Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 23, a. 4 et 5 ; q. 25, a. 1 ; I, q. 60, a. 5 ; I-II, q. 65, a. 5 ; de Virt. q. 2, a. 2 et 4.

874. Thesis. Obiectum formale seu motivum proximum charitatis erga Deum est bonitas Dei absoluta in se, propter se amabilis, quatenus est obiectum beatitudinis supernaturalis.

Est bonitas Dei in se. Etenim :

1) Rectus amor erga Deum ut motivum habet bonitatem Dei spectatam vel in se, vel relative ad nos. Atqui amor charitatis non habet ut motivum bonitatem Dei relativam ad nos. Ergo. — Prob. min. : Est vera amicitia cum Deo. Sed dilectio amicitiae diligit amicum propter bonitatem ipsius amici, non autem ut ex ipso bonum nobis proveniat ; unde Ioh. XV, 13, dicitur : dilectio ponit animam pro amico. Ergo.

2) Sicut in statu naturae purae tenderemus habitualiter ad finem ultimum naturalem ut bonum in se, super omnia diligendum¹, ita in ordine supernaturali necessarium est, ut per virtutem supernaturalem habitualiter tendamus ad finem ultimum supernaturalem ut bonum in se super omnia diligendum. Atqui hoc non facimus per fidem quae tendit in Deum sub ratione veri ; neque per spem qua tendimus ad Deum secundum quod est bonum supremum nostrum : haec enim non tendit ad illum ut bonum supremum in se, nec facit ut Deum diligamus supra nos. Ergo per charitatem tendimus ad Deum finem supernaturalem ut bonum in se.

875. Obiectum formale charitatis dicitur bonitas Dei in se, ut obiectum beatitudinis i. e. ut finis supernaturalis. Quod non significat bonitatem Dei in quantum nos redit beatos, nam haec non est amplius bonitas Dei in se sed bonitas Dei relativa ad nos ; at sensus est bonitatem Dei quae et quatenus sese communicat in visione beatifica et est ultimus finis supernaturalis omnium, ac supernaturali fidei lumine tantum cognosci potest, esse in se et super omnia diligibilem, et sic esse motivum charitatis.

Bonitas enim Dei in se spectari potest tripliciter : vel abstrahiendo ab hoc quod sese communicat, — vel quatenus se communicat improprie per quamdam sui adumbrationem in productione rerum naturalium, et secundum exigentiam naturae esse posset finis et obiectum beatitudinis naturalis, — vel quatenus seipsam communicat propriissime per visionem beatificam et gratiam gratum facientem. Duobus prioribus modis est tantummodo motivum amoris naturalis et benevolentiae qui etiam esset in statu naturae purae ; tertio modo considerata est motivum amoris supernaturalis et amicitiae. Etenim a) si bonitas Dei non sese communicaret secundum modum excedentem omnes exigentias naturae, nunquam esset motivum amoris supernaturalis ; et b) si ipsa bonitas et vitae propriae Deo non fierent nobis communes, nunquam fundamentum essent amicitiae (cfr. prop. Baii damn. 34, 36, 38).

876. Sententiae non probandae. — 1° Pauci moderni bonitatem Dei esse motivum formale charitatis intellexerunt ita quod Deus sit summum bonum nostrum nosque beatificet, dicentes etiam amorem concupiscentiae esse amorem charitatis. Quae assertio non solum sine ullo fundamento est facta ; sed etiam falso, nam est contra naturam et perfectionem verae amicitiae ; nec videtur conciliari posse cum doctrina de praeminentia charitatis supra spem. Et non tantum directe contradicit S. Thomae, ut expositione doctrinae facta manifeste est², sed etiam ante finem saeculi XVIII videtur fuisse ignota.

2° Alii plures immerito contendunt motivum charitatis esse solam naturam, vel quamcumque perfectionem divinam a reliquis abstractam, quatenus est in se amabilis.

Licet enim Deus sic possit amari quodam amore benevolentiae, motivum charitatis est bonitas in se quatenus sese communicat ; Deus autem in se est infinite bonus omnibus perfectionibus et communicat seipsum sicuti est in se, et ideo communicatur nobis omnes suas perfectiones videndas et possidendas.

Praeterea motivum charitatis est finis ultimus, scil. summa bonitas in se summe amabilis, qua maior excogitari nequit et, qua possessa, nihil desiderandum remanet, quia perfecte beatificat et plene satiat totum appetitum hominis ; atqui haec non verificatur de una vel altera perfectione quae virtualiter alias continet, sed tantum de bono quod etiam formaliter concipitur ut cumulus omnium perfectionum saltem in confuso. Motivum ergo adaequatum charitatis est summa bonitas Dei infinita quatenus continet omnes perfectiones.

877. Obiectum formale charitatis erga proximum est eadem Dei bonitas in se, ut obiectum beatitudinis supernaturalis, in quantum scil. nobis communicatur vel communicabilis est.

Possumus enim proximum amare propter bonitatem Dei in se, ad quam relationem habet :

a) quatenus est res Dei et ad gloriam eius destinatur : medium propter finem ;

b) quatenus divina bonitas supernaturaliter ab ipso participatur, in ipso elucet et eum amabilem reddit, vel saltem proxime ad hoc destinatur : participans ad participatum ; imago ad veritatem, exemplar, prototypum ;

c) quatenus a Deo diligitur, et destinatione saltem est amicus Dei : amatum ad amantem.

Diligere proximum amore charitatis est ipsi velle bonum supernaturale, maxime ut in Deo tamquam fine ultimo inhaereat, et sic in aeternum Deum amet et laudet ; motivum autem cur hoc volumus est quia Deus in se infinite bonus et perfectus meretur in aeternum amari.

laudari et glorificari ab omnibus qui illud facere possunt (cfr. I Ioh. III, 14 sq. ; IV, 12, 21 ; V, 1, 2).

Sic ultima et formalis ratio diligendi proximum est ipsa bonitas increata Dei propter se diligibilis.

878. Quomodo divina charitate diligimus nos ipsos. — Eodem modo explicatur quomodo nos ipsos diligimus propter Deum. Quod tamen videri potest difficile vel etiam impossibile, nos scil. amare Deum quia est bonus in se : non enim amamus nisi id quod nobis est bonum ; sed amare aliquem quia nobis est bonus, non est amare nos propter illum sed e contra illum amare propter nos. Quod patet ex eo quod nostram felicitatem in omnibus actibus naturaliter et necessario prosequimur.

Resp. : Verum est condicionem requientis ut aliquid amemus esse quod sit bonum nostrum, unde etiam primo naturaliter amamus Deum amore concupiscentiae quia nobis est bonus ; attamen motivum principale et proximum amoris non est semper quod aliquid sit bonum nostrum, sed potest esse quod sit in se bonum ; et ideo postquam amavimus Deum propter nos, ut bonum nostrum, etiam consideramus illum ut bonum in se et amamus illum principaliter propter se, et nos ipsos referimus ad Deum nosque volumus Deo, tamquam bonum Dei.

Aliis verbis : conditio praerequidita sine qua non, est ut actus amoris talis obiecti ac proinde ipsum obiectum sit bonum nostrum et conveniat nobis (sic est intra sphaeram voluntatis) ; sed haec universalis ratio amoris non est specialis ratio amoris perfecti : non est huius motivum proximum, nec est id quod voluntas appetit. Nam sic aliquis non amat bonum quia suum, sed quia bonum est.

Quod utique non significat nos in illo actu non quaerere felicitatem : in omni enim actu illam naturaliter quaerimus ; sed significat nos velle nos ipsos Deo et felicitatem nostram ad Dei felicitatem referre, in eaque voluntarie constituere. Charitas ergo non tam tendit in Deum ut bonum amantis, sed potius ut bonum amati.

879. Corollaria. — Ex praedictis sequitur :

1) Licet beneficia a Deo accepta vel accipienda sint motiva remota quae nos inducant et impellant ad charitatem, quatenus a) ostendunt Deum in se esse perfectum e : per se amabilem (Eph. V, 2), et quatenus b) nos movent ad diligendum ipsum benefactorem in se, quo casu gratuito disponit ad amorem charitatis ; attamen bonum velle Deo unice et praecise propter beneficia non est actus charitatis, sed gratitudinis, quae pertinet ad virtutem religionis. Itaque si beneficia spectentur ut bona nobis collata et ibi sistimus, est actus gratitudinis ; si spectentur ut communicationes divinae bonitatis, potest esse actus charitatis, si in iis non amamus utilitatem nostram, quia accepimus, sed bonitatem Dei quae se communicat, quatenus est propter se amabilis.

2) Charitas, et amor concupiscentiae quo amamus Deum ut bonum nostrum, non se invicem excludunt ; imo hic amor necessario praesupponitur charitati et ad illam ut causa impulsiva remote disponit et movet (ut dictum est coroll. praec.) et eam roborat, quatenus bona a Deo accepta vel accipienda ostendunt illum in se esse bonum³. — Unde amor concupiscentiae ab ipsa charitate elici potest dummodo ipsi subordinetur, et Deus principaliter ametur, bonum nostrum secundario exoptetur, quatenus appetimus Deum possidere et beatos esse ut per possessionem, Dei bonitatem melius amemus et laudemus.

3) Amare proximum unice quia Deus mandavit, non est actus charitatis sed obedientiae.

4) Amare proximum propter beneficia ab ipso accepta, vel propter egregias qualitates naturales, vel propter imaginem Dei naturalem in ipso impressam, non est charitas sed amor naturalis. Idem dicendum si amatur propter suas perfectiones supernaturales gratiae et charitatis, non quidem praecise ut sunt participatio bonitatis divinae (sic enim amantur charitate, ut dictum est n° 877), sed quatenus sunt proximo propriae, non considerata relatione quam habent ad Deum.

5) Nullus ex charitate potest diligere proximum quin virtualiter implicite diligat Deum, quia diligere proximum est velle ut in aeternum amet Deum ; et e converso non potest diligere Deum quin virtualiter implicite diligat proximum, quia diligere Deum est etiam velle ut in aeternum ametur et laudetur a proximo. Cfr. I Ioh. IV, 12, 21 ; V, 1, 2.

6) Actus charitatis est actus quoad substantiam supernaturalis, et vere divinus, quia ut obiectum materiale et formale habet ipsum Deum in se : amat enim ipsum Deum propter ipsam suam bonitatem propriam qua superat omnes creaturas totamque naturam, eodem scil. modo quo Deum amabimus in coelis ubi perfecte ipsius vitae participes erimus, et modo simili lili quo Deus amat seipsum.