Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 18, a. 1 et 8 ; C. Gent. III, 129.

121. Status quaestionis. — Primo quaerendum occurrit de ratione discriminis inter bonum et malum, utrum scil.

dantur aliqui actus humani qui ab intrinseco sint objective boni vel mali seu ex natura rei, vel e contra solum ita sint ex determinatione extrinseca et positiva voluntate. Circa quod plures sunt errores, qui comprehenduntur sub communi nomine Positivismi moralis¹.

Ad duplicem classem reducuntur :

1. Alii enim dicunt determinationem positivam boni et mali factum fuisse ab hominibus, sive a) a legibus civilibus (Hobbes) aut a contractu sociali (Rousseau), sive b) ab educatione (Montaigne), sive c) ab opinione publica et consuetudine populi (St Lambert), sive d) ab inventione sapientum et potentum (Mandeville), sive e) ab evolutione sensus moralis vel conscientiae collectivae aut culturae (Evolutionistae, v. Hartmann, Levy-Bruhl, Durkheim).

2. Alii derivant discrimen a libera Dei voluntate ; ita Nominales ut Occam et Gerson, Cartesius, Pufendorf, item Grottii commentatores, ut Osiander, Gronovius, Cocceius².

Contra quos tenet doctrina catholica quasdam actiones ex natura sua esse bonas vel malas, independenter ab omni positiva voluntate.

122. Thesis. Quaedam dantur actiones intrinsece bonae vel malae, independenter a qualibet voluntate etiam divina.

Fatemur quidem multas esse actiones, quae ideo moraliter bonae sunt quia aliqua lege divina aut humana praeceptae, et multas similiter malas esse, quia prohibitae ; sed quaedam sunt quae praecipiuntur aut prohibentur tamquam in se honestae vel inhonestae.

Probatur: 1) Argumento conscientiae et historicae inductionis. Psychologice et historice constat quasdam esse actiones quae, ex communi conscientia et perpetua ac invincibili hominum persuasione, ut naturaliter in se honestae aut inhonestae semper habitae fuerint : ita v.g. parentes amare, proximo benefacere, verum dicere, pacta servare, etc.; ex adverso parentes odio prosequi, innocentes absque legitima ratione occidere, amicos iniuste prodere, promissa frangere, mendacium proximo perniciosum proferre aliaque eiusdem generis, ut quid turpe et inhonestum aestimentur. Quae quidem persuasio apud omnes gentes, etiam barbaras, viget ; nec minuitur aut amittitur ab aliquo, nisi minuto aut deleto sensu morali. Atqui persuasio tam constans et universalis, alte inhaerens mentibus tam diversis et circa omnia fere alia dissensientibus, non a lege civili aut consuetudine oritur quae apud varias nationes diversa est, et ceteroquin leges et consuetudines dicuntur bonae et malae, quapropter non sunt criterium primarium ; — nec ab educatione, contractu sociali aut publica opinione, quae pariter apud diversos populos eadem non sunt ; sed ab ipsa natura derivatur.

Neque dici valet horum actuum moralitatem a libera Dei institutione pendere : haec enim institutio non cognoscitur a multis populis qui revelationem non habent, unde non explicat universalitatem facti. Caeterum quaedam actiones ex se et essentialiter tam honestae apparent aut inhonestae ut neque divina voluntas earum moralitatem mutare valeat (v. g. Deus facere nequit ut blasphemia sit actus laudabilis, nec ut pietas sit peccatum) : essentia rerum scil. non pendent a libera voluntate Dei, nec proinde relationes essentials inter illas. Unde S. Thomas, Q. D. de Ver. 23, a. 6 : « Voluntas non habet rationem primae regulae... ; dirigitur enim per rationem et intellectum, non solum in nobis, sed in Deo... ; dicere, quod ex simplici voluntate dependeat iustitia, est dicere quod divina voluntas non procedat secundum ordinem sapientiae, quod est blasphemum ».

2. Ex ratione philosophica: Bonum entis est id quod convenit naturae ipsius, malum quod disconvenit. Atque plures sunt actiones quae per se et naturaliter naturae humanae rationali conveniunt vel disconveniunt. Ergo plures sunt actiones quae ex ipsa sua natura per se et naturaliter sunt bonae vel malae.

Prob. min. ex S. Thoma, III c. Gent. 129 : « Quorumcumque est natura determinata, oportet esse operationes determinatas quae illi naturae conveniant (vel e contra disconveniant) : propria enim operatio uniuscuiusque naturam ipsius sequitur. Constat autem hominum naturam esse determinatam. Oportet igitur esse aliquas operationes secundum se homini convenientes » (vel e contra disvenientes).

Conclusio inductive probatur ex tribus materiis principalibus circa quas versatur actio humana, i.e. circa a) relationes sociales cum aliis, in quantum homo est ens sociale ; — b) usum rerum exteriorum ac gubernationem corporis et virium inferiorum, in quantum est ens rationale ; — c) relationes cum Deo ultimo fine, in quantum homo est ens creatum. Et in tribus istis materiis actiones sunt natura sua convenientes vel disconvenientes :

a) circa relationes sociales cum aliis hominibus : « Cuicumque est aliquid naturale, oportet esse naturale id sine quo illud haberi non potest : natura enim non deficit in necessariis. Est autem homini naturale quod sit animal sociale ; quod ex hoc ostenditur quia unus homo solus non sufficit ad omnia quae sunt humanae vitae necessaria. Ea igitur sine quibus societas humana conservari non potest, sunt homini naturaliter convenientia : huiusmodi autem sunt unicuique quod suum est conservare, et ab iniuriis abstinere. Sunt igitur aliqua in humanis actibus naturaliter recta ».

b) circa usum rerum exteriorum ac gubernationem corporis et virium inferiorum : « Homo naturaliter hoc habet quod utatur rebus inferioribus ad suae vitae necessitatem. Est autem aliqua mensura determinata (naturaliter) secundum quam usus praedictarum rerum humanae vitae est conveniens, quae quidem mensura, si praetermittatur, fit homini nocivum, sicut apparet in sumptione inordinata ciborum. Sunt igitur aliqui actus homini naturaliter inconvenientes.

Item secundum naturalem ordinem corpus hominis est propter animam et inferiores virtutes animae propter rationem ; sicut et in aliis rebus materia est propter formam et instrumenta propter principale agentem. Ex eo autem quod est ad aliud ordinatum, debet ei auxilium provenire, non autem aliquid impedimentum. Est igitur naturale rectum quod sic procuretur ab homine corpus et inferiores vires animae, ut ex hoc et actus rationis et bonum ipsius minime impediatur, magis autem iuvetur. Si autem secus accideret, erit naturaliter peccatum. Vinolentiae igitur et comessationes et inordinatus venereorum usus, per quae actus rationis impeditur, et subdī passionibus, quae liberum iudicium rationis esse non sinunt, sunt naturaliter mala ».

c) circa relationes cum Deo : « Unicuique naturaliter conveniunt ea quibus tendit in finem suum naturalem ; quae autem e contrario se habent sunt ei naturaliter inconvenientia... Homo naturaliter ordinatur in Deum sicut in finem. Ea igitur quibus homo inducitur in cognitionem et amorem Dei sunt naturaliter recta ; quaecumque vero e contrario se habent sunt naturaliter homini mala ».

« Patet igitur, ut concludit S. Thomas, quod bonum et malum in humanis actibus non solum sunt secundum legis positionem, sed etiam secundum naturalem ordinem ».

3. Ex consectariis adversae sententiae: Si nullum sit essentiale et obiectivum discrimen inter bonum et malum, lata via aperitur scepticismo morali. Nam a) quod hodie ut malum habetur, cras, mutatis legibus, aut traditione vel educatione, tamquam licitum haberi potest ; ideoque vera notio obligationis moralis perit : haec enim concipitur ut quid permanens et universale, non hypotheticae, sed categorice quasdam actiones praescribens, dum leges civiles traditionsque populorum sunt quid instabile et particulare, nec possunt nisi hypotheticam obligationem creare. Sublato igitur hoc discrimine, eo ipso ruit ordo moralis ; — b) mores quaedam extiterunt pessimae, quarum impugnatio a heroicis et sanctis viris ducta generatim laudatur ut progressus. Et tamen secundum positivismus omnes morales sunt bonae ; nec datur idealis et permanens regula ad progressum mensurandum ; — c) adversarii ut fundamentum supponere debent principium : Praecipienti Deo (vel praecipientibus hominibus) obeditur bonum et resistere malum. Ergo aliquid admittendum est bonum vel malum ante positivum Dei (vel hominum) praeceptum. Et si nullum admittatur, ruit fundamentum totius ordinis moralis.

123. Obiiciunt positivistae et evolutionistae exempla quaedam de polygamia, de sacrificiis humanis, de genitorum occisione ex pietate, scil. ad senectutis aut captivitatis incommoda vitanda, quae aliquando reputantur honesta et iusta ; unde concludunt conscientiam publicam delicto non laedi quia actus malus est, sed e contra actum esse malum quia laedit conscientiam publicam.

R. Error existit non quoad omnia intrinsece honesta et inhonesta, sed quantum ad aliqua : natura scil. non in omnibus sed in aliquibus deficere potest, et ita aliqui depravatam rationem habent ex passione, vel ex mala consuetudine, vel ex mala habitudine naturae, et errare potuerunt quoad aliqua ut in casu polygamiae, aut sacrificii humani, aut latrocinii quod apud quosdam non reputabatur iniustum, aut occisionis parentum ad miseriam auferendam patratae. Sed potius erraverunt circa modum pietatem colendi quam circa ipsam obligationem parentes amandi ; sicut circa modum colendi Deum, iustitiam servandi, aut matrimonium ordinandi, non circa ipsa principia, quod bonum sit amare Deum, iuste vivere et educationem generis humani per matrimonium tueri. Unde iam S. Thomas, in Eth., l. 3 : « Quaedam (non omnia), quae a quibusdam reputantur iusta et honesta, a quibusdam iniusta et inhonesta secundum differentiam temporum et locorum et personarum. Aliquid enim reputatur vitiosum uno tempore aut in una regione quod in alio tempore aut in alia regione non reputatur vitiosum. Et ex ista differentia contingit quoddam opinari quod nihil est naturaliter iustum vel honestum, sed solum secundum legis positionem ».