo imperfecte deliberet sed quod id faciat dum possit perfecte deliberare ; secus enim quod deliberatio non sit perfecta sed imperfecta non esset ipsi voluntarium et imputabile. Perfecta autem deliberatio ante plenum usum rationis est impossibilis. Ita Caietanus, in I-II, q. 89, a. 6, conformiter ad doctrinam S. Thomae, in II Sent., d. 42, q. 1, a. 5, ad 7.