Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 74 ; de Malo, q. 2, a. 2 et 3 ; q. 7, a. 6.

446. Subiectum peccati est potentia quae est principium actus mali in ipsa manentis. Porro peccatum inest vario subiecto : a) proprie et formaliter est in voluntate : peccatum enim est actus voluntarius, actus autem voluntarius propriissime est actus immanens voluntatis (a. 1) ; b) attamen non tantum actus voluntatis sunt voluntarii, sed etiam actus qui a voluntate imperantur vel non reprimuntur ; unde peccatum etiam residet in ratione et in facultatibus inferioribus prout a voluntate moventur ; c) non tamen est in membris exterioribus quia eorum actiones sunt transeuntes. Unum ergo numero peccatum potest constare ex pluribus actibus partialibus qui diversis insunt subiectis : hi tamen actus, quia unus dicit ordinem ad alium, constituunt unum in ordine morali : unum peccatum (a. 2).

447. Peccatum tribui solet potentiae principali, quando a pluribus potentiis elicitur. A Scholasticis tribuitur potentiae principaliter operanti¹ quia actio magis attribuitur principali et primo agenti quam secundario aut quasi instrumentali. A modernis autem hodie solet tribui potentiae in qua consummatur. Hinc ratione subiecti distinguuntur tria peccata interna :

1. in appetitu sensitivo, in quantum ratione et voluntate movetur, motus concupiscentiae seu peccata sensualitatis quae perficiuntur passionibus appetitus sensitivi ;

2. in ratione delectatio morosa, quando ratio deliberata non reprimit motum imaginationis, appetitus sensitivi, voluntatis, sed circa ipsum, cogitando et malum ut sibi praesens repraesentando, immoratur ad delectationem : tunc enim voluntas non tendit in actum et delectationem naturaliter sequentem, sed consentire in solam delectationem ut cogitatam et repraesentatam et peccatum perficitur in ratione ;

3. in ipsa voluntate desiderium aut gaudium, quando voluntas non tantum in delectationem cogitatam sed et in ipsum opus malum consentit sive ponendum sive positum, quae intentio in ipsa voluntate perficitur.

Notetur autem plura istorum peccatorum saepius coniungi.

quia non est purum instrumentum, sed est facultas activa quae proprios actus habet ad quos a ratione et voluntate moveri potest vel ab iis reprimi, ita tamen ut hisce etiam resistat. Habet ergo principalitatem quamdam operandi comparative ad membra exteriora ; sed non semper est principaliter operans comparative ad rationem et voluntatem. Etenim c) peccatum mortale, quod requirit perfectam deliberationem rationis et plenum consensum voluntatis, non tribuitur nisi rationi et voluntati quae principaliter operantur et quarum est ad finem converti vel ab eo averti (a. 4 ; Q. de Ver. 25, a. 5). Sed b) motus inordinatus concupiscentiae qui cum plena deliberatione non fiunt, sed cum aliquali tantum rationis advertentia, imperfecte aut indirecte voluntarii, tribuuntur appetitui sensitivo ut principaliter operanti, quia ratio et voluntas non principaliter sed imperfecte in iis operantur (a. 3, ad 3). Vocantur peccata sensualitatis. — 3) Omne peccatum est a ratione deliberante ; porro potest esse in ratione dupliciter : a) in quantum errat in cognitione alicuius quod potest et debet scire, b) in quantum motus inordinatus aliarum potentiarum imperat vel non coercet (a. 5). Quando ratio deliberans non reprimit inordinatum motum appetitus, sed circa ipsum immoratur ad delectationem, committitur peccatum delectationis morosae seu consensus in delectationem, quod tribuitur rationi ut principaliter operanti, scil. ut primo motivo et dirigenti (a. 6). — 4) Ratione deliberante haberi potest consensus non in solam delectationem operis sed etiam in actum seu opus ipsum, futurum vel praeteritum : tunc adest peccatum desiderii vel gaudii, quod tribuit potest vel rationi ut iudicanti et sententiam ferenti ac dirigenti, vel voluntati quae consentit et ita peccatum complet (a. 7, ad 1).

S. Th. I-II, q. 74, a. 3 et 4 ; De Malo q. 7, a. 6 et 8 ; De Verit. q. 25, a. 5.

448. Motus sensualitatis seu concupiscentiae dicuntur motus inordinati appetitus sensitivi insurgentis contra ordinem rationis, uti sunt motus amoris sensibilis aut aversionis, irae, gulae, delectationis, tristitiae, spei, timoris, desperationis, audaciae, etc. et praesertim venerici.

Distinguuntur a theologis¹ :

1. motus primo primi qui antecedunt omnem rationis advertentiam, et hi non sunt peccata formalia, quod est de fide pro baptizatis, ex C. Trid. sess. 5, can. 5 ; et certum est de infidelibus ex damnatione prop. 50ªe et 51ªe Baii ;

2. motus secundo primi (ita vocati quia sunt secundi post primo primos, et primi inter morales et liberos), qui cum semiplena vel aliquali advertentia fiunt, et hi sunt peccata venialia ;

3. motus deliberati qui fiunt cum plena advertentia intellectus et deliberate a voluntate admittuntur vel excitantur : hi sunt voluntarii

vel a) directe et in se quando voluntas illis positive consentit, et tunc sunt peccata mortalia, si sint graviter inordinati seu sub gravi prohibiti ; vel b) voluntarii indirecte quando voluntas tantum omittit illos reprimere dum possit et debeat ;

vel c) voluntarii in causa positiva quando voluntas tantum ponit causam ex qua sequi praevidentur.

449. Motus indirecte voluntarii sunt illi quibus voluntas positive nec consentit nec resistit, sed ad quos se habet negative et quos tantum permittit. De illis dicendum :

1° Homo in illis certe peccat, quia ratio et voluntas desunt suo officio dirigendi et reprimendi motus potentiarum inferiorum, nec potest homo indifferenter se habere ad hoc quod motus et actus sui sint inordinati necne. Appetitus mali autem est deformitas, ac proinde expellendus. Quam si ratio advertit, debet de ea deliberare et displicentiam ostendere ac deformitatem pro posse auferre, secundum Gen. IV, 7 : Sub te erit appetitus eius, et tu dominaberis illius. Qui vero negative se habet, aequivalenter censetur consentire. At

a) per se non peccat graviter, quia deest positivus et plenus consensus voluntatis² ;

b) per accidens peccaret graviter, si inde haberetur proximum periculum consentiendi motibus graviter prohibitis, uti saepe fit in commotiobus venereis vehementioribus, ac in vehementi odio aut appetitu vindictae³ .

2° Homo tenetur iis positive resistere, quantum ad non consentiendum et ad reprimendum motus sit necessarium et moraliter possibile :

a) Ordinario tamen non directe i. e. actibus contrariis vel violentis, quia non est necessarium vel nimis difficile, vel etiam motus magis excitat⁴ .

Directa resistentia fit suppressione imaginationis, actu amoris loco odii, spei loco desperationis, compressione membrorum, motu violento capitis, castigatione corporis per afflictiones, vigilias, disciplinam, ut sim. in spinas aut in aquam frigidam se nudo proiciendo, etc.

b) Sed generatim tenetur resistere indirecte, applicando mentem ad alia incompossibilia, praesertim quae fortius mentem afficiunt.

Ita ut sim. opus interrumpendo, negotia prosequendo, occupatione externa specialem attentionem requirenti, orando, meditando, etc.

c) Aliquando, si adsit iusta causa non aliter resistendi nec motus reprimendi, sufficit resistentia positiva per simplicem actum displicentiae saltem implicitae⁵ , qui actus non est frequenter repetendus cum, donec retractentur, moraliter perseverare censeatur.

Ita si quis expertus sit aliam resistentiam esse inutilem ad motus coërcendos, aut magis excitare illos et augere ; vel si motus ortum habeant ex causa necessaria aut ex actione utili, ut indicabitur n° seq. sub c), et nimis molestum sit eos repellere ut sim. propter diuturnitatem ; vel si motus sint leves et transitotii, tum quia causae tales motus excitantis frequentissimae sunt ac proinde obligatio illos reprimendi nimis difficilis foret, tum quia contemptu melius et efficacius reprimuntur : sollicitudo enim eos impediens imaginationem excitare motusque augere solet. Quae omnia facile verificantur in scrupuloso, qui proinde displicentiam ostendit sufficientem, motus simpliciter contemnendo.

Homo tamen, in praecictis circumstantiis, debet afferre praesidia et curam ne motibus consentiat.

450. Motus voluntarii in causa, qui non intenduntur quibusque non consentit voluntas, sed qui sunt tantum in causa positiva voliti ex qua sequi praevidentur, tantum sunt peccatum quantum causa prout in eos influit. Hinc :

a) Grave peccatum est sine sufficienti ratione ponere causam per se graviter influentem in motus sub gravi prohibitos, uti sunt motus venerei, magnae irae iniustae, magni odii ; etiamsi per accidens non sequantur.

Ita ut sim. lectio diu continuata valde impia et persuasiva contra religionem, sacerdotium, ordinem publicum, etc. excitans ad odium, iram, vindictam ; lectio valde turpis, conversa aut lectio in desperationem iniciens aut suicidum, frequentatio sociorum qui ad hoc excitant, diuturnitas tactus vel aspectus partis inhonestae, item delectatio morosa protracta vindictae aut luxuriae. Hinc dicit S. Alphonsus etiam motum pollutionis non esse mortalem nisi proveniat ex causa per se, mortali in genere luxuriae : 1) debet esse mortalis, quia cum pollutio non sit volita in se sed tantum in causa, eo gradu mala erit quo mala est ipsa causa (intellige : quo mala est causa in quantum est causa ; omnis autem et sola causa quae per se graviter influit in motus sub gravi prohibitos, nisi adsit ratio excusans effectus boni qui malum compenset, est mortalis in quantum est causa) ; 2) debet esse mortalis in genere luxuriae, quia secus non graviter sed leviter tantum in pollutionem influeret, ut sim. ebrietas.

b) Leve peccatum est sine iusta causa ponere actionem leviter influentem in motus etiam vehementes et sub gravi prohibitos (imo in ipsam pollutionem), modo non placeant nec proximum adsit periculum consensus. Levis influxus scil. in rem gravem est res levis.

Talis est colloquium non diuturnum cum homine impio aut cum puella ; aspectus, tactus non valde turpis, lectio parum impia aut parum turpis. Sufficiens ratio haec permittendi erit quiavis rationabilis causa necessitatis, utilitatis, aut convenientiae.

c) Nullum peccatum est ex iusta causa ponere actionem unde praevideantur secuturi motus deordinati (etiam pollutio), modo semper absit periculum proximum consensus.

In materia luxuriae iusta causa est pro sacerdote audire confessiones et studere turpibus ; pro chirurgo aspicere et tangere partes inhonestas, item pro inserviente infirmis vel in balneis ; pro omnibus osculari mulieres iuxta morem patriae, tangere se ex necessitate, equitare causa recreationis aut utilitatis, decumbere situ magis commodo, calidos cibos et potus moderate sumere.

451. Animadversio. — In praecedentibus locuti sumus secundum solam legem naturalem ; aliquando enim causa quae pro aliquo leviter vel nullo modo influunt, etiam sub gravi prohibentur lege positiva, ut sim. lege indicis librorum.

S. Th. I-II, q. 74, a. 6, 7, 8 ; De Ver. q. 15, a. 4.

452. Delectatio morosa, quae nihil aliud est quam consensus in delectationem de obiecto malo, definitur : simplex amor seu complacentia voluntaria circa obiectum seu opus illicitum, cognitione ut praesens exhibitum, absque desiderio executionis.

Non versatur directe circa opus externum sed circa opus per imaginationem nobis exhibitum. Qui enim delectatur fingit sibi actum peccati praesentem (ut sim. occisionem inimici, furtum, fornicationem) ac de illo actu repraesentato sibi complacet ac si illum exequeretur (ut sim. actualiter occideret, furaretur, aut fornicaretur), sine voluntate tamen illud exequendi.

Vocatur delectatio, quia sola cogitatio de re mala non est peccatum (nisi per accidens in quantum periculum peccandi includit et ad peccatum inclinat), sed delectatio de re mala cogitata (a. 8) ; vocatur morosa, non quod requirit moram temporis, nam unico momento perfici potest, sed quia ratio deliberans, potius quam repellat delectationem, circa eam immoratur in quantum res mala est homini grata et iucunda (a. 6, ad 3).

453. Principia. I. Delectatio morosa est peccatum : nemo enim delectatur nisi de eo quod videtur ipsi bonum et naturae suae conforme ; qui ergo delectatur de re mala habet eam ut sibi bonam, ac proinde eius affectus in rem malam tendit.

II. Delectatio morosa est peccatum grave vel leve secundum obiectum : si fiat de obiecto venialiter malo est venialis, si de obiecto graviter prohibito semper est mortalis : quod enim aliquis deliberate velit quod affectus eius conformis sit operi quod de se est mortale, est peccatum mortale (a. 8) ; — Prov. XV, 26 ; Sap. I, 3 ; Mt. XXIII, 27).

III. Delectatio morosa, — licet sit minus mala quam ipsum malum opus (a quo distinguitur sicut species incompleta a completa) vel quam eius propositum, — attamen, quia tendit in idem obiectum cogitatum, habet malitiam eiusdem speciei ac opus (in confessione declarandam), dummodo et in quantum opus cogitatur ut delectabile seu ad delectationem movet. Delectatio mere interna scil. moraliter eiusdem rationis est ac delectatio actu percepta quae ex opere exurgit.

Sic delectatio de homicidio, de adulterio ut adulterio, de sodomia ut sodomia, vel de falso testimonio differt specie a delectatione de vulneractione, fornicatione, pollutione vel mendacio.

Probabiliter tamen delectatio morosa non contrahit ma- litiam circumstantiarum, quas ratio quidem advertit sed a quibus in delectatione abstrahit et circa quas non versatur delectatio, seu quarum delectabilitate appetitus non movetur. Delectatio enim tendit in obiectum non ut realiter, sed prout in intellectu existit, ac proinde non tendit in circumstantias quas ratio non repraesentat ut delectabiles, et quae non sunt motivum delectationis.

Hinc si quis delectetur de homicidio sacerdotis, non quia sacerdotis, aut de furto rei sacrae, non quia sacra sed quia pretiosa, non contrahit malitiam specificam sacrilegii sed homicidii aut furti tantum ; et si delectetur de copula cum coniugata, at non qua coniugata sed qua muliere pulchra, non contrahit malitiam specificam adulterii sed fornicationis tantum.

454. Corollaria. — Delectatio morosa est de solo obiecto seu opere malo. Hinc :

a) Delectatio, non quidem de re mala cogitata, sed de ipsius cogitatione vel de modo quo res mala fit, est bona, venialiter vel mortaliter mala, prout ipsa cogitatio vel ipse modus sit bonus, leviter vel graviter malus. Exempla sunt : delectari de cognitione criminum poenitentis, de cognitione otiose comparata vel ex curiositate, de cognitione secreti aut criminis occulti ex detractione ; — vel de modo ingenioso, industrioso, subtili, miro, novo aut ridiculoso (ut sim. de flexibilitate ebrii), de copula matrimonii habita praeter modum aut situm naturalem, de modo contra naturam in peccatis luxuriae.

Italicite fit de picturis et comoediis obscenis propter artificium, de modo subtili vel artificioso quo res ablata fuit, de attico sale quo commentitia narratio aspersa est, de singulari vel ingeniosa astutia in fraude, de eloquentia detrahentis, de dexteritate pugnantis, de lapsu hominis ex equo ob ridicula adiuncta, de modo quo mulierculae inter se rixantur vel quo facta obscena narrantur, de statuis obscenis quia valde artificiosae, de spectaculis lubricis quia magna arte repraesentatae, de modo pulcherrimo vel lepido narrandi res lubricas.

b) Delectatio de opere malo, abstraendo ab hoc quod sit malum, vel de opere materialiter malo est licita si opus prohibetur tantum iure positivo, nisi quis delectetur de eo in quantum est lege prohibitum, ut sim. de esu carnium die vetito, de oblivione matutini, de omissione missae : hoc opus enim in se obiective non est malum intrinsece ; — e contra est illicita si opus prohibetur iure naturae quia tunc opus in se intrinsece est malum, ut sim. de fornicatione materiali, homicidio involuntario, pollutione involuntaria procurata, de periurio materiali propter liberationem (cfr. prop. 15 damn. ab Inn. XI).

Cum autem pollutio mere naturalis, a sola natura sese exonerante procedens, non sit materialiter mala, peccatum non est ob bonum finem de ea delectari vel etiam simplici affectu eam desiderare, non tamen ob voluptatem.

c) Delectatio de opere malo propter effectum bonum mala est, ut sim. de occisione patris ob haereditatem, de omissione missae ob utilitatem, de pollutione procurata propter concupiscentiam sedatam : — licita autem est de solo effectu bono seu de eo quod opus malum bonos effectus habuit, ut sim. de haereditate ex homicidio, de prole ex fornicatione, de gloria martyrum, de cessatione scandali ex occisione seductoris ; vel etiam de malo proximi, non quidem ut est ipsi malum sed in quantum est ipsi vel aliis magis bonum, servato scil. ordine charitatis, ita ut malum quod vitetur praeponderet vel coaequet malum proximi quod placet.

Ita ut sim. de malo corporali ob bonum animae, de proximi infirmitate ut convertatur, de malo unius ob bonum commune, de morte persecutoris Ecclesiae aut malefactoris ob exemplum aliorum ; e contra illicitum est delectari de malo proximi ob minus bonum ut sim. de morte patris ob haereditatem, uti constat ex prop. 13, 14, 15 damn. ab Innoc. XI.

d) Delectatio de opere aliquando licito sed tempore delectationis illicito, si hoc prohibitum sit solo iure positivo, ordinario non est mala quia lex positiva non prohibet delectationem sed tantum opus, ut sim. die abstinentiae quis delectari potest de esu carnium, non tamen praecise ut prohibito. Si autem opus prohibitum sit iure naturae, delectatio mala est si fiat de opere absolute et tamquam de praesenti ut sim. pro sponsis de copula nunc habenda ; non erit mala si fiat sub conditione temporis quo erit licitum ut sim. de copula habenda in matrimonio.

Notetur autem hoc ultimum fieri posse si delectatio sit in appetitu rationali, non autem si sit in appetitu sensitivo : etenim appetitus rationalis tendit in obiectum a ratione propositum, ratio autem illud proponere potest sub conditione de futuro vel de praeterito et sic a malitia abstraxit ; — e contra appetitus sensitivus tendit in obiectum a sensibus internis propositum, sensus autem illud proponit sine ulla conditione vel abstractione a malitia et ideo absolute ut praesens et ut est in se ; unde delectatio fertur in obiectum non ut est sub conditione sed ut est in se ac proinde ut est in praesenti absolute malum. Mala igitur esset delectatio sensibilis hic et nunc habita de odio et vindicta alio tempore legitimis, non ita delectatio spiritalis seu voluntatis, quae esse potest sub conditione iniuriae illatae.

Hinc pro praxi 1) appetitu rationali, non autem carnali, possunt sponsi de copula futura delectari et ipsam desiderare, item vidui de praeterita delectari et gaudere, item coniux qui fecit votum castitatis altero non faciente ;

2. aliis autem solutis, quamvis idem de se non sit illicitum, ordinario est illicitum per accidens, quia non fiet sine motibus concupiscentiae quos excitare non possunt et ad quos permittendos isti nullam rationem habere possunt ;

3. e contra coniuges, etiam absente conparate, delectari possunt carnaliter de copula habita vel habenda (dummodo non fiat principaliter ob delectationem sed ob finem honestum et non adsit periculum pollutionis), quia hic et nunc copula ipsis est licita, quamvis per accidens sit impossibilis.

455. Animadversiones. — A. Notetur delectationes omnes de quibus in praecedentibus numero diximus, in praxi esse vitandas tum quia saepe sunt otiosae et ideo peccata venialia, tum quia valde periculosae, praesertim quando agitur de rebus luxuriae vel vindictae quia facile fit transitus ad delectationem de ipso opere malo.

B. Coniecturalia criteria ad dignoscendum an delectatio fuerit de sola cogitatione vel modo aut de ipsa re mala, recenseuntur sequentia :

a) Affectus vel bona intentio agentis. Etenim si quis ex bono motivo, et sincera intentione de rebus malis studet vel loquitur (ut sim. confessarius, medicus, artifex, etc.), praesumi potest delectatio de cogitatione non de ipsa re cogitata ; e contra si delectatio orta fuerit ex affectu vitioso, curiosa nimium et inutili lectione aut consideratione.

b) Occasio ex qua oritur delectatio. Si oriatur ob studium, confessionem, praedicationem, etc. potest praesumi delectationem esse de cogitatione ; e contra si procedat turpi occasione ut sumptae vindictae vel peccati patrati.

c) Inclinatio habitualis agentis. Si quis habitualiter inclinatur et saepius peccat ut sim. in rebus luxuriae, tunc si vis cogitationes iam non mere theoreticae, sed de ipsis rebus pravis esse praesumuntur ; e contra in viro timorato.

d) Modus aut vehementer delectationis. Si cogitatio (vel modus) aeque delectat in licitis ac in illicitis, signum est delectationem non esse de re mala ; e contra si talis est, qualis percipitur ex ipsa re turpi quando praesens est, puta cum simili commotione appetitus, indicium est delectationem non de sola cognitione (vel modo) esse, sed etiam de re ipsa.

e) Causa sufficiens. Si enim quis sine ulla causa vel ex mera curiositate delectatur de modo quo res mala sit facta vel repraesentata, est peccatum (saltem veniale) ; sin autem id faciat quia tenetur talibus rebus intendere, non est peccatum¹ .

C. Sicut delectatio de re mala est mala, ita eodem modo tristitia de re bona : ista vere bonum odit sicut illa malum amat. Hinc :

1. Tristitia de bono quod sub gravi praeceptum est, grave peccatum est.

2. Tristitia de bono quod sub levi praeceptum est, leve peccatum est.

3. Tristitia de bono quod secundum se praeceptum non est, ut sim. de voto emisso aut emittendo, de suscepto vel suscipiendo sacerdotio, leve non excedit, dummodo retineatur voluntas implendi obligationem contractam. Num leve vel nullum peccatum sit, pendet a motivo, propter quod aliquis tristatur, utrum nempe rationale sit necne ; ordinario tamen, opere iam electo, eiusmodi tristitia rationabili motivo caret.

4. Tristitia non de ipso bono opere, sed de solis adiunctis bonae actionis, ut sim. de incommodo et labore, peccatum non est² .

S. Th. I-II, q. 74, a. 7, 9.

456. Differunt delectatio morosa, desiderium et gaudium : prima respicit tempus praesens quia versatur circa obiectum quatenus hic et nunc cognitioni nobis est praesens ; desiderium respicit futurum quia est actus voluntatis rem malam exoptantis ; gaudium denique respicit praeteritum et est complacentia seu approbatio operis mali a gaudente vel ab aliis patrati. Aliis verbis, delectatio morosa est consensus in solam delectationem cogitatam praesentem et non in ipsum actum¹ ; desiderium est etiam² consensus in actum futurum et ponendum ; gaudium in actum praeteritum et positum³ .

Ratione obiecti desiderium est duplex : efficax seu absolutum quod vocatur propositum, cum aliquis proponit opus perficere ; inefficax seu conditionatum, cum vult quod opus a se vel ab altero perficiatur data quadam conditione ut sim. si nihil obstaret, si posset, si liceret, etc. Hoc non est conditionatum ex parte voluntatis sed ex parte obiecti : non enim est voluntas mere interpretativa quam quis non habet sed quam haberet si aliquid cognosceret (haec non existit), sed est voluntas actualis quam hic et nunc habet et qua nunc statuit et intendit quod vellet opus perfici si conditio daretur.

457. Principium I. Desiderium absolutum et gaudium habent eandem speciem ac gravitatem malitiae, mortalem vel venialem, quam habet opus circa quod versantur, patrandum vel patratum, cum omnibus circumstantiis cognitis (Mt. V, 28) : actus enim interior voluntatis malitiam habet ab actu exteriori tamquam ab obiecto, nam desiderium tendit in opus realiter ponendum ac proinde non ut repraesentatum in intellectu tamquam delectabile sed ut est a parte rei, et gaudium est de opere praeterito prout fuit, et utrumque tendit in omnes circumstantias quae sunt in opere et ab ipso in concreto non sunt separabiles. Unde, ad differentiam delectationis morosae, desiderium contrahit malitiam omnium circumstantiarum, etiam illarum quae non habentur ut delectabiles nec sunt motivum voluntatis.

Ita ut sim. qui desiderat peccare cum coniugata, non quia coniugata, sed quia pulchra, reus est adulterii, et qui vult furari rem sacram, non quia sacra sed quia pretiosa, reus est sacrilegii. « In praxi tamen non raro accidit, quod desideria non referantur ad obiectum omnino determinatum, sed potius ad aliquid genericum. E. g. aliquis desiderat vindictam sumere de inimico suo, quin determinet modum quo velit istam vindictam ; vel aliquis desiderat carnaliter peccare cum persona alterius sexus, quin sibi conscius sit de actu speciali committendo. In istis casibus sufficit confiteri : volui vindictam sumere de inimico meo, vel volui peccare cum persona alterius sexus » (Prümmer, Th. M. I, n. 403).

458. Principium II. Desiderium conditionatum, sub conditione quae omnem malitiam ab obiecto aufert, per se non est peccatum, saepius tamen est otiosum et subinde periculosum. Hinc :

a) in omnibus solo iure positivo prohibitis licitum est desiderium sub conditione : si prohibitum non esset ;

b) in prohibitis iure naturali, naturaliter aut ordinario vel extra statum illicitis, sed in aliquo casu aut statu licitis, licitum (quamvis periculosum) est desiderium sub conditione huius status vel casus, ut sim. occiderem Petrum si Deus mandaret, ducerem uxorem si non essem religiosus, suspenderem furem si essem iudex, copulam haberem cum ea si esset uxor ;

c) prohibita iure naturae essentialiter mala, quae nunquam sunt licita, nunquam licite desiderantur, quia malitia ab iis nequit separari, ut sim. si non esset peccatum, vellem blasphemare, sodomiam committere, peierari, ulcisci, etc. : conditio enim impossibilis non potest auferre malitiam.

Huiusmodi tamen locutiones saepius tantum significant propensionem naturalem in tale obiectum, sine affectu ad illud, ita ut sensus sit : propensus sum ad blasphemandum sed nolo propter legem Dei, et tunc non sunt peccatum ; — e contra si esset verum desiderium seu consensus in opus, aut si sensus esset : vellem blasphemiam non esse peccatum, quod adhuc esset peius quam simplex desiderium blasphemiae.

459. Principium III. Desiderium conditionatum, si conditio partialiter aufert malitiam obiecti, est peccatum, sed minus quam desiderium absolutum : induit scil. malitiam quae remanet in obiecto, non contrahit illam quae fuit ablata. Ita si quis diceret : si non essem sacerdos fornicarer, contraheret malitiam fornicationis, non sacrilegii, quia conditio huius malitiam aufert.

460. Principium IV. Desiderium conditionatum, si conditio, utpote ad moralitatim impertinens, nullatenus aufert malitiam obiecti, induit huius malitiam cum omnibus circumstantiis.** — Ratio est quia desiderium etiam conditionatum consentit et tendit in opus externum secundum se et ut est ex parte rei. Ita si quis diceret : fornicarer si non esset infernus, si occulte possem sumere vindictam.