Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 21, a. 1 et 2 ; q. 71, a. 1-4 ; de Malo, q. 2, a. 2.

413. Peccatum proprie dictum sumitur philosophice et theologice :

a) Apud philosophos actus malus vocatur peccatum, quod est medium inter malum et culpam : non enim omne malum est peccatum, nec omne peccatum est culpa. Malum siquidem est privatio perfectionis quae in aliquo esse debet. At peccatum est privatio perfectionis debitae in ordine ad finem, i. e. in operatione quando haec non ita dirigitur sicut finis eius exigit ; cum autem lex sit regula secundum quam actus est dirigendus ut perveniat ad suum finem, idem est sive peccatum dicatur : deordinatio a fine, sive : transgressio legis. Porro tres sunt leges : lex naturae physicae, regulae artis, et lex moralis ; hinc dicitur monstrum esse peccatum naturae, et debilis structura esse peccatum artis. At transgressio legis moralis hoc habet speciale quod a libera voluntate oriatur, ut est domina suorum actuum ; ac proinde est imputabilis et vituperabilis : hinc speciale nomen culpae obtinuit.

b) Sed apud theologos qui non considerant nisi peccatum in re morali et in ordine ad finem ultimum, Deum, invaluit mos sumendi peccatum ac culpam in eodem sensu. In significatione ergo strictiore peccatum est actus moraliter malus, seu actus humanus malus. Et in hoc sensu, in praesenti tractatu, de peccato erit sermo.

414. Peccatum distinguitur a vitio et a malitia in rigore sermonis ; quamvis in sermone vulgari haec saepe confundantur : vitium est inclinatio habitualis ad peccatum seu habitus malus, — peccatum, actus malus, — malitia est inconvenientia cum recta ratione et lege, propter quam actus vel habitus est malus et ideo peccatum vel vitium. Vitium directe opponitur virtuti, peccatum actu bono, malitia bonitati.

Peccatum maiorem malitiam habet quam vitium, nam 1) habitus est medius inter potentiam et actum, et ideo sicut excedit potentiam in bono vel malo quia ad hoc illam inclinat, ita excedit ab actu qui potentiam ad hoc determinat ; unde peius est male agere quam id tantum posse vel ad id inclinari ; 2) vitium non est malum nisi propter malitiam actus, quia ad actum malum inclinat. — Sub quodam respectu tamen vitium est peius peccato, quia diutius durat et causa efficiens esse potest multorum peccatorum ; at peccatum respectu vitii est causa finalis secundum quam consideratur bonitas vel malitia, et ideo est simpliciter peius.

415. Peccatum differt ab imperfectione, quae est sive negativa seu physica, scil. defectus maioris perfectionis quam actus habere posset, et haec est propria omni actui creato ; sive positiva seu moralis. Haec rursus distinguitur duplex : alia improprie dicta est transgressio legis minoris momenti omnino indeliberata, ut sim. distractio omnino involuntaria in oratione : haec materialiter est verum peccatum veniale sed absque omni culpa ; alia proprie dicta est actio vel omissio voluntaria contra consilium ad quod excitatur aliquis vel inspiratione divina, vel iudicio rationis, vel voluntate superioris directa, ut sim. omittere preces matutinas, violare statuta communitatis, etc. et in hoc sensu loqui iam solent de imperfectione. Haec in se non est peccatum quia non est contra legem ; attamen si deliberate fiat et praesertim habitualiter, non erit semper sine culpa, vel ratione effectus ut scandali aut damni, vel saepius ratione causae scil. affectus inordinati seu motivi pravi propter quod ponitur : sive ex negligentia aut levitate, sive ex passione inordinata ut sim. sensualitatis, curiositatis, concupiscentiae aut irae, impatientiae, acediae, timoris mundani, etc., sive ex contemptu : ratio enim vetat ne homo in actibus suis ex motivo malo vel irrationabili agat.

Hanc in re oportet omnino servare essentialem differentiam inter praeceptum quod de se est obligatorium, quia de bono necessario faciendo vel de malo vitando, et consilium quod non est obligatorium de se, utpote de bono meliori ; ita ut omnis theoria quae hanc differentiam in practica tolleret, hoc ipso demonstraretur a veritate deficere. Quapropter nequit admitti doctrina illorum recentiorum, qui practermissionem boni melioris habent ut per se et necessario ac semper culpabilem, nisi ex determinatis adiunctis probaretur illud bonum in casu esse minus conveniens vel minus bonum : isti praeactum differentiam praecepti et consilii tollunt in practi. Ceterum affirmationem suam non probant valide, cum tamen affirmantis sit probare. Eo ipso scil. quod agitur de bono meliori, quod per se magis placet Deo, etiam adest bonum minus, quod etiam per se placet Deo, utpote bonum, licet minus placeat quia minus bonum.

Practermissio ergo melioris et electio minoris boni non est de se, necessario et semper irrationalis, nec proinde mala : potest enim fieri ex motivo rationabili, praeceptum si quis non positive intendat derelinquere bonum maius, sed eligat bonum minus quia hic et nunc conveniens sibi, ex quo indirecte sequatur omissio boni maioris. Igitur imperfectio non semper est culpa, at non semper est sine culpa. Et ideo melius vocaretur actus minus perfectus quam imperfectio.

416. Conditiones peccati. — Peccatum stricte dictum est actus voluntarius debito ordine ad finem ultimum seu debita rectitudine privatus ; ergo ad illud concurrunt duo : a) inordinatio, unde habet rationem mali, scil. privatio debiti ordinis ad ultimum finem et ideo recessus a recta ratione et lege Dei : ipsi provenit ex parte obiecti ; b) ratio voluntarii, unde habet rationem culpae : provenit ipsi ex parte actus seu subiecti. Hinc triplex ad peccatum requiritur conditio :

1. moralis malitia obiecti, secus enim non esset malum ; sufficit autem malitia subiectiva in obiecto i. e. in re aut actione quatenus cognoscitur, nec requiritur necessario malitia obiectiva in re aut actione ut est in se : qui enim putat aliquid esse malum et illud facit, reapse vult malum, unde ille qui falso credit esse diem veneris et carnes manducat, nihilominus peccat ;

2. requiritur in subiecto aliqua advertentia malitiae¹

saltem confusa : nihil enim volitum nisi praecognitum ; unde si malum nullo modo advertatur, neque illud suspicando aut de illo dubitando, nequit homo illud velle ; hinc non peccat ille qui die veneris, de praecepto nihil cogitans, carnes comedit ;

3. requiritur consensus voluntatis² directus vel indirectus, quia peccatum est actus humanus ; hinc actus, qui neque est in voluntate neque a voluntate nec ab ea acceptatur, non est peccatum, ut est tentatio non accepta a voluntate ; — et quidem consensus liber³ , unde a peccato excusantur vehementissimi motus irae aut alius passionis quibus usus rationis et libertas tolluntur.

Deficiente advertentia malitiae, actus malus qui ponitur vocatur peccatum materiale quod est involuntaria legis transgressio ; non est peccatum quia in subiecto agente deficit voluntarium, vocatur tamen peccatum quia ex parte obiecti seu materiae circa quam, omnia ad peccatum requisita adsunt. Formale peccatum vero est deliberata, voluntaria et culpabilis transgressio legis, sive lex existat sive existere reputetur.

417. Notio peccati non est univoca sed analoga⁴ . — Univoca non est quae eodem modo omnibus convenit alicuius generis, sed analoga dicitur cuius proprium est quod secundum plenam et perfectam rationem praedicatur de uno genere, scil. de peccato actuali mortali, imperfecte, deficientes et secundum quid de aliis : ipsa enim elementa essentialia quae in omni peccato inveniuntur, scil. ratio actus voluntarii et inordinatio, diversa sunt. Etenim :

1. Peccatum primario et originaliter est actus, secundario autem et consequenter etiam sic vocatur proprie et est deordinatio quae sequitur actum, seu status peccati, qui non est actus malus nisi secundum quid, quatenus actus moraliter seu reatu perseverat.

2. Peccatum mortale et veniale differunt in ratione deordinationis : illud est perfecte contra legem a cuius fine avertit cui unimum per charitatem ; hoc nonnisi imperfecte, et ideo solum a fine retardat.

3. Peccatum personale et originale differunt in ratione voluntarii : illud est voluntarium voluntate propria, hoc est imperfectissime voluntarium, scil. non voluntate propria sed tantum voluntate capitis nostri Adami.

418. Peccatum in Scripturis vocatur : 1) in ordine ad finem : ἁμαρτία et ἀμάρτημα i. e. aberratio a fine (Rom. V, 12 ; VII, 7), ita tamen ut prima vox dicatur etiam de statu peccati, altera de solo actu ; — 2) in ordine ad legem Dei : ἀνομία et παράνομια (in Vulg. iniquitas) i. e. violatio seu contemptus legis (I Ioh. III, 4 ; II Petr. II, 15) ; παράβασις i. e. transgressio seu praevaricatio legis (Rom. V, 14 ; Gal. III, 19 ; I Tim. II, 14) ; παράκοή i. e. voluntas non audiendi vocem Dei seu inoboedientia (Rom. V, 19 ; Hebr. II, 2) ; — 3) in ordine ad peccantem : παράπτωμα i. e. lapsus (Mc. XI, 25-26) ; ἥττημα i. e. clades, diminutio (Rom. XI, 12) ; ἀγνόημα i. e. ignorantia, quia omne peccatum errorem culpabilem importat (Hebr. XI, 7 ; Act. XVII, 30).

Saepius etiam sumitur peccatum in sensu metaphorico et improprio, sive pro sacrificio oblato pro peccatis (Os. IV, 8 ; II Cor. V, 21), sive pro causa, occasione vel obiecto peccati (Deut. IX, 21), sive etiam pro eius poena aut effectu (Lev. XX, 20), sive pro causa et effectu simul, sicut concupiscentia ab Apostolo (Rom. VII, 17) dicitur peccatum quia ex peccato est et ad peccatum inclinat (C. Trid. sess. 5, can. 5).

S. Th., I-II, q. 71, a. 5 ; De Malo, q. 2, a. 1.

419. Quid sit peccatum omissionis. — Peccatum commissionis est positio actus prohibiti, et opponitur praecepto negativo ; peccatum omissionis est non positio actus praecepti, et opponitur praecepto affirmativo.

Hoc peccatum omissionis in se, i. e. in sua essentia spectatum, non est actus sed mera privatio ; supponit tamen aliquem actum positivum saltem interiorem, coniunctum vel praecedentem, qui sit causa vel occasio eius, quo scil. quis directe vult omittere rem praeceptam, aut directe vult, sive nunc sive antea, aliquid aliud per quod impeditur a faciendo id quod debet. Omissio enim, ut sit peccatum, debet esse directe voluntaria, sive secundum se ut si quis vult non audire Sacrum, sive saltem in causa ut si directe vult ponere actum incompatibilem cum re praescripta, sive coniunctum ut sim. si vult ludere quando audire Sacrum debet, sive praecedentem, ut si vult diu vigilare de sero, ex quo praevidet se non auditurum¹ .

420. Quandonam sit peccatum omissionis ? — Peccatum omissionis inchoatur interius et contrahitur quoad affectum et culpam quando voluntarie ponitur causa omissionis : tunc enim omittens vel voluntarie intendit non implere, vel voluntarie se exponit periculo non implendi ; consummatur exterius et ponitur effective quando adest tempus adimplendi praeceptum quod non impletur.

Haec exterior omissio nullam malitiam addit per se actui interiori ; attamen peccatum est (et ideo in confessione declarandum) utpote inordinatio voluntaria, eodem modo ac opus externum malum recte vocatur peccatum. Quod si quis voluntatem omittendi sincere et efficaciter retractaverit antequam externa omissio sequatur, haec non erit peccatum sed tantum effectus peccati materialiter malus, ut sim. qui proiecit breviarium in mare, et postea in itinere poenitet.

421. Opus tempore omissionis positum estne peccatum ? — Opus quod ponitur tempore omissionis, si sit causa vel occasio illius, est peccatum non tamen distinctum ab omissione (ac proinde non in confessione declarandum), sed malum ipsa malitia omissionis : ita ludus qui est causa omissionis Sacri. Si non sit causa omissionis sed mere accidentaliter et concomitanter se habeat ad omissionem, nisi aliunde malum sit, non erit malum neque ex omissione : ita si quis efficaciter statuerit non audire Sacrum, sed ne interea maneat otiosus, sese applicet studio.

S. Th. I-II, q. 71, a. 6 ; q. 74, a. 2 ; de Malo, q. 2, a. 2 et 3.

422. Quid sit peccatum externum commissionis. — Peccatum proprie dictum commissionis non tantum est interior voluntas mali, sed etiam opus externum malum a voluntate imperatum vel non impeditum, ut sim. homicidium, furtum, motus irae externus : actus enim externus quamvis non habeat rationem culpae nisi a voluntate, a seipso tamen habet rationem mali quia habet difformitatem seu disconvenientiam cum recta ratione et lege Dei, propter indebitam materiam vel indebitas circumstantias. Unde etiam a Deo prohibetur : omne autem quod prohibetur a Deo est peccatum (et ideo in confessione declarandum).

Peccatum externum inchoatur interius in affectu quando causa eius voluntarie ponitur, et consummatur exterius in effectu quando actus externus revera adest, eodem modo ac de omissione dictum est.

423. Peccatum externum potest esse voluntarium in causa aut indirecte tantum. — Peccatum enim est actus humanus malus ; unde, sicut pro actu humano, ita ut opus externum malum sit peccatum, requiritur sed etiam sufficit quod sit aliquo modo voluntarium. Ergo non requiritur ut sit voluntarium in se, sed sufficit quod sit voluntarium in causa positiva (ut sim. ira ex ebrietate), vel indirecte in omissione praecedenti quatenus voluntas deberet illud prohibere et non facit (ut sim. damnum ex eo quod pater non prohibet filium furari).

424. Quaestio : An ad peccatum requiratur actualis advertentia malitiae ? — Respondetur, ex praedictis quaestionem facile solvi : Ad peccatum sufficit aliquod voluntarium sive in causa sive indirectum ex omissione ; sed ad tale voluntarium sufficit permittentia momento quo talis causa vel omissio ponitur. Hinc :

a) Non semper requiritur hic et nunc actualis advertentia malitiae, i. e. eo momento quo peccatum exterius consummatur seu actus externus effective ponitur : hoc enim non requiritur ut sit voluntarium, nam recte imputantur homini effectus seu actus mali qui ponuntur cum inadvertentia culpabili et procedunt ex causa voluntaria ex qua secuturi praevidentur, ut ex ignorantia culpabili propter negligentiam (ut sim. damnum aegroti ex medico negligenti addiscere quae scire tenetur), ex passione quam quis deliberate vult sequi (ut sim. homicidium ex ebrietate aut ira), ex habitu malo (ut sim. blasphemia ex consuetudine), ex voluntaria inconsideratione sicut operando praecipitanter (ut sim. venator negligens considerare an adsit homo vel fera et occidens hominem).

b) Nihilominus ista inadvertentia et actus cum illa positus non erunt voluntarii et culpabiles, nisi momento quo causa fuerit posita adfuerit actualis advertentia qua aliquo modo effectus seu actus malus fuerit praevisus saltem in confuso, obscure et indistincte, quatenus aliquis saltem dubitaverit aut suspicaverit fuerit malum esse secuturum, vel noverit obligationem ad id attendendi aut maioris cautelae adhibendae ; secus enim nullo modo essent voluntarii. Hoc momento peccatum interius inchoatur et committitur quoad affectum et culpam.

Ex data explicatione facile conciliantur sententiae theologorum oppositae, quorum aliqui requirunt semper advertentiam actualem, aliqui e contra affirmant quandocunque sufficere virtualem et interpretativam (n. 60, II et 63).

S. Th. I-II, q. 71, a. 6 ; q. 72, a. 1 et 5 ; q. 73, a. 2 ; C. Gent. III, 9 ; de Malo, q. 1, a. 1 ; q. 2.

425. Peccatum constat duobus elementis constitutivis, quasi partibus metaphysicis, quae sese habent sicut materia (indeterminata) et forma (determinans) in entibus naturae, quaeque propinde materiale et formale vocantur. In ipso enim peccato habetur :

1° elementum positivum et materiale : substantia actus considerati, non in esse physico prout tendit ad quodcumque bonum (sic enim non est actus humanus seu moralis, nec ideo moraliter malus ac proinde non est elementum constitutivum peccati sed ipsi praesupponitur), sed in esse morali prout indebite ad aliquod bonum creatum tendit quod ad finem ultimum referri nequit : est indebita conversio ad creaturam ; — et

2° elementum privativum quod necessario sequitur ex primo, scil. ipsa privatio rectitudinis seu debitae ordinationis in finem ultimum : est aversio vel elongatio a Deo. Haec est elementum formale* quia determinat materiale ad hoc quod sit peccatum : conversio enim ad creaturam peccatum non esset theologicum nisi per eam homo etiam se haberet inordinate circa finem ultimum. — Aliis verbis : materiale peccati est ipse actus voluntarius quo homo tendit ad aliquid contrarium legi aeternae ; formale vero est ipsa difformitas actus seu recessus a lege aeterna.

426. Animadversio. — Materiale peccati non est confundendum cum peccato materiali : in hoc enim nulla est formalis malitia imo potest esse actus formaliter bonus, materiale peccati est elementum eius constitutivum quod inseparabiliter habet malitiam adnexam. Sic accessus Iacob ad Liam est materiale peccatum respectu Iacob, sed materiale peccati respectu Liae ; sumere pecuniam pro illo qui ad hoc violenter infertur est peccatum materiale, materiale peccati pro illo qui violentiam infert.

Similiter non sunt confundenda formale peccati et formale peccatum : hoc est totum peccatum, illud est elementum peccati formalis.

427. Essentia peccati. — De essentia peccati celebris exstitit controversia : S. Thomas dicit utrumque elementum materiale et formale ad peccati essentiam pertinere ac proinde hanc consistere in aliquo positivo ; Scotus vero, Suarez et alii, elementum materiale ut merum subiectum peccati considerantes, dicunt formale totum esse peccatum et hoc consistere in privativo vel etiam, ut pauci dixerunt, in negativo.

Circa quod animadvertendum :

1. Certum est peccatum non consistere in negativo : peccatum enim est actus malus, malum autem non est simplex absentia perfectionis sed absentia perfectionis debitae. Unde peccatum essentialiter non est quid negativum, sed ad minus quid privativum.

2. Certum est elementum formale peccati esse quid privativum. Formale enim peccati est id quo actus malus est malus. Porro malum est privatio boni. Ergo formale peccati est privatio, et peccatum in quantum est malum est quid privativum, nempe privatio conformitatis cum lege aeterna seu rectitudinis debitae actui.

3. Certum est peccatum omissionis, in sua essentia spectatum separatum ab actu qui est sua causa, prout scil.

mera omissio est, esse quid privativum, ut dictum est supra, n. 419. In ipso materiale est privatio actus debiti, formale privatio ordinis ad finem ultimum.

4. Videtur dicendum essentiam peccati commissionis non esse privationem puram, sed aliquid positivum, nempe actum voluntarium qui est materiale peccati, ad ipsam peccati essentiam pertinere¹ . Probatur :

a) Duplex est privatio : alia est pura, totalis et completa quae totum bonum oppositum corrumpit, ut mors, caecitas, et idco concipi potest sine aliquo positivo, sed essentialiter non est nisi privatio ; alia est non pura sed partialis et incompleta, ut aegritudo quae est via ad mortem et ophthalmia vel caecutio ad caecitatem : haec non corrumpit totum bonum oppositum sed aliquid de eo retinet ita ut sine isto concipi nequeat, et ideo in essentia sua aliquid positivum includit. Atqui in rebus moralibus non datur privatio pura (seu purum malum), quia nulla voluntas ad malum ut malum tendere potest, sed semper sub ratione boni ; voluntas scil. in agendo non totaliter aufert bonum rationis, sed semper retinet aliquid de rectitudine seu de ordine rationis ad bonum. Ergo privatio debiti ordinis quae in peccato invenitur, essentialiter includit conservationem alicuius rectitudinis seu tendentiae ad bonum, quae est aliquid positivum. Unde sicut aegritudo non est pura et totalis privatio vitae, sed includit conservationem partialem vitae quae tamen non agitur modo normali ; ita peccatum non est pura et totalis privatio ordinis rationis, sed includit positive tendentiam seu ordinem rationis ad bonum apparens, quod revera est malum et prohibendum quia ad ultimum finem referri nequit.

b) Bonum et malum morale non contradictoire opponuntur sicut qualitas et privatio, res et nihil, sed contrarie sicut duae qualitates oppositae : virtus enim et vitium sunt contraria quia tendunt ad obiecta contraria bona vel mala ; quodsi vitium sit contrarium virtuti, etiam peccatum ex quo generatur vitium vel quod ab ipso eliciatur. Atqui si malum morale vel peccatum esset mera privatio, bono opponeretur contradictorie, et esset simplex absentia boni. Ergo malum morale vel peccatum non est mera privatio sed aliquid positivum, scil. actus tendens ad obiectum malum.

S. Th. I-II, q. 71, a. 6.

428. Peccatum theologice sumptum definitur ab Augustino, l. 22, c. Faustum, c. 27 : Dictum, factum vel concupitum contra legem aeternam.

a) Indicatur id quod est materiale in peccato, nimirum actus qui distinguitur triplex ad denotandum triplex peccatum quod committi potest cogitatione, verbo et opere. Cum autem affirmatio et negatio reducantur ad idem genus, sub nomine dicti, facti vel concupiti (i. e. voliti seu amati) etiam venit peccatum omissionis : non dictum, non factum, non concupitum cum quis dicere, facere, velle deberet. Ceterum peccatum omissionis radicaliter consistit in actu positivo, quia non est voluntarium nisi derivetur a deliberatione qua homo decrevit vel omittere praeceptum vel aliquid cum eo incompatibile facere.

b) Dicitur : contra legem, ut implicite significetur ad peccatum requiri quod sit voluntarium et liberum : nemo enim proprie et formaliter agit contra legem nisi per actum voluntarium et liberum, seu nisi istam transgredi libere velit.

c) Dicitur : contra legem aeternam, quia lex aeterna est prima et essentialis regula actuum humanorum, eos ordinans ad finem, ex qua habent quod sint boni vel mali ; et quamvis peccata sint etiam contra rationem, vel et aliquando contra leges humanas, haec tamen peccata non sunt nisi quia simul sunt contra legem Dei aeternam, a qua derivantur omnes leges et quae praecipit istis oboediendum. Hoc est formale peccati quod sit contra legem Dei.

429. Peccatum stricte dictum etiam recte definitur philosophice : Actus contra rectam rationem seu actus humanus disconveniens naturae rationali.

Ita secundum quod animadvertit S. Thomas, ad 5, « a theologia consideratur peccatum praecipue secundum quod est offensa contra Deum, a philosopho autem morali secundum quod contradicatario rationi ». Attamen nullum est peccatum philosophicum i. e. rectae rationi repugnans, quin simul sit theologicum seu legi aeternae contrarium, quia ex una parte quidquid est contra rectam rationem est contra legem aeternam quae est ratio Dei, cum recta ratio nil aliud sit quam participatio legis aeternae in mente creata ; ex altera parte impossibile est ut aliquis homo, qui habet sufficientem rationis usum, Deum et legem aeternam invincibiliter ignoret. Licet ideo peccati philosophici conceptus non sit metaphysice repugnans : actus enim sufficienter apparet malus et peccatum eo quod soli regulae rationis repugnat, abstrahendo (non excludendo) a lege aeterna ; de facto tamen, in ordine reali, non existit, uti constat ex prop. 2 damn. ut scandalosa, temeraria et erronea ab Alex. VIII¹ .

430. Minus bene peccatum ab aliquibus definitur : Transgressio libera legis Dei, seu voluntarius recessus a regula divina.

Quae definitio licet vera, tamen est incompleta quia fit secundum elementum formale² et non indicat elementum materiale esse de essentia peccati ; est etiam minus propria quam definitio Augustini : peccatum enim potius est actus voluntarius quam privatio vel recessus, quia voluntas non directe tendit in privationem, sed in bonum positivum, quod habet privationem adnexam ; bonum enim est proprium eius obiectum. Unde primo et in recto ponendum est elementum positivum.

431. Animadversio. — Sicut notio peccati, ita definitio non convenit perfecte nisi peccato mortali actuali, imperfecte et secundum quid aliis.