Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De circumstantia principaliore propter quid sufficienter dictum est ubi de fine ; item de circumstantia quid ubi de bonitate et malitia effectus ; insuper quae notavimus de passionibus, iam spectata circumstantiarum quomodo (quoad partem eius). Restat ergo dicendum de reliquis non expositis, et quidem in ordine ad actum interiorem simul et exteriorem, quia hunc omnes, illum plures modificare possunt.

181. Circumstantia quis non denotat ipsam personam operantis secundum se (sic enim pertinet ad substantiam actus humani), sed eius condicionem seu qualitatem accidentalem, ratione cuius in morali aestimatione actus vel omniso plus vel minus valet moraliter, v. g. quod agens sit religiosus, sacerdos vel laicus, coniugatus vel liber, superior vel subditus, dives vel pauper, puer vel senex, etc.

Saepe officium vel speciale obligationem (iustitiae, pietatis, fidelitatis) indicat et tunc actui bono vel malo novam bonitatis vel malitiae speciem affert, uti, si voto ligatus servat castitatem aut coniugatus fornicatur ; secus solum est aggravans : sic ceteris paribus supposita eadem deliberatione vel negligentia, melius agit aut gravius peccat religiosus quam saecularis, doctus quam indoctu, quia perfectius operatur aut peccatum magis illum decet.

182. Circumstantia circa quid non significat ipsum obiectum seu materiam (id enim ad substantiam actus pertinet), sed accidens illi coniunctum v. g. quantitatem vel qualitatem, uti quod res sit sacra vel profana, patris vel extranei, multum aut parum, gravis vel levis, etc.

Saepe qualitas mutat speciem, scil. si distinguam bonitatem vel malitiam affert, uti eleemosyna data ecclesiae pauperi, aut furtum rei sacrae, laus aut percussio patris vel clerici. Ita in actibus circa alterum, in materia castitatis ratione complicis, in materia religionis erga res sacras. Quandoque scil. qualitas ex parte agentis speciem mutat, id etiam facit eadem qualitas ex parte obiecti seu materiae ; unde intellegitur quod duplex est malitia in adulterio aut sacrilegio carnali si utraque persona est coniugata vel sacra, quia duplex circumstantia speciem mutat. Quandoque qualitas tantum aggravat, uti diligere inimicum aut benefacere pupillis et viduis, laedere plane innocentem.

Quantitas autem materiae solum aggravat, v. g. ducentos francos loco centum dare aut furari, multis horis orare aut laborare die dominica.

183. Circumstantia quibus auxiliis indicat accidentalia instrumenta seu media (etiam socios) quibus utimur ad agendum, v. g. adhibere opem sancti vel daemonis, pecunia furto ablata se inebriari, re sacra uti ad fornicationem, occidere armis prohibitis, gladio aut veneno.

Speciem mutat si media specialem moralitatem important, uti usus magorum ad seducendam puellam, rituum sacrorum ad alterum decipiendum (Gen. XXXIV, 15) ; confessiones ad sollicitandum ; secus aggravat, ut si sacerdotem inducas ad mentiendum, aut eligas ad occidentum arma ad cruciandum exquisita, vel si unguento pretioso ungantur pedes Domini (Luc. VII, 46 ; Mt. XXVI, 7 ; Mc. XIV, 3 ; Ioh. XII, 3).

184. Circumstantia quomodo significat modum accidentalem quo fit actus internus vel externus, v. g. cum voluntario perfecto deliberato vel imperfecte, directo vel indirecto ; intense aut remisse ; ex malitia, passione aut ignorantia ; ex contemptu, levitate, vi, dolo ; caute aut imprudenter ; bona vel mala fide, etc.

Aliquando mutat speciem : sic violentia facit de simplici furto rapinam, de fornicatione stuprum ; item modi contra naturam in luxuria. Ordinario aggravat, v. g. perfecta scientia vel voluntate in bono firmata aut malo agere, membratim occidere, — vel minuit, v. g. ex metu gravi, vehementi tentatione, subita passione agere. Ita intense aut remisse non mutat speciem sed auget vel minuit.

185. Circumstantia ubi non denotat nudum locum (nam omnis actus alicubi fieri debet), sed qualitatem loci accidentalem conferentem actui aliquid bonitatis aut malitiae, uti quod locus sit sacer, respectu orationis et cultus, aut furti, fornicationis, homicidii, etc. ; vel publicus, in scandalo aut bono exemplo (II Reg. XVI, 21).

Saepius mutat speciem in actibus externis addendo moralitatem specialem religionis vel charitatis ; etiam dat primum speciem moralitatis si opus est se indifferens et praescribitur vel prohibetur ratione loci, uti se detegere aut mercaturam in ecclesia exercere. Rarius aggravat, scil. in actibus internis qui non ita directe cum loco habent relationem, v. g. meditatio in ecclesia peracta, in turpi cogitatione ibi complacentia.

186. Circumstantia quando denotat conditionem accidentalem temporis, ut quantitatem seu durationem si actus diu vel parum duret (v. g. amor aut odium aut desiderium), vel qualitatem si actus fiat die festivo, tempore sacro, tempore difficiliore.

Quantitas temporis est circumstantia aggravans vel minuens ; qualitas autem per se et seclusa directa intentione honorandi vel inhonorandi non multum facit ad augendam moralitatem, nisi actus de se bonus aut malus fuerit specialiter praeceptus vel prohibitus ratione temporis sacri (missa, ientaculum), aut per illum divino cultui specialis reverentia irrogetur vel irreverentia, aut scandalum adsit, v. g. si quis die parasceves exhiberet ludos publicos vel statim post communionem ad concubinam vaderet aut se inebriaret.

Differt tempus a loco : hic propter stabilitatem est capax consecrationis et sanctitatis permanentis ; tempus continuo transiens solum per accidens, ratione mysterii vel actionis quae tunc recolitur vel fit, dicitur sacrum ; unde per se non mutat speciem.

Si actus de se nec bonus nec malus tempore sacro praescribitur vel prohibetur, circumstantia temporis transit in rationem obiecti, et dat primam moralitatem, v. g. laborare die sacro vel a labore abstinere.

187. Casus. — Ut melius intellegatur concursus circumstantiarum in uno actu, sequentem notamus casum, in theologia classicum : « Ioannes custos ecclesiae, ciborium aureum consecratum, continens hostias ad communionem paschalem necessarias, adiivitis sociis et intentione Sacramenti profanandi, ipsa feria 5ª in Coena Dñi, in ecclesia violentus et manibus parochi surripit. Quot et quae in hoc casu circumstantiae interveniunt ? »

R. Omnes ; nimirum 1) circumstantia quis : custos ecclesiae ; 2) circa quid, ratione quantitatis : ciborium aureum ; ratione qualitatis : ciborium consecratum ; 3) quid, ratione effectus : privatio communionum paschalium ; 4) ubi : in ecclesia ; 5) quibus auxiliis : adiivitis sociis ; 6) cur : ex intentione Sacramenti profanandi ; 7) quomodo : violenter ; 8) quando : ipsa feria 5ª in Coena Domini.