Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 29 ; II-II, q. 34.

944. Odium est motus appetitus quo male afficimur erga aliquid. Sicut enim amor est consonantia appetitus ad id quod sibi convenit, ita odium est dissonantia ad id quod est repugnans seu malum. Est autem odium duplex :

1° odium abominationis seu aversionis quo aversamur aliquid (rem vel personam) ut nobis malum vel nocivum ; quando agitur de persona vocatur odium qualitatis ;

2° odium inimicitiae seu malevolentiae, vel odium ipsius personae secundum se, quo ex displicentia alicuius personae ipsi malum volumus, quia ipsi malum est, i. e. sistendo in malo ipsius, ut scil. ipsi male sit.

1° Odium abominationis opponitur amori concupiscentiae, odium inimicitiae amori benevolentiae ; sicut autem amor concupiscentiae ad amorem benevolentiae, ita prius odium ad hoc posterius disponit : ex eo enim quod aliquem ut nobis displicentem et molestum aversamur, saepe fit ut illi malum velimus, et malum eius ut nostrum bonum reputemus.

945. Odium Dei. — Secundum essentiam suam Deus odio haberi non potest quia per essentiam est ipsa bonitas ; et ideo qui hanc essentiam videt, Deum odio non habet. At in quantum ex ipso nobis provenit effectus quem reputamus malum, a nobis odio haberi potest (cfr. Num. X, 35 ; Deut. XXXII, 41 ; Ps. LXXIII, 23 ; Ioh. XV, 24), v. g. in quantum prohibet peccata vel peccatores punit.

Hoc est peccatum, et semper mortale, nisi fiat ex indeliberatione : semper enim gravis deordinatio est aversari summum Bonum in quo nihil est aversandum ; vel malum velle illi qui est summe amabilis. Imo est peccatum omnium maximum : 1) quia directe opponitur dilectioni Dei quae est actus principalis dignioris virtutis : charitatis, et ideo etiam directe opponitur bonitati infinitae Dei ; 2) quia id praecise quo aliquid est peccatum mortale est aversio voluntatis a Deo ; atqui haec per se, essentialiter et explicite habetur in odio Dei, in aliis peccatis invenitur tantum implicite, participative et secundum aliud ; ergo odium Dei est peccatum omnium gravissimum. — At odium inimicitiae erga Deum est gravius quam odium abominationis : illud opponitur infinitae bonitati intrinsecae Dei, hoc externae eius manifestationi et gloriae.

Odio inimicitiae peccat a) ille qui vult Deum non esse, vel non esse omnipotentem, omniscium, iustum, etc. ; — b) qui tristatur de eius perfectionibus vel gaudet de eius offensa, de praeceptorum Dei violatione ; — c) qui persequitur opera Dei et gloriam eius externam minuere intendit, quia Deo displicet. Sic diabolus optat et procurat Deo malum quia eius malum est.

946. Odium proximi. — Odium abominationis proximi est bonum, si odio habetur secundum id quod malum est in ipso (Sap. XIV, 9 ; Ps. CXVIII, 113 ; CXXXVIII, 21), v. g. quatenus est peccator, inimicus, persecutor, nobis noxius, etc., nisi odium maius sit quam causa mereatur. E contra est peccatum, si odio habetur secundum aliquid quod in ipso est bonum, v. g. in quantum est pius, iustus, prudens, etc. — Odium inimicitiae erga proximum, quo malum ipsi volumus tamquam malum ut ipsi male sit, semper est peccatum. Ita qui 1) desiderat incommodum proximi qua tale et absolute sumptum ; 2) qui gaudet de malo eius ut ipsi malum est ; vel 3) qui tristatur de bono ut ipsi bonum est.

Peccatum odii erga proximum est mortale ex genere suo quia est contra charitatem (I Ioh. II, 9 ; III, 14-15 ; IV, 20). Potest tamen esse veniale, non solum ex indeliberatione ut si fiat ex subito motu irae, sed etiam ex levitate materiae v. g. si leve malum optamus proximo, vel si levis est aversio, ut ordinarie est simplex displicentia sine mali imprecatatione. Haec tamen est periculosa, maxime si diu durat, quia facile fiet ut complaceant mala quae hic inde proximo obvenient.

Odium proximi si consideretur ex parte deordinationis peccantis est gravissimum peccatorum contra proximum, quia sic maxime deordinatur nostra voluntas erga illum¹. Attamen non est maxime ex parte effectus, scil. nocumentum proximo illati : sic furtum, homicidium, detractio, etc. sunt maiora.

947. Odium proximi est specie multiplex. — Odia qualitatis proximi specie differunt secundum specie diversa motiva, v. g. odisse proximum quia pius vel quia iustum damnum intulit.

Odia proximi quibus optamus (desiderio inefficaci) ut ipsi diversa mala obveniant, sunt probabiliter eiusdem speciei, quia haec mala tantum sub generali ratione mali ipsi appetuntur, unde mala non sunt in confessione specificanda. E contra diversae speciei certo sunt odia quibus desideramus (vero desiderio efficaci) diversa mala proximo inferre, quia desiderium committendi peccatum habet malitiam operis cum omnibus circumstantiis ; unde mala desiderata sunt in confessione declaranda. Sic differunt voluntas auferendi famam, et voluntas occidendi.

948. Animadversiones. — 1. Formale odium sui ipsius non datur, utpote naturae repugnans.

2. Velle alicui malum in quantum est ipsi vel aliis bonum, non est odium ; imo est licitum, si servetur ordine charitatis (cfr. n. 889). Peccatum tamen esset velle malum alterius contra ordinem charitatis, i. e. propter bonum quod illud non adaequet : sic filius non potest velle mortem patris propter haereditatem (cfr. prop. 13, 14, 15 damn. ab Inn. XI).

3. Odium abominationis de solo malo proximi non est simpliciter odium, sed secundum quid et mixtum amori : « Hoc ipsum quod in fratre odimus culpam et defectum boni, pertinet ad fratris amorem : eiusdem enim rationis est quod velimus bonum alicuius et quod odiamus malum ipsius. Unde simpliciter accipiendo odium fratris (non volendo bonum), semper est cum peccato » (a. 3).

4. Verum odium difficulter sanatur ; attamen poenitentes saepe ut odia confitentur quae non sunt talia, vel saltem non gravia. Sic quando affirmant se non posse oblivisci iniuriam, vel non posse aliquem aspiciere, alloqui, salutare, aut non posse sine vehementi commotione, investigandum est an haec non sint mera naturalis aversio ex vera vel apparente offensione, — vel purus affectus appetitus sensitivi ex diversitate indolis sine sufficienti deliberatione, — vel desiderium mali ex honesto fine. Quodsi proximo non optent grave malum, nec recusent signa ordinaria dilectionis, nec aliud grave incommodum ex illo affectu timeatur (v. g. contemptus, scandalum et vindictae cupiditas), sunt absolvendi.

5. Animadvertit S. Alphonsus, Th. M., l. II, n. 30, ad 3° : « Privatus qui aversus ab alio fugit, si id faciat ut eum colloquio et solatio privet, atque ita contristet, et male illi sit, est odium inimicitiae et peccatum. — Si vero nihil mali optando tantum fugias quia tuae naturae est diffomis, vel tibi solet esse molestus, est odium aversionis et peccatum, si sit sine ratione : quale non erit si sit personae valde aspera, modo absit contemptus, scandalum, et vindictae cupiditas ».

6. Odium proximi formaliter secundum rationem obiecti et ideo directius oritur ex invidia, per quam ipsum bonum proximi redditur contristabile et per consequens odibile ; dispositive autem ex ira : prius enim per iram apprehendit homo malum proximi secundum quamdam mensuram ut habet rationem vindictae, at ira perseverante, homo pervenit ad considerandum et quaerendum malum proximi absolute et secundum se, quod pertinet ad rationem odii (a. 6, ad 3).

Gaudio ipsius charitatis de bono divino opponitur acedia ; gaudio de bono proximi invidia.

S. Th. II-II, q. 35 ; de Malo, q. 11.

949. Acedia est tristitia de bono spirituali, praesertim divino. Acida enim sunt frigida, unde acedia importat taedium seu teporem operandi, qui ita deprimit animum hominis ut nihil ei agere libeat. Hinc acedia spiritualis dicit torporem, languorem, tepiditatem, taedium circa spiritualia, quae ideo molesta sunt quia laborem requirunt corporalem. Unde est tristitia de spiritualibus quia impediunt quietem et delectationem corporalem : praefert enim acedia nihil agere quam corporis quietem impedire, et inde nascitur spiritualium fuga, horror et detestatio. Haec tristitia semper est peccatum : a) ratione obiecti : tristari enim de malo est bonum, sed tristari de eo quod apparetur est malum sed vere est bonum, est peccatum, quia bonum non meretur ut de eo tristemur ; b) ratione effectus : retrahit enim hominem ab operibus debitis.

Acedia est duplex : 1ª ea qua tristamur de bono cuiuscumque virtutis ; haec non est speciale peccatum, etiamsi fiat propter laborem corporis adnexum, sed est circumstantia omnis peccati, quia omne vitium fugit bonum spirituali oppositum etiam quatenus impedit corporalem quietem ; 2ª ea qua tristamur de bono spirituali ad quod omnia alia ordinantur, scil. de bono divino, non in se, sed in quantum nobis est internum vel ad nos pertinet et nobis videtur malum : si quis scil. tristetur de beatitudine vel de amicitia Dei, eo quod per virtutum exercitia laboriosa servari debeant et sic amicitiam illam non curet, aut si propter laborem tristetur de mediis ad illam v. g. de sacramentis, gratia Dei, bonis operibus, divinis praeceptis, etc., in quantum sunt ad amicitiam Dei necessaria vel utilia. Haec est speciale peccatum quia habet speciale obiectum, et directe contrarium speciali actui specialis virtutis : opponitur enim gaudio de bono divino de quo delectatur charitas.

950. Gravitas acediae. — 1. Acedia ut est generale peccatum, est mortalis vel venialis prout peccatum cuius est circumstantia est grave vel leve.

2. Acedia specialis est peccatum mortale ex genere suo, quia secundum propriam rationem charitati opponitur. Proprius enim effectus charitatis est gaudium de Deo, unde acedia qua tristamur de bono divino, directe opponitur charitati. Potest tamen esse veniale si non est perfecte deliberatum, vel etiam, ut videtur, quando versatur circa bona ad salutem non necessaria.

Haec acedia est etiam peccatum capitale, ut declaratum fuit supra, in tr. de Peccatis, n. 513.

S. Th. II-II, q. 36 ; Q. D. de Malo, q. 10.

951. Invidia est inordinata tristitia de bono alterius, aestimato ut malo proprio, in quantum illud bonum videtur diminutivum excellentiae propriae. Dicitur

1° tristitia : haec est de malo spectato ut nobis coniuncto, et sic differt invidia ab odio quod est de bono proximi, in proximo considerato ut absolute malo ;

2° de bono alterius aestimato ut malo proprio : « Obiectum tristitiae est malum proprium ; contingit autem id quod est alienum bonum apprehendi ut malum proprium, et sic de bono alieno potest esse tristitia » ;

3° in quantum illud est diminutivum excellentiae propriae : tristitia de bono alterius quod consideratur ut malum, potest contingere quatuor modis : a) cum aliquis dolet de bono alterius, quia ex eo timet nocumentum provenire vel sibi vel aliis bonis, et talis tristitia est effectus timoris ; b) cum aliquis tristatur de bono alterius, non quia ipse habet, sed quia nobis deest bonum illud quod ipse habet, et hoc est zelus seu aemulatio quae, si sit circa bona honesta, est laudabilis ; c) cum aliquis tristatur de bono alterius, quia ille cui accidit bonum, est eo indignus, et haec tristitia vocatur nemesis seu indignatio, quae est bona si fiat ad rectum finem et cum debita subiectione ad ordinationem divinae Providentiae ; d) cum aliquis dolet de bono alterius, in quantum alter excedit ipsum in bonis et id aestimatur ut malum proprium, quia est diminutivum propriae gloriae vel excellentiae, et hoc proprie est invidia ;

4° inordinata : invidia semper est mala quia dolet de eo de quo est gaudendum, scil. de bono proximi.

952. Gravitas invidiae. — Invidia est peccatum mortale ex genere suo. Genus enim peccati sumitur ex parte obiecti. Invidia autem secundum obiectum opponitur charitati, quia sicut charitas gaudet de bono proximi, ita invidia de eo tristatur. Potest tamen esse veniale non tantum ex imperfectione actus, sed etiam ex levitate materiae si quis invideat de exiguo bono proximi, v. g. de eo quod vincat in ludo, puta cum eo currendo, vel aliquid huiusmodi faciendo.

953. Animadversio. — Solet peccatum invidiae maxime inveniri inter illos qui sunt aliquo modo pares, v. g. eiusdem familiae, vel saltem in aliquo appropinquant, v. g. in condicione, scientia, virtute, etc. : tales enim volunt invicem aequari vel praeferri. Praecipue est de illis bonis in quibus est gloria, et in quibus homines amant honorari et in opinione esse, maxime de sapientia et felicitate. Unde oritur ex inani gloria, quamvis et ipsa sit capitale peccatum, ut dictum fuit in tr. de Peccatis, n. 508.

S. Th. II-II, q. 37-42.

954. Peccata contra pacem privatam. — Paci quae est effectus charitatis plura opponuntur peccata. Paci privatae opponitur :

1) In corde discordia, quae directe contrariatur concordiae seu unioni voluntatum, et est dissensio voluntatum (non tantum intellectuum) circa bonum Dei vel proximi quod ex charitate velle debemus, scil. de bono necessario ad quo consentire tenemur.

Contingit discordia dupliciter : a) per se quando quis scienter et ex intentione dissentit a bono Dei vel proximi in quod debet consentire, et sic est peccatum mortale ex genere suo quia contrarius charitati ; b) per accidens quando intentio aliquorum est ad bonum quod pertinet ad honorem Dei vel utilitatem proximi, sed unus aestimat hoc esse bonum, alius autem habet contrarium opinionem, et talis discordia quae est potius opinionum et intellectuum quam voluntatum, non est contra charitatem nec peccatum, nisi sit cum errore circa ea quae sunt de necessitate salutis, vel moderationis limites excedat ita ut pertinacia indebite adhibeatur. — Oritur discordia ex inani gloria, quia propriam volumus et proprium sensum plus aequo diligimus.

2) Ex discordia saepe nascitur contentio, quae est altercatio verborum quibus unus alteri contradicit inordinate, sive impugnando veritatem, sive eam indebito modo v. g. nimia cum acrimonia propugnando. In primo casu est peccatum mortale ex genere suo, nempe in materia magni momenti : fidei, morum, iustitiae, etc. ; in secundo casu est tantum veniale, nisi generet grave scandalum. Oritur quoque ex inani gloria qua quisque contentientium victoriam de altero reportare conatur.

3) Ex discordia et contentione aliquando nascitur rixa, quae est pugna manuum inter privatos qua animis ira incensis unus alterum percutere vel laedere nititur. Est peccatum mortale ex genere suo in aggressore ; si tamen modum non excedat, uti et levicula pugna, est veniale. In defendente se non est peccatum, si non excedat limites moderationis ; si excedat parum, est veniale ; si multum, mortale, v. g. si absque necessitate insurgat aliquis ad alterum graviter laedendum. — Oritur ex ira.

955. Peccata contra pacem publicam. — Paci pu1) Paci Ecclesiae, schisma quod est voluntaria separatio sui ab unitate Ecclesiae, retenta professione fidei, seu voluntaria separatio baptizati ab Ecclesia catholica. Committitur dupliciter, nam « Ecclesiae unitas in duobus attenditur, scil. a) in connexione membrorum Ecclesiae ad invicem..., et b) iterum in ordine omnium membrorum ad unum caput... Et ideo schismatici dicuntur 1) (perfecte) qui subesse renuunt summo Pontifici (cum rebellione, ita ut obedire praeceptis pertinaciter recusent), et 2) qui membris Ecclesiae ei subiectis communicare recusant » (in doctrina, cultu, sacramentis) ; ex quo patet esse peccatum gravissimum et mortale ex toto genere. Est tamen minus grave quam infidelitas, quae est contra ipsum Deum secundum quod est in se veritas prima cui fides innititur, dum schisma est contra Ecclesiae unitatem, quae est bonum participatum et minus quam sit ipse Deus. Et quamvis charitas sit nobilior fide, peccatum quod opponitur contra bonum secundarium charitatis, scil. bonum proximi, minus est quam infidelitas, quia bonum proximi minus est quam obiectum fidei quod est ipse Deus.

2) Paci multitudinis civilis, tum a) bellum illicitum ; tum b) seditio, quae est tumultuatio seu bellum aggressivum quo una pars reipublicae iniuste adversus aliam insurgit vel adversus principem legitimum, quo ultimo casu vocatur rebellio. Est peccatum tanto gravius quanto bonum commune (scil. pax et unitas societatis) praestat bono privato ; unde est mortale ex genere toto.

Haec peccata etiam sunt contra iustitiam, et melius considerantur in tr. de Iustitia.

956. Animadversio. — Haeretici externi etiam sunt schismatici, sed non e contra, quamvis tamen schisma ad haeresim ducat. Schismatici quoque iisdem poenis ecclesiasticis puniuntur ac haeretici ; insuper de communicatione cum schismaticis et de cooperatione ad schisma simile dicendum est ac pro haeresi (cfr. tr. de Fide).

957. Scandalum opponitur beneficentiae. — Multa sunt peccata quae opponuntur beneficentiae, quorum pleraque iniuriam inferunt vel ipsi cooperantur, et ideo iustitiam laedunt ; contra charitatem specialiter est scandalum. Quae vox etymologice significat offendiculum, et sumitur active pro positione offendiculi in via cui pede impingens disponitur ad lapsum seu ruinam ; et passive pro ipsa impactione in offendiculum seu offensione pedis. Hinc in sensu theologico, active est positio actionis quae disponit aliquem ad ruinam spiritualem ; passive est ipsa casus seu ruina spiritualis ob actionem alterius.

In sensu theologico igitur scandalum non est id quod in sermone vulgari ita vocatur, scil. rumor, aut admiratio, aut horror et indignatio de peccato alterius ; sed graves suspiciones, et iudicia temeraria, detractio, calumniae de populo exortae, — imo etiam delectatiovel approbatio vel consensus in peccatum, quamvis haec ultima in sermone vulgari non sint scandalum.

S. Th. II-II, q. 43, a. 1-6.

958. Scandalum activum definitur : Dictum vel factum minus rectum praebens occasionem ruinae spiritualis. Dicitur

1° dictum vel factum, non autem concupitum, quia peccatum mere internum non potest alteri praebere occasionem peccandi. Cum autem affirmatio et negatio reducantur ad idem genus, ideo sub nomine dicti vel facti etiam venit omissio : non dictum, non factum ;

2° minus rectum i. e. quod secundum se malum est vel saltem mali speciem habet ; ut si quis loquatur de turpibus coram adolescente, vel iusta de causa coram aliis ignorantibus comedit carnes die veneris, aut laboret die dominica : nihil enim disponit ad spiritualem ruinam nisi secundum quod habet defectum rectitudinis, quia id quod est proprie rectum magis munit hominem contra lapsum quam ad ruinam inducat ;

3° praebens occasionem ruinae spiritualis, tum a) quia scandalum non est causa efficiens peccati alterius, sed haec est sola ipsius voluntas, tum b) quia ad scandalum non sufficit ut quis coram aliis peccet (scandalum enim non cadit in virum perfectum nec in omnino impium¹), nec requiritur ut ruina proximi de facto sequatur, sed ut ei praebeatur occasio i. e. ut actio vel semper vel in his circumstantiis de se nata sit illum ad peccatum commovere. Quod si actio per se non moveat, sed per accidens propter ipsam quis moveatur ad peccandum ex propria dispositione, scandalum non erit activum, sed passivum tantum (a. 1, ad 4).

959. Scandalum activum est peccatum mortale. — Probatur :

a) Ex verbis Christi, Mt. XVIII, 6-7 : « Vae homini illi per quem scandalum venit » (Rom. XIV, 13, 20 ; I Cor. VIII, 13).

b) Ex ratione : Charitas obligat sub gravi (praecepto affirmativo) ad proximum corripiendum et ad impediendum ne ruat in peccatum ; ergo multo magis (praecepto negativo) ad eum non impellendum ad peccatum consilio vel exemplo.

Est mortale ex genere suo ; quia potest esse veniale non tantum ob imperfectionem actus, sed etiam ob parvitatem materiae, si alter inducatur tantum ad peccatum veniale, etiamsi hoc formaliter intenderatur.

Porro peccatum scandali tanto gravius est quanto ruina proximi est maior, et quanto magis intenditur, et quanto magis ex actione nostra sequitur (v. g. datum coram adolescente vel a sacerdote), et quanto numerosiores sunt personae quae ad peccatum moventur.

960. Scandalum activum dividitur ratione effi- ciendi^[1. Cfr. S. Thomas, q. 43, a. 5 ; et S. Alphonsus, Th. M., l. 2, n. 47, ad 5 : « Non censetur dare scandalum qui, licet publice peccet, facit tamen id coram iis qui sunt ita viles, vel infames aut improbi, vel qui sunt ita probi ut nemo moveatur ad peccatum, v. g. si quis fornicatur coram aliis qui sunt parati idem facere, nec eius exemplo moventur ; vel si coram mansuetis quis contendat, rixetur, vel alium caedat ».

caciae: in directum, quando quis est vera causa moralis peccati proximi, quod fit iussione, consilio, seductione, laude, petitione peccati committendi, etc.;—et indirectum, quando quis actionem ponit minus rectam quae est solum probabilis occasio peccandi pro proximo, uti est pravum exemplum.

Scandalum directum est peccatum non tantum contra charitatem sed et contra virtutem ad quam violandam proximum inducit; scandalum indirectum est peccatum, sed probabiliter contra solam charitatem. Hinc si quis iussione, consilio, etc. aliquem adduxerit ad peccandum mortaliter v. g. ad adulterandum, species peccati ad quod perduxit, in casu adulterium, est in confessione declaranda; e contra si solo malo exemplo aliquis scandalizaverit, sufficit confiteri: dedi grave scandalum. Ratio est quia quaecumque virtus obligat non tantum ne eam violetur sed etiam ne causa simus et positive procuremus ut ab aliis violetur; sed non probatur etiam obligare ne praebeamus alteri solam occasionem eam violandi, nec ut impediamus eius violationem. Et sane peccatum alterius (directe et per se) imputari nobis non potest nisi simus ipsius causa; unde qui alteri tantum dedit occasionem furandi (exemplo vel intemperantia) non tenetur solidarie ad restitutionem, et hoc signum est quod non peccavit contra iustitiam. Et similiter de aliis virtutibus².

961. Dividitur scandalum activum ratione intentionis : in directe seu explicite intentum, sive sit formaliter et per se intentum (ut finis), si quis explicite intendit peccatum proximi quatenus est peccatum (quod vocatur scandalum diabolicum), sive sit simpliciter intentum (ut medium), si quis explicite intendit peccatum proximi propter sui utilitatem vel voluptatem;—et implicite seu interpretativum, si quis non intendit peccatum alterius sed tantum actionem ponit minus rectam, ex qua probabiliter timeri possit, ne alter trahatur ad peccatum³.

Sicut autem aliquis solo actu interno peccare potest, non quidem peccato scandali, sed scandali desiderio vel affectu, ita etiam actu interno potest quis magis desiderare peccatum alterius quam illud scandalo procuret externo. Hinc si quis directe et explicite intendit peccatum alterius procurare solo scandalo indirecto, ut si solo malo exemplo explicite intendit alterum ducere ad luxuriam, peccat quidem desiderio vel affectu contra virtutem (v. g. castitatis) quam violari intendit, quod in confessione est declarandum; sed peccatum externum scandali utpote indirecti est contra solam charitatem.

Si quis autem formaliter intentione diabolica intendit peccatum proximi, speciale (i. e. distinctum speciei) et gravissimum peccatum committit contra charitatem erga proximum, directe oppositum correptioni fraternae, quo explicite intendit ut finem speciale et gravissimum nocumentum proximi quod est ruina spiritualis; finis autem activus humanis bil dat speciem. Secus autem ratio scandali est quasi circumstantia speciem mutans alterius peccati.

962. Adest obligatio reparandi scandalum activum, quantum fieri potest: si enim quilibet ex charitate tenetur praecavere lapsum alterius et procurare emendationem peccantis (vel errantis), a fortiori qui praebuit scandalo occasio fuit cur alter peccavit. Obligatio oritur ex sola charitate quia scienti et volenti non fit iniuria; non autem ex iustitia vel officio, nisi aliquis mediis iniustis, v. g. dolo, vi, metu usus sit, vel nisi superior scandalum dederit subditis quorum bono spirituali, vi muneris, consulere debet.

Quoad modum reparationis: 1° Scandalum indirectum solo exemplo datum, implicite reparare sufficit, nempe cessatione a scandalo, bono exemplo, sacramentorum publica susceptione, oratione pro scandalizato, etc.

2° Scandalum directum, datum pravo consilio, falsa doctrina, pravis libris, machinatione contra Ecclesiam, etc., explicite reparandum est, ita ut primo tollatur ulterior ipsius influxus, et deinde compensetur malum causatum ut ille qui scandalum passus est revocetur ad bonum. Sic iniquum consilium et falsa doctrina sunt revocanda, machinatio contra Ecclesiam est publice detestanda, diffusio pravorum librorum est impedienda quantum fieri potest, et boni libri sunt scribendi vel spargendi.

3° Hinc scandalum publicum etiam publice reparandum est, tum ut ulterior ipsius influxus tollatur, tum ut reparatio, quae moneantur de malo, omnibus innotescat et prosit.

Modus publicae reparationis diversus esse potest: vel retractatio scripto exarata per folia publica divulgatur, vel fit coram testibus (2) rem postea divulgatur, vel coram parocho postea divulgatur peccatorem obligat omnibus suis satisfecisse, dummodo sufficiat ad scandalum tollendum. Cum autem sacramenta non possint ministrari indignis, patet ad sacramenta publice admitti non eum qui scandalum publicum non sustulit; quinimmo ministrans scandalo committeret, quia praeberet occasionem iudicandi sacramenta ministrari indignis et actiones scandalosas tacite approbari. Sic concubinarius publicus tenetur prius relinquere turpe commercium eiusque occasionem antequam sacramenta publice recipiat. — In praxi confessarii, parochi, episcopi est determinare modum congruentem reparationis.

963. Animadversiones. — 1. Fieri potest ut peccatum secundum se grave, sit veniale scandalum, v. g. si tuum furtum grave sit occasio alteri committendi furtum leve. E converso peccatum secundum se leve potest esse grave scandalum inobedientiae vel irreverentiae vel iniuriae vel inpudicitiae, v. g. si religiosus verbum minus honestum proferat coram feminis vel iis qui inde occasionem peccandi mortaliter sumere possunt, aut sacerdos personam suspectam domi retineat.

2. Scandalum plures alias malitias accedentes continere potest, vel propter qualitatem personae scandalizantis, v. g. si pater scandalizat filios, superior subditos, magister discipulos; hi enim non solum ex charitate sed et ex officio ruinam subditorum praecaverare tenentur; vel propter qualitatem personae scandalizatae ut si quis personam coniugatam, aut voto castitatis ligatam, ad turpia directe inducit; vel propter modum quo committitur, si media iniusta ut vis aut minae adhibeantur.

3. « Non ideo factum aliquod est scandalum quia alius incipit de tali homine male suspicari aut sentire, quia hic non peccat si ob sufficientia indicia suspicetur. Secus tamen est, si incipit male sentire de fide catholica, clero, ordine religiosi, vel minus ad pietatem affici » (S. Alph., l. II, n. 44, 6°). Nihil enim interest, praebeatne peccatum, quo scandalum datur, occasionem peccatis eiusdem speciei, an peccatis diversae speciei. Hinc facilius dant scandalum qui sunt maioris auctoritatis, vel pietatis, vel existimationis.

S. Th. II-II, q. 43, a. 1, 2, 3, 7, 8.

964. Scandalum passivum seu occasionatum est peccatum quia est ipsa ruina spiritualis proximi occasione dicti vel facti alterius; at non est peccatum speciale quia ex alterius dicto vel facto ansam sumere contingit secundum quodcumque genus peccati et non habet specialem difformitatem.

Scandalum passivum est 1) acceptum quia datum, si peccatum proximi vere oritur ex alterius dicto vel facto, seu ex scandalo activo; vel 2) acceptum tantum, quando peccatum proximi non vere oritur ex dicto vel facto alterius, sed vel a) ex sola malitia peccantis (v. g. de exercitiis pietatis aut virtutis), et tunc est pharisaicum, vel b) ex solus eius ignorantia aut infirmitate, et tunc est scandalum pusillorum seu infirmorum (v. g. de muliere honeste ornata). Hinc notat S. Thomas quandoque esse scandalum passivum sine activo, ut pharisaicum; quandoque abitur sine passivo, puta cum aliquis inducit alterum ad peccandum et ille non consentit; quandoque esse activum cum passivo, si ex inductione aut malo exemplo unius alter peccet.

965. Obligatio vitandi scandalum passivum. — Ex lege charitatis qua tenemur benefacere proximo, etiam datur obligatio, ex genere suo gravis, vitandi scandalum passivum i. e. omittendi ea ex quibus proximis occasionem peccati est sumpturus, quotiescumque non adest ratio sufficiens actum ponendi et permittendi ruinam spiritualem proximi.

Requiritur autem causa tanto maior quanto timetur peccatum gravius, et quanto facilius et certius praevidetur secuturum, et quanto plures sunt scandalum passuri. Hinc:

1. generalem illicitum est petere, consulere, iubere, etc. opus quod, etsi ab alio sine peccato quidem fieri potest, iste tamen sine peccato vel certo vel probabiliter non faciet, v. g. iuramentum ab illo qui est peieraturus; — nisi fiat iusta causa necessitatis vel utilitatis, v. g. in casu, a iudice;

2. maior requiritur causa ut clericus sit occasio peccati et illudindit permittat, quam ut laicus idem permittat; maior causa ad permittendum scandalum pusillorum quam pharisaicum;

3. nonnisi ex gravissima necessitate licitum est facere opus quantumvis alias bonum, quod est ex se valde inductivum ad peccandum, v. g. se lavare aut natare nudum in publico, copulam matrimonii publice exercere; — et si magna multitudo hominum ad peccata gravia timeatur inducenda, etiam omittendum interdum esset cum iactura vitae: ad vitandam scil. gravem necessitatem plurium.

966. Principia et Regulae practicae. — Igitur ad vitandum scandalum passivum, quaedam sunt omittenda. Et quidem:

I. Ad vitandum scandalum acceptum quia datum:

a) Semper omittendum est omne opus quod active scandalizat, si sit malum.

b) Etiam generatim omittendum est opus quod solam speciem mali habet, nisi adsit urgens et gravis ratio.

Haec ratio ordinario sufficiter removet scandalum; quodsi ad hoc non sufficeret, tunc removenda, quantum est in potestate agentis, ruinae occasio, v. g. per admonitionem factam proximo de actionis rectitudine ob dispensationem, causam excusantem, etc.: sic sacerdos dispensatus manducans carnes die vetito, — aut frequcntans suspectam personam ad consilium vel ministrationem sacramentorum. Et si scandalum activum i. e. species mali sufficienter removeri nequeat, est ab opere abstinendum, quidquid aliqui moderni videantur asserere, nam ait S. Thomas, a. 2: « Scandalum activum semper est peccatum in eo qui scandalizat: quia vel ipsum opus quod facit, est peccatum; vel etiam si habeat speciem peccati, dimittendum est semper propter proximi charitatem, ex quo unusquisque tenetur saluti proximi providere: et sic qui non dimittit, contra charitatem agit ».

II. Ad vitandum scandalum pusillorum:

a) Nunquam debent nec possunt omitti necessaria ad salutem (susceptio Baptismi vel verae fidei), nec praecepta legis naturalis, sive negativa (non mentiri), sive affirmativa si lex hîc et nunc urget (praeceptum confessionis fidei vel poenitentiae), quia non est licitum facere intrinsece mala ut eveniant bona.

b) Praecepta legis positivae certo non sunt saepius omittenda, quia hoc esset grave incommodum ad quod charitas non obligat; at probabilius sunt omittenda una vel altera vice, secluso gravi incommodo, quia praeceptum vitandi scandalum quod est legis naturalis de se magis urget quam praecepta positiva.

Exempla sunt apud S. Alphonsum, l. II, n. 52: « Peccatum ex quo confessarium in confessione, ex infirmitate tamen, graviter scandalizandum nosti, debes reticere... Uxor semet vel iterum debet omittere ieiunium, ex quo maritus graviter offenderetur, et oriretur discordia... Si, ituro ad sacrum excitanda sit gravis rixa vel caedes, non teneris ire... Superior peccata subditi potest dissimulare ad vitandas turbas et maiora mala quae alioquin teneretur punire ». Ita et mulier sciens se a certo viro turpiter concupiscendam, si ad missam die dominica pergat, posset semel aut iterum a sacro abstinere¹. Quod in praxi est suadendum, licet stricte imponi non possit.

c) Opera consilii vel indifferentia, dummodo fieri possit sine magno incommodo, omittenda sunt una vel altera vice, vel occultanda, vel aliquamdiu differenda donec proximo ratio operis reddita fuerit; si autem post monitionem manet scandalum, censetur pharisaicum.

Hinc ingressus in religionem differri debet ob scandalum propinquorum, si illorum consensus brevi speratur; potest tamen aliquis recte ingredi, si propositis bonis motivis, isti resistere pergunt; — pariter mulier sciens se a certo viro turpiter concupiscendam, aliquot vicibus debet vel abstinere ab audiendo sacro non praecepto, vel ornatum honestum dimittere, vel ad fenestram et non offerre, vel abstinere a deambulatione aut aliud iter sumere se conspectum eius fugere; — a fortiori non posset a mortali excusari, si vanitate ducta, etsi scandalum illius viri non intendat, data opera eius aspectu se offerret, aut si peteret aliquem locum, quem non adiret, nisi sciret ibi amasius adesse.

III. Ad vitandum scandalum pharisaicum:

a) Ordinario non sunt omittenda opera bona, quia sic

Summa Theologiae Moralis I. — 47 daretur malis occasio malitiose impediendi bonum, nisi tamen ex dilatione fructus speraretur, vel nulla esset causa opus statim faciendi, vel malum quod timetur esset longe maius bono quod obtineretur opere, ut si timeretur peccatum valde grave in articulo mortis, aut plures esse peccaturos: ita punitio peccatoris aliquando relinquenda, si timeatur schisma.

b) Opera indifferentia sunt omittenda, nisi adsit iusta causa, quae non requiritur valde gravis, v. g. sacerdos potest levi de causa transire per viam ubi malitiosi inconveniuntur religiosis osores qui blasphematunt.

c) Opera praecepta omitti non possunt, v. g. parochus omittere non potest ea quae necessaria sunt ad bona ecclesiae conservanda, propter lites; tenetur tamen monere.

967. Animadversio. — Bona temporalia 1) ob scandalum pharisaicum non sunt dimittenda, quia sic daretur malis occasio rapiendi, quod noceret bono communi, et etiam ipsis rapientibus qui retinendo aliena in peccato remanerent. Hinc nullus tenetur plus solvere operario quia praevidet illum blasphemataturum, nec parochus dimittere iura stolae ad praecavendas obtrectationes parochianorum, quia est grave incommodum sibi et successoribus.

2. Ob scandalum pusillorum autem bona temporalia propria vel dimittenda sunt, ea tribuendo aut non repetendo, modo peccatum quod impeditur sit grave et iactura sit levis, quia bonum spirituale proximi praeferendum est temporali proprio; — vel scandalum charitativa monitione aut instructione tollendum est, qua monitione facta, si perdurat, censetur pharisaicum. Bona autem aliena dimittenda non sunt nisi de consensu domini saltem rationabiliter praesumpto.

S. Th. II-II, q. 78, a. 4; q. 98, a. 4; q. 169, a. 2.

Ut melius intelligatur et in praxim facile deducatur praedicta de scandalo doctrina, praestat quibusdam specialibus casibus et determinatis exemplis frequentius occurrentibus eam applicare, ut ita regulis magis concretis exprimi valeat sive generalibus sive specialibus.

968. Regulae generales de reatu scandali.

I. Scandali activi reus est, et quidem semper, ille qui petit, consulit, iubet, etc. opus quod ab alio sine peccato fieri nequit, etiam si iste paratus sit ad peccandum, quia id est intrinsece malum utpote directe inducere ad peccatum vel saltem ad peccati exercitium et continuationem.

Ita qui petit a sacerdote excommunicato vitando sacramenta, aut a sacerdote iurisdictione carente absolutionem, ab infideli ut per falsos deos iuret, ab usurario ut cum usura iniusta mutuet, a notario vel custode quod contra ipsius est officium, a meretrice fornicationem, a viro copulam onanisticam, etc. Attamen

a) ille qui petit, consulit, iubet, etc. opus quod ab alio sine peccato quidem fieri potest sed quod sine peccato certo vel probabiliter non fiet, v. g. mutuam ab usurario, reus non est scandali activi, quamvis contra charitatem peccare possit ratione scandali passivi, ut dicetur infra sub II., et patet ex n° 965;

b) si quis iam paratus sit committere grave malum, et a proposito abduci nequeat (secus enim suasio non esset bona), licitum est ipsi occasionem praestare minoris mali et hoc permittere, imo probabiliter et suadere sed praecipie qua minus, nisi tamen sequeretur iniustum damnum tertii. Est enim non quaerere malum sed bonum, scil. electionem minoris mali; retrahere a maiori malo et a conditionate proponere minus;

c) qui peccat cum complice probabiliter non tenetur explicite confiteri peccatum scandali cuius factus est reus seductione, quia altera pars consentiendo rea est scandali eiusdem speciei; unde sufficienter accusat scandalum confitendo peccatum cum complice commissum.

II. Scandali passivi reus est generatim ille qui petit, consulit, iubet, etc. opus quod ab alio sine peccato quidem fieri potest sed quod sine peccato alter certo vel probabiliter non faciet. Excipitur si fiat sat gravi causa.

Hinc ob necessitatem vel sat magnam utilitatem licitum est sacramenta petere a sacerdote sacrilego, praesertim si sit parochus; mutuum ab usurario, iuramentum a iuraturum per falsos deos; et uxor ob periculum incontinentiae potest a viro onanista (non perficiente copulam) petere debitum coniugale.

III. Item scandali passivi etiam reus est generatim ille qui de industria aliquid ponit quod erit occasio peccati pro altero. Excipitur si fiat iusta et proportionata causa, dummodo actio non sit active inducens ad peccandum et sit indifferens.

Hinc licitum est patrifamilias ex consulto non auferre aut etiam praestare filiis aut famulis ad furtum propensis aut paratis meram occasionem peccandi (v. g. exponendo pecuniam vel claves aut apertam relinquendo arcam in qua pecunia servatur), non intendendo sed permittendo furtum unum ut plura vitentur; item custodibus agrorum, vinearum, sylvarum se abscondere ut damnificantes deprehendant et punitos avertant ab ulteriore damno inferendo, non autem eo solo fine ut aliquem deprehendant a quo mulctam recipiant vel poenam sumant; item marito praebere uxori suspectae meram occasionem adulterii ad eam corrigendam, vel deprehendendam, vel infidelitatem probandam.

969. Exempla scandali activi. — Scandali activi multum perniciosi rei habendi sunt:

1. Qui consuetudinem retinent blasphemandi, praesertim coram iunioribus, maxime si coram filiis.

2. Qui, audita gravi detractione, rem aliis renuntiant: inde enim oriuntur odia et iurgia.

3. Qui, absque matrimonii fine, nuntii sunt amoris alicui mulieri, sive nuptae sive innuptae; ita peccant servi et famuli qui filiisfamilias auxilium praestant ad turpes amores fovendos.

4. Qui conscribunt, edunt, divulgant, indiscriminateomnibus vendunt aut aliis legendos tradunt libros aliaque scripta nocuae lectionis.

5. Qui conficiunt, spargunt, vel publice canunt cantilenas vel carmina turpia.

6. Qui in scholis introducunt perniciosam docendi rationem, aut libros perniciosos. Sine scandalo non possunt in piorum manus tradi libri anatomici vel chirurgici vel et libri auctorum paganorum non sufficienter expurgati.

7. Qui instituunt ac protrahunt, sive verbis claris, sive aequivocis (ab audientibus satis intellectis) sermones vere lascivos (v. g. de actu matrimoniali, de turpibus modis generationem impediendo, de iis quae viderint et egerint in lupanaribus) praesertim coram personis diversi sexus aut coram iuvenibus aut pueris innocentibus; — secus si iocose a plebeiis, messoribus, areatoribus aliisque operariis inter se dicantur, quia inde non multum moventur.

8. Clerici qui personam populo suspectam retinentcs, ansam praebent peccatis detractionibus, calumniae, et contemptus pro statu clericali.

9. Item uxores qui venustulos amasioes ad familiam colloquia admittendo, offensioni sunt maritis suis aliisque; item maritus qui retinet ancillam uxori non sine ratione suspectam.

10. Item per se parentes et domini qui filiabus vel ancillis permittunt conversationes in locis abditis cum sponis et amasiis; rei sunt propter suam ad scandalum cooperationem.

970. Speciatim in re luxuriae, scandali activei sunt rei:

A. Quoad imagines et statuas obscenas, et quidem graviter peccant:

1. Pictores, sculptores, photographi, etc. qui effingunt imagines aut statuas vere obscenas et communiter ad libidinem incentivus; nisi fiat iusta causa v. g. ad scientiae anatomicae studium. Obscenae autem sunt illae quae intendunt exhibere partes omnino inhonestas personae adultae nudas aut tenui tantum velo coopertas, vel actus graviter inpudicos repraesentant, aut formas omnino lascivas.

2. Qui huiusmodi imagines aut statuas in officiis vel in domibus aut hortis publice omnium oculis exponunt; item qui illas vendunt nisi fiat iis qui scientiae anatomicae incumbunt.

3. Qui illas spargunt, circumferunt vel videndi praebent occasionem.

At imagines eximiae artis, quibus intuendis aspicientes maxime moventur a modo repraesentandi artistico aut ab idea repraesentata potius quam a nuditate, licitum est servare in collectionibus et musaeis; oporteret tamen non omnibus indiscriminatim conspicuendae traderentur, sed artis peritis et personis maturae aetatis. Igitur etiam videtur licitum praedictas imagines conficere et reproducere, et artis peritis vel personis seriis vendere.

B. Quoad spectacula et choreas, quae per se non sunt illicita, quamvis saepe sint occasio peccati; unde ab his est dissuendum et ne introducantur cavendum:

1. Graviter peccant auctores et actores comoediarum in quibus non parcitur virtuti aut bonis moribus aut religioni, vel saltationum theatralium valde turpium in quibus ob inhonestum vestitum, obscenos saltationis modos, aut lascivas gesticulationes vel contrectationes magna apparet turpitudo.

2. Item qui apud se ducunt choreas sive saltationes valde turpes et lascivas, sicut plerumque sunt congressus qui vocantur bals masqués.

3. Item qui multa pecunia vel plausu ea promovent vel probant.

4. Item musici qui cooperantur sua musica, aut domini et habitantes locatione loci, nisi fiat graviore causa, v. g., ratione gravis damni.

5. Imo qui talibus assistunt vel participant, nisi ad peccatum inde non moveantur nec aliis malo exemplo sint scandalum.

C. Quoad concessionem vel procurationem loci ad peccandum:

1. Gravissime peccant caupones qui cubicula secreta ad libidinem praebent; item privatus qui postulantibus locum concedit ad peccandum, nisi forte, ait Lehmkuhl, gravis omnino necessitas adsit, quo casu adhuc deberet displicentiam manifestare.

2. Meretricibus (item usurariis) in vicis et parvis civitatibus locare domum est illicitum; at in magnis civitatibus, in quibus ad vitandum maius malum meretrices permittendunt, non est illicitum (maxime si alii conductores desunt), nisi hoc graviter noceret vicinis, vel ratione situs esset specialis ad peccandum commoditas ita ut seductiones et peccata multiplicarentur, vel aliis esset grave scandalum, ut et facile fit.

3. Aurigae alios ad lupanar vehentes non excusantur ratione mercedis, sed solummodo ob grave damnum vitandum v. g. si timeant ne dimittantur, non facile alium dominum inveniri, vel si praecepto civili tenentur conducere viatores quocumque isti velint. Nunquam possunt operam exhibere ad quempiam securius vel occulte ducendum, aut ignaro indicare ubi sit prostibulum; nisi forsan propter maximum damnum (cfr. n. 492, B).

D. Quoad concubinatum et matrimonium mere civile, vide opusculum nostrum De Variis Peccatis in sacramentali confessione medendis, c. II, § B, q. 2, n. V-VIII.

E. Quoad ornatum mulierum dicetur in tr. de Temperantia, ubi de modestia.