Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 43, a. 1-6.

958. Scandalum activum definitur : Dictum vel factum minus rectum praebens occasionem ruinae spiritualis. Dicitur

1° dictum vel factum, non autem concupitum, quia peccatum mere internum non potest alteri praebere occasionem peccandi. Cum autem affirmatio et negatio reducantur ad idem genus, ideo sub nomine dicti vel facti etiam venit omissio : non dictum, non factum ;

2° minus rectum i. e. quod secundum se malum est vel saltem mali speciem habet ; ut si quis loquatur de turpibus coram adolescente, vel iusta de causa coram aliis ignorantibus comedit carnes die veneris, aut laboret die dominica : nihil enim disponit ad spiritualem ruinam nisi secundum quod habet defectum rectitudinis, quia id quod est proprie rectum magis munit hominem contra lapsum quam ad ruinam inducat ;

3° praebens occasionem ruinae spiritualis, tum a) quia scandalum non est causa efficiens peccati alterius, sed haec est sola ipsius voluntas, tum b) quia ad scandalum non sufficit ut quis coram aliis peccet (scandalum enim non cadit in virum perfectum nec in omnino impium¹), nec requiritur ut ruina proximi de facto sequatur, sed ut ei praebeatur occasio i. e. ut actio vel semper vel in his circumstantiis de se nata sit illum ad peccatum commovere. Quod si actio per se non moveat, sed per accidens propter ipsam quis moveatur ad peccandum ex propria dispositione, scandalum non erit activum, sed passivum tantum (a. 1, ad 4).

959. Scandalum activum est peccatum mortale. — Probatur :

a) Ex verbis Christi, Mt. XVIII, 6-7 : « Vae homini illi per quem scandalum venit » (Rom. XIV, 13, 20 ; I Cor. VIII, 13).

b) Ex ratione : Charitas obligat sub gravi (praecepto affirmativo) ad proximum corripiendum et ad impediendum ne ruat in peccatum ; ergo multo magis (praecepto negativo) ad eum non impellendum ad peccatum consilio vel exemplo.

Est mortale ex genere suo ; quia potest esse veniale non tantum ob imperfectionem actus, sed etiam ob parvitatem materiae, si alter inducatur tantum ad peccatum veniale, etiamsi hoc formaliter intenderatur.

Porro peccatum scandali tanto gravius est quanto ruina proximi est maior, et quanto magis intenditur, et quanto magis ex actione nostra sequitur (v. g. datum coram adolescente vel a sacerdote), et quanto numerosiores sunt personae quae ad peccatum moventur.

960. Scandalum activum dividitur ratione effi- ciendi^[1. Cfr. S. Thomas, q. 43, a. 5 ; et S. Alphonsus, Th. M., l. 2, n. 47, ad 5 : « Non censetur dare scandalum qui, licet publice peccet, facit tamen id coram iis qui sunt ita viles, vel infames aut improbi, vel qui sunt ita probi ut nemo moveatur ad peccatum, v. g. si quis fornicatur coram aliis qui sunt parati idem facere, nec eius exemplo moventur ; vel si coram mansuetis quis contendat, rixetur, vel alium caedat ».

caciae: in directum, quando quis est vera causa moralis peccati proximi, quod fit iussione, consilio, seductione, laude, petitione peccati committendi, etc.;—et indirectum, quando quis actionem ponit minus rectam quae est solum probabilis occasio peccandi pro proximo, uti est pravum exemplum.

Scandalum directum est peccatum non tantum contra charitatem sed et contra virtutem ad quam violandam proximum inducit; scandalum indirectum est peccatum, sed probabiliter contra solam charitatem. Hinc si quis iussione, consilio, etc. aliquem adduxerit ad peccandum mortaliter v. g. ad adulterandum, species peccati ad quod perduxit, in casu adulterium, est in confessione declaranda; e contra si solo malo exemplo aliquis scandalizaverit, sufficit confiteri: dedi grave scandalum. Ratio est quia quaecumque virtus obligat non tantum ne eam violetur sed etiam ne causa simus et positive procuremus ut ab aliis violetur; sed non probatur etiam obligare ne praebeamus alteri solam occasionem eam violandi, nec ut impediamus eius violationem. Et sane peccatum alterius (directe et per se) imputari nobis non potest nisi simus ipsius causa; unde qui alteri tantum dedit occasionem furandi (exemplo vel intemperantia) non tenetur solidarie ad restitutionem, et hoc signum est quod non peccavit contra iustitiam. Et similiter de aliis virtutibus².

961. Dividitur scandalum activum ratione intentionis : in directe seu explicite intentum, sive sit formaliter et per se intentum (ut finis), si quis explicite intendit peccatum proximi quatenus est peccatum (quod vocatur scandalum diabolicum), sive sit simpliciter intentum (ut medium), si quis explicite intendit peccatum proximi propter sui utilitatem vel voluptatem;—et implicite seu interpretativum, si quis non intendit peccatum alterius sed tantum actionem ponit minus rectam, ex qua probabiliter timeri possit, ne alter trahatur ad peccatum³.

Sicut autem aliquis solo actu interno peccare potest, non quidem peccato scandali, sed scandali desiderio vel affectu, ita etiam actu interno potest quis magis desiderare peccatum alterius quam illud scandalo procuret externo. Hinc si quis directe et explicite intendit peccatum alterius procurare solo scandalo indirecto, ut si solo malo exemplo explicite intendit alterum ducere ad luxuriam, peccat quidem desiderio vel affectu contra virtutem (v. g. castitatis) quam violari intendit, quod in confessione est declarandum; sed peccatum externum scandali utpote indirecti est contra solam charitatem.

Si quis autem formaliter intentione diabolica intendit peccatum proximi, speciale (i. e. distinctum speciei) et gravissimum peccatum committit contra charitatem erga proximum, directe oppositum correptioni fraternae, quo explicite intendit ut finem speciale et gravissimum nocumentum proximi quod est ruina spiritualis; finis autem activus humanis bil dat speciem. Secus autem ratio scandali est quasi circumstantia speciem mutans alterius peccati.

962. Adest obligatio reparandi scandalum activum, quantum fieri potest: si enim quilibet ex charitate tenetur praecavere lapsum alterius et procurare emendationem peccantis (vel errantis), a fortiori qui praebuit scandalo occasio fuit cur alter peccavit. Obligatio oritur ex sola charitate quia scienti et volenti non fit iniuria; non autem ex iustitia vel officio, nisi aliquis mediis iniustis, v. g. dolo, vi, metu usus sit, vel nisi superior scandalum dederit subditis quorum bono spirituali, vi muneris, consulere debet.

Quoad modum reparationis: 1° Scandalum indirectum solo exemplo datum, implicite reparare sufficit, nempe cessatione a scandalo, bono exemplo, sacramentorum publica susceptione, oratione pro scandalizato, etc.

2° Scandalum directum, datum pravo consilio, falsa doctrina, pravis libris, machinatione contra Ecclesiam, etc., explicite reparandum est, ita ut primo tollatur ulterior ipsius influxus, et deinde compensetur malum causatum ut ille qui scandalum passus est revocetur ad bonum. Sic iniquum consilium et falsa doctrina sunt revocanda, machinatio contra Ecclesiam est publice detestanda, diffusio pravorum librorum est impedienda quantum fieri potest, et boni libri sunt scribendi vel spargendi.

3° Hinc scandalum publicum etiam publice reparandum est, tum ut ulterior ipsius influxus tollatur, tum ut reparatio, quae moneantur de malo, omnibus innotescat et prosit.

Modus publicae reparationis diversus esse potest: vel retractatio scripto exarata per folia publica divulgatur, vel fit coram testibus (2) rem postea divulgatur, vel coram parocho postea divulgatur peccatorem obligat omnibus suis satisfecisse, dummodo sufficiat ad scandalum tollendum. Cum autem sacramenta non possint ministrari indignis, patet ad sacramenta publice admitti non eum qui scandalum publicum non sustulit; quinimmo ministrans scandalo committeret, quia praeberet occasionem iudicandi sacramenta ministrari indignis et actiones scandalosas tacite approbari. Sic concubinarius publicus tenetur prius relinquere turpe commercium eiusque occasionem antequam sacramenta publice recipiat. — In praxi confessarii, parochi, episcopi est determinare modum congruentem reparationis.

963. Animadversiones. — 1. Fieri potest ut peccatum secundum se grave, sit veniale scandalum, v. g. si tuum furtum grave sit occasio alteri committendi furtum leve. E converso peccatum secundum se leve potest esse grave scandalum inobedientiae vel irreverentiae vel iniuriae vel inpudicitiae, v. g. si religiosus verbum minus honestum proferat coram feminis vel iis qui inde occasionem peccandi mortaliter sumere possunt, aut sacerdos personam suspectam domi retineat.

2. Scandalum plures alias malitias accedentes continere potest, vel propter qualitatem personae scandalizantis, v. g. si pater scandalizat filios, superior subditos, magister discipulos; hi enim non solum ex charitate sed et ex officio ruinam subditorum praecaverare tenentur; vel propter qualitatem personae scandalizatae ut si quis personam coniugatam, aut voto castitatis ligatam, ad turpia directe inducit; vel propter modum quo committitur, si media iniusta ut vis aut minae adhibeantur.

3. « Non ideo factum aliquod est scandalum quia alius incipit de tali homine male suspicari aut sentire, quia hic non peccat si ob sufficientia indicia suspicetur. Secus tamen est, si incipit male sentire de fide catholica, clero, ordine religiosi, vel minus ad pietatem affici » (S. Alph., l. II, n. 44, 6°). Nihil enim interest, praebeatne peccatum, quo scandalum datur, occasionem peccatis eiusdem speciei, an peccatis diversae speciei. Hinc facilius dant scandalum qui sunt maioris auctoritatis, vel pietatis, vel existimationis.