Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 17; q. 9, a. 2, ad 3.

109. Imperium proprie est actus rationis practicae: est enim voluntatis expressio qua opus faciendum alicui intimatur (fac hoc), et ordinatio illum cui imperatur necessitans ad opus faciendum; exprimere autem et ordinare sunt rationis, non voluntatis. — Dicitur nihilominus voluntas imperare aliis potentiis quorum actus vocantur imperati: a) sumendo imperare improprie pro movere, quia voluntas alias facultates movet ad exercitium et ad finem; b) etiam proprie: quia enim electio voluntatis movet rationem ad imperandum, ideo imperium a voluntate habet vim et efficaciam movendi alias potentias; actus autem potius tribuendus est potentiae moventi quam potentiae motae (v. g. occisio magis tribuitur voluntati quam manui); unde imperium potius tribuitur voluntati quam intellectui.

110. Imperium et actus imperatus sunt unus actus humanus. — Nam imperium et actus ab ipso imperati dicunt ordinem ad invicem; et ideo licet physice sint plures, moraliter tamen sunt simpliciter unus et idem actus humanus, sicut quoddam unum totum: in quo imperium movens se tenet ut elementum formale, actus imperatus se habet materialiter; — plures tamen sunt secundum partes.

111. Imperari possunt actus qui sunt in dominio seu potestate nostra, et ad quos ratio suadens movere nos potest; scil. 1° actus voluntatis qui est maxime in nostra potestate et de quo intellectus sicut iudicare ita imperare potest: ex uno enim actu voluntas potest se movere ad alterum, quatenus movet rationem ad hunc proponendum vel imperandum; quo casu iste erit simul elicitus a voluntate et ab ipsa imperatus. Excipitur primus actus voluntatis ad quem homo non se movet ex alio actu, sed movetur a solo Deo; 2° actus rationis, non quoad obiecti perceptionem, nec quoad assensum seu adhaesionem tali vel tali obiecto nisi agatur de rebus inevidentibus; — sed quoad exercitium seu applicationem: voluntas enim movet rationem ad agendum, et ista reflectit super actus suos et sic potest de suis actibus disponere, — excepto primo actu rationis qui praecedit omnem actum voluntatis nec ab ipsa dependet, nisi quantum ad sui continuationem; 3° actus vitae sensitivae, quoad exercitium et applicationem, non quidem ut a dispositione corporis sed quatenus a vi sensitiva dependent et ab imaginatione, ac rationem et voluntatem non praeveniunt sed sequuntur; 4° actus sensuum exteriorum et membrorum quae moventur a potentiis sensitivis, uti oculus, manus, pedes, lingua. E contra non possunt imperari: a) primus actus rationis et voluntatis; b) actus potentiarum sensitivarum rationem praevenientes; c) actus vitae vegetativae qui sequuntur appetitum naturalem; d) actus membrorum exteriorum, quae a potentia naturali moventur, uti motus cordis et membri genitalis; nisi aliquando indirecte, quatenus influxu systematis nervei et partis sensitivae acceleratio potest fieri in circulatione sanguinis et ita commotio cordis vel organi genitalis. 112. Dominium voluntatis in alias potentias potest esse perfectum seu despoticum (quale est dominium domini ad servum) quando ipsi non resistitur: tali modo movet seipsam, et per se potentiam locomotivam, sensus externos et alia membra exteriora; — at, post peccatum originale, saepe est imperfectum seu politicum (quale est dominium regis ad liberos), cui aliquando resistitur vel non obtemperatur: tali modo movet intellectum, sensus internos et appetitum sensitivum: cogitationes enim vel passiones contra voluntatem insurgunt, nec semper sequuntur si a voluntate eligantur et excitentur.