Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

129. Systemata falsa opponuntur doctrinae catholicae denaturae, regula et fundamento moralitatis, quae bonitatem moralem in solo bono honesto reponit et illam fundat in natura humana rationali, lege aeterna Dei, ac tendentia ad perfectam felicitatem, in altera vita obtinendam ; — sive per defectum sive per excessum. Ipsa conformis est philosophiae aristotelicae, et vocari potest eudaemonismus rationalis, quia intendit perfectionem rationalem, summum bonum hominis. Cui

a) per defectum opponitur purus eudaemonismus (εὐδαιμονία = beatitudo, bien-être, welzijn, lust) seu voluntarismus ethicus (gemoeds-, begeerte- of strevingsmoraal, geluksmoraal, gelukstrevingsmoraal, geluksdrang) qui tendit ad felicitatem terrenam eamque collocat, sive in bono delectabili : Hedonismus aut sensualismus, sive in bono utili pro felicitate temporali : Utilitarismus, qui sub varia forma subsistit, v. g. utilitarismi individualis, aut socialis, aut evolutionistici, ethicae sociologicae, progressimi, pragmatismi, etc.

b) e contra per excessum opponitur purus rationalismus seu formalismus: rationalismus scil. autonomisticus et ethicus, qui proponit bonum honestum exaggerant et quidem rationis automae, absque respectu ad naturam humanam in sua totalitate spectatam, ad legem aeternam Dei, vel ad felicitatem, aut praemium etiam alterius vitae. Sub variis formis exsistit quarum praecipuae sunt Stoicismus et Kantismus¹.

130. Hedonismus (ἡδονή = voluptas) seu sensualismus moralis (genietingsmoraal) ait : Felicitas est summa voluptatum. Bonum est in voluptate sensuali, malum in dolore. Supremum bonum est maxima voluptas corporis praesens, et quaelibet voluptas est bona, etsi turpissima actione obtineatur. Unde suprema norma est : voluptas est expetenda, fugiendus dolor ; ad quod impellit natura. Hinc bonae sunt actiones quae plus afferunt voluptatis quam doloris ; et ideo virtus solum ut medium ad voluptatem bona est.

Contra quod systema opponi potest :

1. Hedonismus fundatur in systemate positivismi moralis : voluptas enim variat et multum pendet ab adiunctis, consuetudine, legibus temporum et locorum ac indole individuorum, et correspondent tendentiis particularibus : trahit sua quemque voluptas !

2. Falso supponit finem ultimum esse in delectatione summa huius vitae.

3. Bonum delectabile non est primum obiectum appetitus, nam delectatio sequitur ex appetitione et operatione quae naturaliter praecedit et eam gignit. Unde delectatio erit bona (aut mala) secundum ipsam naturam operationis. Non ergo est principium aut norma moralitatis.

4. Negat hedonismus distinctionem classicam inter bonum honestum, utile et delectabile : historice tamen et realiter differentia est inter delectabile sensui et conveniens homini ; unde systema adversatur naturali hominis conscientiae ; et redactum ad statum praesentis vitae, omnia crimina iustificat.

5. Considerat solummodo unum elementum hominis : homo autem est spiritus et cor, non solum cor.

6. Bonum delectabile est relativum ad individuum, ac proinde subiectivum et variabile ; ergo non constituit criterium discriminis obiectivi et intrinseci inter bonum et malum.

7. Delectatio quaesita sine restrictione et discretione seipsam destruit : experientia ostendit illam afferre dolorem et in dolorem transformari. Si autem delectatio ut talis sit bona, nunquam nimia erit ; et nihilominus delectatio potest esse nimia : quantitas enim eius displicet ita ut non amplius delectatio sit.

Obiiciunt: 1) Inclinationes naturales sunt verae ; ergo delectatio ad quam natura inclinat est verus finis et verum bonum. — Resp. Inclinationes illae verae sunt, non quia ad delectationem tendunt, sed quia naturam internam hominis ostendunt. Unde non absolute bonum est illas sequi, sed quatenus naturae humanae ut tali, ac ipsi rationi conveniunt, cui omnes aliae inclinationes sunt subordinandae, sicut inferiores superiori.

2. Non quaelibet voluptas est bona aut finis, sed voluptas certi indolis aut qualitatis, quae ratione discernitur. — Resp. Tunc ipsa voluptas ut talis iam non est ultima norma ; sed qualitas aut conditio determinata voluptatis. Quod iam est negatio systematis.

Est tamen in ipso aliquid veri : nexus scil. inter virtutem et felicitatem ac delectationem, non quidem viliorem sensus, sed nobiliorem mentis. Exercitium virtutis solum veram felicitatem procurare potest : imperfectam causare in vita praesenti, et mereri perfectam alterius vitae. Sed actus non erit bonus quia nos felices reddit ; reddit felices, quia bonus.

131. Utilitarismus (nuttigheidsmoraal; Nützlichkeitsmoral; Erfolgsmoral) in genere finem non reponit praecise in sola voluptate sed in summa bonorum ; — et bonum morale in quocumque bono utili ad felicitatem terrenam vel individui vel societatis, etiam in voluptate quam ratio probat ut vere utili. Ita voluptas manet criterium moralitatis secundarium.

Iamvero norma praedicta, praeterquam falso supponat bonum creatum esse finem hominis :

1. Non est sufficiens, utpote non universalis : plures enim actus honesti vel inhonesti sunt sine respectu ad bonum privatum vel sociale, v. g. contra utilitatem conservatur fides data. Utilitarismus scil. socialis negat officia hominis erga Deum et erga seipsum, nisi prout ad bonum sociale ordinantur ; utilitarismus individualis non probat officia erga Deum aut erga alios. Quodsi bonum individuale dicant necti cum sociali, resp. : ita forsan in abstracto, transeat ; in concreto, nego, nam de facto saepe opponuntur et pugnant.

2. Est practice impossibilis: omnes enim sequelae (commodi vel incommodi) praesentes et futurae deberent adaequate perspici et ad invicem conferri, ut statui posset quid sit vere utile.

3. Non est immutabilis: felicitas enim terrena subiectiva apparet et relativa, nec proinde eodem modo ab omnibus concipitur, sed pro variis temporibus et regionibus et individuis diverso modo intelligitur, ita ut nihil sit magis mutabile quam huiusmodi regula ; unde redderet moralitatem subiectivam et mutabilem.

4. Est falsa: actus enim ab omnibus ut inhonesti habiti, possunt esse utiles homini v. g. furtum et homicidium, aut ad bonum sociale ordinari v. g. periurium, homicidium, mendacium ; et vice versa, actus certe honesti possunt esse inutiles. Unde norma felicitatis vitae vaga est et indeterminata quia omnia potest legitimare ; et simul ita restricta quod non possit legitimare multa officia, ut iam dictum est sub 1°).

5. Est incompleta et manca : considerat magis aspectum empiricum et affectivum (egoismus vel altruisimus) quam aspectum rationalem, cui secundum locum assignat et quod postponit inclinationi et tendentiae ; cum tamen rationalem primas partes habebat in moralitate, utpote directivum et regulans.

In specie A. Utilitarismus individualis, privatus seu egoisticus (welbegrepen eigenbelang), moralitatem ponit in quolibet bono quod unicuique, pro suo felicitatis studio, sibi consequendum praestituerit. Unde non est sola voluptas, sed id quod secundum se et secundum effectus et adiuncta maiorem utilitatem praebet etiam futuram pro tota vita.

Contra utilitarismum individualem afferri possunt multa quae opponuntur hedonismo, nimirum : 1) Fundatur in positivismismo morali : utilitas pendet a multis adiunctis, legibus, consuetudine, et indole personali.

2. Falso supponit finem ultimum esse in felicitate huius vitae.

3. Negat distinctionem classicam inter bonum honestum, utile et delectabile. Et tamen utile ut tale non est finis sed medium. Unde finis debet esse vel bonum delectabile (hedonismus), vel bonum consideratur in ordine ad finem naturae (ethica rationalis). Utilitas ergo non est primum criterium. Unde systema adversatur conscientiae morali omnium temporum, quae tamquam perfectionem moralem admittere recusat quaestionem lucri sicut et voluptatis.

4. Solum considerat unum aspectum hominis ; homo autem per se est individus et per se ex natura sua est sociālis. Unde non sola utilitas individualis est finis ordinis moralis.

5. Bonum utile non est criterium universale : est enim relativum et variabile, unde non est criterium discriminis obiectivi et intrinseci ; imo ad maxima crimina ducere potest ; — e contra actus optimi, ut sanguinem fundere pro Deo, virtute, patriae defensione, possunt esse inutiles.

6. Hinc utilitas individualis negatur oportere educatione et legislatione.

7. Unde damnatur prop. 58 Syllabi : « Omnis morum disciplina honestasque collocari debet in cumulandis et augendis quovis modo divitiis ac in voluptatibus explendis ».

B. Utilitarismus socialis seu altruisismus felicitatem communem esse normam moralitatis statuit. Actiones ergo sunt bonae vel malae prout felicitatem communem promovent vel impediunt, et quo magis actio ad bonum communе conferat, eo melior est ; quo magis impediат, eo peior.

Huic formae speciatim opponi potest :

1. Ut felicitas aliorum sit finis, oportet scire in quo consistat illa felicitas. Unde systema non tradit ultimum responsum, nec definitive solvit quaestionem, sed eam retrocedit. Utile scil. non est mensura, quia est medium, non finis. Non ergo est criterium supremum.

2. Non est criterium universale. Ethica praecedit organisationem societatis. Conscientia testatur, etiam praeter bonum sociale, esse actiones bonas et malas, uti intemperantia, blasphemia, parricidium, quae mala sunt etiam in vita individuali vel familiali. Porro individuum et societas manent distincta, quamvis non sint disiuncta aut separata. — Insuper ad societatem homo directe refertur per solos actus externos ; et tamen actus interni sunt morales, imo morales primo et in eis.

3. Non est criterium primum. Finis enim societatis est finis individuorum. Unde distinctio inter bonum et malum sociale subordinatur distinctioni inter bonum et malum individuale ; et si bonum unius non est morale, nec bonum multorum. Homini naturaliter est inire societatem, quia bonum est i. e. conforme rationi. Ibi scil. proprie est finis, ubi proprie est operatio. Societas non est unum per se, sed solum unitatem ordinis habet ; et ideo ut talis non est apta felicitatem consequendi.

4. Ponit finem in vita praesenti et legitimat omnia crimina, v. g. nationum potentium adversus debiliores.

5. Secundum ipsa principia empirismi et utilitarismi, egoismus valet altruismus ; et in casu conflictus inter bonum sociale et felicitatem individualem, ex principiis utilitarismi conflictus solvi non potest.

132. Rationalismus purus seu Formalismus. In genere, asseclae rationalismi autonomici, reiecta lege aeterna omnique ad rationem et voluntatem Dei personalis relatione exclusa, moralitatem et obligationem moralem unice deducunt ex conformitate actus cum ipsa ratione aut natura ut rationali, sine respectu ad utilitatem, aut delectationem, aut felicitatem, aut sanctionem. Unde moralitatem pure rationalem praedicant, et bonum morale non est nisi in parte rationali hominis ; et ideo consistit in rationali decentia, et unice ex motivo decentiae est quaerendum, scil. virtutis aut officii, propter seipsum scipsum (formalismus).

Prodiit prius in Graecia, apud scholam cynicam, sed ibi praesertim floruit in schola stoica.

Fundamentum moralitatis est : « naturae conformiter vivere », et cum natura humana sit rationalis, virtus est in vita secundum rationem instituta. Summum et unicum bonum est vita secundum virtutem ; unde virtus est finis in se : bonum enim propter seipsum est amandum et quaerendum, non propter aliud. Virtus et felicitas re idem sunt : « idem est beate vivere ac vivere secundum naturam », ait Seneca ; praeter virtutem nulla re opus est ad felicitatem. Nihilominus virtus non est propter felicitatem appetenda ; felicitas numquam ut finis est appetenda.

Reliqua omnia vel sunt res indifferentes (ut sanitas, divitiae, aegritudo, paupertas) pro circumstantiis appetendae vel fugiendae ; — vel vita semper fugienda, uti passiones quae sunt malae, contra rationem : sequi passionem vel affectum vel delectationem est contra moralitatem. Virtus est sapientia : vere sapiens omnia incommoda patienter sustinet, et a variis gaudiis abstinet (sustine et abstine) ; omnes affectus et passiones rationi subdit, imo exstirpat per quandam apathiam seu impassibilitatem, ita ut super omnia elevetur et nullo influxu doloris aut voluptatis turbari possit : sic liberatur ab affectu.

Sed contra est : 1) Identitas virtutis et plenae felicitatis seu beatitudinis non existit hic in terra, in qua sunt numerosi et nimii dolores.

2. Error fundamentalis quo virtutem colendam esse docet unice propter seipsam, ita ut omnis consideratio propriae felicitatis excludatur, ipsi communis est cum Kant ; et ideo argumenta contra hoc punctum doctrinae kantianae afferenda etiam hic valent (cfr. n. seq., 2 et 3).

3. Naturam cui conformiter est vivendum dicit rationem ; at intellegit rationem sensu prorsus exclusivo. Ita ut non sola sit praeponderantia et dominatio rationis, sed pura rationalitas, ceteris omnibus a moralitate exclusis.

4. Hinc vita affectiva caret omni moralitate. In servitutem redigendae et extirpandae sunt passiones, potius quam regendae et moderandae, ita ut perfecta sit apathia (qua ab iis homo non patiatur), et propria vita uniuscuiusque ipsi fiat indifferens !

5. Insuper plura etiam falsa ibi continentur. Ita: nullus admittitur moralitatis gradus, sed bonitas vel malitia in omnibus actibus aequalis habetur, passiones quoque habentur ut ex se malae.

6. Denique in applicandis principiis multi occurrerunt errores et quidem perniciosissimi, siquidem mendacium, suicidium, et multa foeda contra naturam de facto habebant licita.

133. Kantismus. Stoicismus aliquatenus secutus est Kant (1724-1804), criticus philosophiae auctor. Postquam ostendere conatus sit pura ratione speculativa nos tantum phenomena, non autem numena posse cognoscere seu quid sint ipsae res in se ; sed de iis haberi cognitionem mere subiectivam sine obiectivo valore, ac proinde certo probari non posse Dei existentiam, hominis libertatem et animae immortalitatem ; — alia via ethicae fundamenta statui decrevit ope purae rationis practicae.

Ex omnium hominum conscientia testimonio, nihil est simpliciter bonum, nisi bona voluntas (ratio-voluntas) ; et haec sola est moralis. Voluntus autem bona est non ex obiecto, sed ex motivo quo moveatur ad agendum : hoc non aliud esse potest nisi officium adimplendum ; quod officium non est nisi conformitas cum lege morali universali. Voluntus igitur ut sit bona moraliter, facere debet quod imperatur et unice quia imperatur : « agere iuxta officium et propter officium ». Unde moralitas est ex sola forma (quae sola est universalis), independenter a materia²: nam si legem adimplet propter aliquem finem empiricum, vel eudaemonisticum (ut est satisfactio naturalis tendentiae, timor potestatis, vitandum malum), seu propter aliquam felicitatem vel utilitatem consequendam, iam voluntas prosequitur utile, et habet motivum egoisticum, moralitas destructivum, nec proinde est bona moralitas ; sed solum quando ex pura reverentia legis impellitur. Kant itaque omne elementum eudaemonisticum a moralitate non tantum formaliter distinguit, sed tamquam aliquid cum ea incompossibile excludit.

Unde Ethica a) pura ab omni elemento empirico experientiae esse debet et procedere a priori ; ac proinde non pendet a natura humana concreta et est sine respectu ad psychologiam ;

b) non obligatio a moralitate, sed moralitas ab obligatione dependet.

Lex autem moralis universalis se exhibet homini ut aliquid imperans, non conditionaliter et hypothetice (si velis esse beatus, hoc agas), sed absolute et categorice (bonum facias) : unde est imperativum categoricum practice rationis, cui obedire oportet simpliciter et sine ullo respectu ad obiectum et ad consectaria actus aut ad praemium obtinendum, et absque ulteriore inquisitione de eius fundamento vel auctoritate ; hinc dicitur formale imperativum. Lex moralis enim procedit a ratione seu natura rationali ut tali, quae est finis in se, ita ut homo non possit tamquam medium ad alium finem ordinari. Moralitas scil. essentialiter est autonoma, qua voluntas propriam legem observat ; ratio scil. sicut moralitatis sola est mensura, ita et unicum fundamentum. Nam, in heteronomia, si subiiciuntur legi alterius, etiam Dei, semper ducimur motivo utilitario seu eudaemonistico (amoris, spei, timoris), et imperativum non erit categoricum sed conditionalum : « si iste praecipiat, si velis obedire, ad attingendum quid materiale, ita agas ». Unde finis ultimus est impletio officii plena possibilis seu autonomia officii prosecutio, qui est finis in se et valorem habet absolutum in se : in dominio finium subditus est legislator. Autonomia scil. est solum fundamentum proprii valoris, sicut fundamentum ultimum moralitatis et obligationis.

Imperativum autem categoricum est regula inconditionata et universalis. Unde

a) regula subiectiva (seu « maxima », ut dicitur) prima et fundamentalis, quae erit moralitatis criterium, haec est : « Ita age ut regulae tuae voluntatis fieri semper possit principium legislationis universalis », i. e. antequam agas sedulo perpende utrum aliquid absurdum sequeretur ex tua actione, si omnes iuberentur eamdem agere, et ita de facto agerent. Ex qua regula sequuntur duae aliae ;

b) altera quae determinat moralitatis finem : « Ita age ut humanitatem in te et in aliis habeas tamquam finem, non autem tamquam medium quo uteris »; si enim te aut aliis tamquam medio utaris, eo ipso propter utilitatem aut voluptatem, non propter officium agis, et imperativum iam erit conditionalum, non categoricum ;

c) tertia quae indicat moralitatis fontem : « Sic age ut considers voluntatem tuam (ex parte materiae) ut legislatricem universalem » ; autonomia necessaria est omnino, securus iam non ageremus propter officium.

Iamvero, ut ethica sit possibilis, tria sunt postulata rationis practicae, quae licet theoretice indemonstrabilia, tamquam veritates sunt admittenda et credendae. Nam

1. lex moralis postulat libertatem: si enim voluntas cogeretur ad agendum, bona moraliter esse non posset ; unde non est libertas phenomenalis, sed datur numenalis quae determinat operationes phenomenales³; 2) voluntatis creatae necessarium obiectum et finis est efficere summum bonum, quod consistit in intima unione felicitatis et virtutis. Hoc autem in praesenti vita attingi non potest, nam eo ipso obligatio cessaret. Unde voluntas destinatur ut versus summum bonum perpetuo progressum tendat ; ad quod postulatur ut anima sit immortalis ;

2. homo nequit cogitare summum bonum nisi iunctum summae felicitati. Atqui ordo moralis est oppositus ordini felicitatis. Ergo postulatur ut sit aliqua causa quae moralitatem cum beatitudine coniungat, et haec non potest esse nisi Deus. Hinc erit retributio, quia virtus digna est retributione, quamvis non possit exerceri intuitu retributionis. Retributio in hac vita est impossibilis. Ergo est in altera vita, et ideo est Deus.

Ita Deus ut finis ethicae introducitur, quin sit fundamentum moralitatis.

Ex quibus postulatis resultat primatus rationis practicae et voluntatis super rationem speculativam.

Kant multi quoad substantiam secuti sunt ; et plura eius principia influxum habuerunt in universam philosophiam modernam. Eius systemati tamen non pauca opponi possunt⁴.

1. Nititur in tribus fundamentis falsis, nempe supponit a) systema ideologicum et criticum rationis speculativae ; b) characteres « universalis » et « necessariae » non ab experimentaliter notis posse derivari ; c) omnia principia « materialia » motivum reponere in facultate appetitiva inferiori et homines illis non moveri nisi mediante delectatione ; unde homo honeste agere nequit nisi « ob formam » legis scil. ex pura reverentia legis. Ubi duplex est error, scil. a) legem non movere nisi per facultatem inferiorem, cum bonum duplici facultate appeti possit ; b) ex sola reverentia legis agi vel ex motivo delectationis, nam multa alia sunt motiva appetitus superioris, v. g. convenientia cum natura humana aut cum ordine recto, amor Dei, excellentia virtutis, etc.

2. Non explicat moralitatem aut normam moralitatis, nam a) tollit finem realem, beatitudinem ; unde impossibilem reddit relationem actuum ad finem ac consequenter tollit regulam morum ;

ideo b) si non adsit regula moralis, nec erit vera lex seu regula obligatoria. Obligatio enim est necessitas agendi. Sed voluntas non sollicitatur nisi causa finali seu bono volito. Ergo imperativum categoricum quod excludere intendit omnem finem realem, non potest fundare obligationem realem, et ideo non est lex ;

imo c) norma tradita est psychologice impossibilis. Oportet enim agere unice ex motivo officii, sine consideratione boni proprii et affectu appetitivae facultatis. Sed id est impossibile. Voluntas ut obiectum proprium habet bonum, et quidquid vult sub ratione boni vult. Unde non potest agere ex pura reverentia legis, nisi hoc sit ipsi conveniens et bonum ; — secus esset bonum quod alienum maneret a voluntate et ipsam movere non posset. Impossibile igitur est excludere affectum appetitivae facultatis : quod aliquid sit bonum homini et pertinens ad felicitatem, si non semper sit principale motivum, est tamen conditio sine qua non appetitionis. Hinc ethica kantiana mutilat naturam humanam, et ideo est antinaturalis et infecunda ;

revera d) assumit ut ex communi persuasione notum, illam solam voluntatem esse simpliciter bonam quae vult et quod lex praecipit et quia praecipit. Sed talis persuasio non exsistit, nam homines saepe vocant honestas, actiones quae nulla lege praecipiuntur, v. g. si quis ultro se servitio pauperum et aegrorum vel obsequio patriae mancipat ; insuper et praescriptas habent bonas si ex alio motivo fiant (non prohibito alia lege) ut misericordiae, amoris proximi, etc. : sic manifestatur bona voluntas.

3. Honestas actionis non corrumpitur necessario per intentionem eudaemonologicam. Nam duplex est perfectionis gradus, scil. a) agere propter honestatem vel ob finem deontologicum ; b) agere propter felicitatem, licet non exclusive propter eam solam, sed cum debita subordinatione ad finem deontologicum, utendo spe praemii aut poenae timore ad honestatem efficacius prosequendum⁵. Quod manet bonum, quia ita homo agit iuxta naturam adaequate spectatam. Haec natura, appetitu invincibili a Creatore indito, tendit ad bonum suum seu felicitatem. Unde sic agendo bonum honestum, homo vult id ad quod per naturam a Creatore inducitur. Aliunde regula kantiana non est proportionata naturae : impossibile enim est ut ens quod toto pondere naturae inclinatur propiam felicitatem, haec continuo neglegat in agendo ; ut ceteris paribus confirmatur modo agendi universali hominum etiam perfectissimorum.

Falsum itaque est quod ratio prohibeat sequi inclinationem ad felicitatem aut delectationem : appetitus iste dirigi a recta ratione potest.

4. Nam sibi contradicit: a) asserendo ex una parte actionem propter spem beatitudinis elicitam non esse bonam, et ex altera parte supremum bonum in coniunctione virtutis et beatitudinis consistere. Si id enim verum est, cur prohibebitur eam exoptare et quaerere? Malum enim non est quaerere quod perfectus est ; perfectus autem est virtutem colere et simul beatum esse ;

ergo.

b) item asserendo ex una parte solum motivum honestum esse officium adimplendum ; et ex altera parte hominem considerandum esse ut finem, imo regulam agendi ab unoquoque ita esse constituendam ut possit valere pro omnibus. Hoc autem est introducere elementum materiale distinctum ab officio, ac proinde reddere imperativum conditionalum.

5. Imo, ex systemate plura sequuntur absurda :

a) naturam humanam esse finem sibi, eiusque perfectionem esse absolutam autonomiam : natura enim humana non est autonoma, cum homini dependentia sit essentialis ;

b) rationem simul esse superiorem et inferiorem, facere legem et rebellare esse sibi ipsi : « est enim simul regula et simul subdita » et « non raro rebellis » ;

c) iudicia practica esse synthetica a priori (quibus scil. a priori idea obligationis cum actione coniungitur), quae innituntur fidei caecae de bonitate et sanctitate legis rationis ; a priori supponitur humano ratio praecipere bona, cum e contra in suis iudiciis debeat pendere a veritate obiectiva. Ita adstruitur obligatio sine fundamento ontologico ;

d) materiam actionis nullo modo ad moralitatem pertinere : undenam enim dignoscitur regulae aptam esse ut fiat principium universale, v. g. actum (mendacium) dignum esse ut prohibeatur lege universali, nisi quia materia seu obiectum in se habet turpitudinem et est contra rationem ?

e) nullum actum esse bonum qui non sit praeceptus imperativo categorico ; discrimen tamen est inter licitum, obligatorium et heroicum, inter bonum praeceptum et bonum non praeceptum ; imo obligato posterior est moralitate ;

f) bonitatem et malitiam constitui imperativo categorico : estre malus actus unice quia prohibitus, bonus quia praeceptus, vel e contra prohibitus tamquam in se malus, et praeceptus ut in se bonus ?

6. Demum conducit ad fatalismum vel pantheismum. Oportet enim obedire rationi, vel caecae quia ratio dictat, non quaerendo de ulteriore fundamento, et hoc est fatalismus ; vel habere rationem humanam ut absolutum et Deum, quod est pantheismus.

134. Conclusio. — Ex his iam constat quid censendum sit de moralitate absolute independenti seu laica. Praeter hoc quod sit incompleta, videtur sub aliquo respectu aliquod utopicum includere. Nam in genere :

1. In ordine logico, impossibile est ethicam iustificare sine fine absoluto qui in se subsistit, et qui non est nisi Deus, summum et infinitum bonum ; secus omnes nostrae ad bonum aspirationes abirent in vacuum aut nihilum. Unde ultra bona contingentia creata oportet esse Finem absolutum, qui est finis in se.

2. In ordine ontologico, omnia fundantur in eo quod Deus amat seipsum amore necessario nec potest aliquid velle nisi propter se ; secus non posset se communicare aliis entibus quae participant eius perfectionem, nec iis finem dare communicationem suae bonitatis.

3. In ordine practico et executionis, sine recursu ad Deum, observantia moralitatis non sufficienter obtinebitur, defectu efficacis sanctionis ; nempe, si homo certus non esset Deum, infinite iustum et omnipotentem, aeternam staturum harmoniam et concordiam inter virtutem et felicitatem, vitium et infelicitatem.

In specie, qui moralitatem independentem tuentur, loco moralitatis theisticae vel christianae proponunt vel

1. Ethicam solidaritatis, qua tenemur erga alios. Oriretur obligatio vel ex contractu, vel ex haereditate qua omnia obtinemus a generationibus praecedentibus. Non ex contractu, nam contractus non est validus nisi liber initus ; individuum autem non obligantur, quia non assumpserunt obligationem, imo societatem non libere susceperunt. Non ex haereditate, quia patrimonium generationum anteriorum non habet naturales haeredes determinatos, sed ad omnes et singulos pertinet ; unde si eo utamur, nullum exinde debitum contrahimus erga alios⁶. — Vel

2. Ethicam sociologicam, quae moralitatem fundatur super idea societatis quae est persona moralis distincta ab individuis eisque superior quae praecipere possit. Sed societas non est persona seu ens realiter distinctum ab individuis, nec est finis absolutus in se : est propter bonum individuorum et isti non sunt simpliciter propter illam. Quod si individui obedire teneantur, non est quia societati est ius absolute praecipiendi ad praecipiendum, sed quia praeceptum ad bonum individuorum confert et ita legitimari potest. — Vel

3. Ethicam naturae, quae fundatur in subiectione hominis ad suam naturam. Finis ultimus est : esse nos ipsos, nos ipsos conservare et perficere sub respectu individuali et in ordine ad societatem. Id recto sensu potest intellegi de natura rationali ut tali, ordinata ad finem ultimum, Deum ; sed de facto illi qui Deum et auctorem universi non agnoscunt, quid intellegunt nomine naturae quae est norma? Variis modis atque oppositis illud interpretantur. Insuper instinctus qui ad bonam ordinationem naturae sunt reformandi, ab ipsa natura aeque procedunt ac illi qui exstimulandi sunt ; ergo oportet esse alia regula discriminans : ratio humana, irradiatio ipsius rationis divinae.