Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 23, a. 1 et 2 ; de Virt., q. 2, a. 1-2 ; III Sent., d. 27, q. 2, a. 2 et 4.

852. Thesis. Charitas est vera et proprie dicta amicitia inter Deum et hominem. — Certum est.

Probatur :

1) Ex Scriptura : a) apertis verbis indicat talem amicitiam existere (Sap. VII, 14 ; Ps. CXXXVIII, 17), quare iusti vocantur amici Dei v. g. Abraham (Is. XLI, 8 ; Iudith VIII, 22 ; Iac. II, 23) ; — b) anima unitur Deo ut sponsa sponso (Cant. Cant.), et homo ut filius patri (Rom. VIII, 14-17 ; I Ioh. III, 1), fitque civis et domesticus in societate et domo Dei (Eph. II, 19) ; atqui ex communicatione vitae domesticae et civilis, praesertim inter filium et patrem, inter sponsum et sponsam naturaliter nascitur amicitia, unde Cant. II, 13, dicit sponsus : « surge, amica mea... », et V, 16, dicit sponsa : « ipse est amicus meus » ; — c) in N. T. ipse Filius Dei explicite amicos vocat qui mandata servant (Ioh. XIV, 15, 21 ; XV, 10, 14), et amicitiam illam describit, Ioh. XV, 21... « Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam cum... et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus », et XV, 14-15 : « Vos amici mei estis, iam non dicam vos servos quia servus nescit quid faciat dominus eius. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis ». Quam amicitiam vocamus charitatem.

2) Ex Traditione : thesis explicite enuntiatur apud Patres : Hilar. in Ps. 138, n. 38 ; Chrys. (P. G. LV, 417) ; Athan. (P.G. XXVII, 534) ; Ambros. ep. 37, n. 13 ; August. in Ioh., tr. 85 (p. 1848 sq.) ; Cyr. Al. in Ioh. XV, 4 ; Bern. serm. in Cant. 1, n. 8 ; 68, n. 1, 3 ; estque doctrina communis theologorum post S. Thomam, et commentatorum Cantici Canticorum.

3) Ex ratione : Charitas est amicitia inter Deum et hominem, si omnes conditiones ad hoc requisitae adsint. Atqui a) habetur communicatio bonorum et quidem illorum quae sunt propria naturae et vitae divinae : Deus enim communicat seipsum et vitam intellectualem propriam et beatitudinem in visione beatifica (I Cor. I, 9 ; I Ioh. III, 2), et per gratiam sumus consortes et participes ipsius deitatis, et filii similes Deo in natura et operationibus (II Petr. I, 4 ; I Ioh. III, 1-2) ; uno verbo : Deus communicat nobis propriam bonitatem inchoate per gratiam, perfecte et consummate per gloriam, ita ut simus vere filii Dei et ipse Pater noster (Rom. VIII, 15). Ex qua communicatione naturaliter oritur b) benevolentia mutua, scil. amor benevolus quo Deum Patrem nostrum ut finem supernaturalem omnino ultimum diligimus super omnia, ac proinde propter se, quia infinite est amabilis ; — et amor benevolus quo Deus nos gratuito diligit ut filios non in sui sed in nostri utilitatem et felicitatem : ex una parte enim Deus non potest non sibi complacere in similitudine propriae naturae nobiscum communicatae, et ex altera parte nihil utilitatis aut felicitatis ex hoc amore sibi provenire exspectat, cum Ipse sit in se summum Bonum et summa Felicitas. c) Est quoque mutuo cognita, nam Deus declaravit se diligere qui eum diligunt (Prov. VIII, 17 ; Ioh. XIV, 21, 23), et probabilibus coniecturis signisque sat certis dignoscere valemus an revera amemus Deum. Ergo.

853. Triplex invenitur in charitate unio. — Una est communicatio bonorum seu unio similitudinis quae est fundamentum amicitiae et charitatis, et haec in casu est gratia gratum faciens qua similes sumus Deo in natura et digni beatitudinis aeternae. Altera est ipsa charitas, et haec est unio mutua secundum affectum, qua Deus propriam beatitudinem vult nobis sicut sibi, et nos beatitudinem quam nobis volumus, magis volumus Deo. Tertia est unio realis quae est charitatis effectus, qua Deus et nos mutuam praesentiam realem quaerimus, et Deus substantialiter nobis inhabitat in terris per gratiam et charitatem, ac mentibus nostris erit praesens in gloria.

De secunda unione seu inhaesione mutua secundum affectum dicit Iohannes (I ep., IV, 16) : Qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo. Deus scil. manet in nobis, quia in affectu nostro ita manet impressus ut beatitudinem et omnia bona nostra Deo velimus ut nobis, imo plus quam nobis : ita factus est unum nobiscum. E contra nos manemus in Deo, quia voluntatem Dei sequimur ut nostram, et desideria ipsius ac bona habemus ut nostra, unde volumus, agimus et vivimus sicut Deus : sic transformamur in Deum. Unde I Cor. VI, 17 : Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est.

854. Corollarium. — Cum in statu naturae purae nulla fuisset nobis communicatio facta bonitatis et vitae Deo propriae, nulla fuisset inter Deum et nos aequalitas nec amicitia, licet tamen ex utraque parte fuisset amor benevolentiae. In illo enim statu non essemus nisi servi relative ad Deum ; nunc autem sumus ipsius amici, non quidem in quantum servi sumus, sed in quantum filii eius adoptivi.

855. Charitas non est ipse Spiritus sanctus. — Docuit Petrus Lombardus charitatem non esse habitum in anima creatum, sed ipsum Spiritum sanctum nobis concessum qui, nullo mediante habitu creato, immediate per seipsum in nobis producat actum amoris divini. Quae sententia est erronea :

a) Quia componi nequit cum Conc. Trid. docente (sess. 6, c. 7 et 16, can. 11) charitatem quae datur a Spiritu sancto nobis inhaerere, et in iustificatione nos accipere infusa fidem, spem et charitatem, per Spiritum sanctum qui charitatem diffundit ; ubi manifeste charitas describitur ut habitus, et a Spiritu Sancto distinguitur ut effectus a causa ;

b) Contradicit quoque rationi, quae 1) probat charitatem esse principium operationis creatae : actus enim charitatis est voluntarius et meritorius, unde non producitur a Spiritu sancto solo, nec a voluntate agente ab eo mota tamquam merum ipsius instrumentum, sed a principio activitatis voluntati intrinseco, quo ipsa viribus suis libere se movet ad diligendum Deum ; atqui actus charitatis, quia supernaturalis, excedit vires intrinsecas naturales voluntatis ; ergo necessarium est ut Spiritus sanctus voluntati addat principium operandi, seu vires supernaturales ipsi intrinsecas quibus fiat capax actum charitatis producendi. — 2) Ratio probat illud principium non esse momentaneum et transiens, sed habituale et permanens : nullus enim perfecte tendit et operatur ad finem, nisi per principium operationis permanens, unde rebus naturalibus Deus talia principia dedit ad operandum ad finem suum ; ergo et ad finem nostrum supernaturalem (de quo certe non minus providit Deus) dedit nobis supernaturale principium habituale et permanens, ut perfecte ad illum operemur et tenderemus. Alias actus charitatis non esset facilis, nec delectabilis, sed quasi violenter et cum tristitia ad eum moveremur, quod tamen est contra experientiam.

Unde charitatem esse habitum in anima creatum est theologice certum.

856. Animadversiones. — 1ª Gratia non est ipsa cum Deo amicitia, sed eius principium, radix et fundamentum, scil. bonum divinum participatum, propter quod amicitia inter Deum et nos esse potest, quae fit per charitatem : per gratiam reddimur diligibiles Deo i. e. digni amore divinae amicitiae, per amicitiam dilecti et diligentes ; gratia est in essentia animae cui tribuit esse supernaturalem, charitas in voluntate diligentes cui tribuit potentiam operandi supernaturaliter.

2ª Deus, ut nos benevole amet, non exspectat praesentiam gratiae in nobis : haec enim est effectus, non causa, amoris divini gratuiti erga nos, cum amor Dei sit causa omnis bonitatis rerum et omnia bona ab amore Dei proveniant¹. — Sed postquam gratia ex amore Dei gratuito ornati simus, iam digni sumus ut ab eo diligamur et capaces ipsum redamandi ut patrem. Et ita gratia, quae est effectus amoris divini specialis benevolentiae, etiam est fundamentum amicitiae divinae seu amoris stabilis et mutui. Deus scil. prius amore benevolentiae confert homini perfectionem ob quam fit amabilis et dein eum ut amicum amat.

3ª Inter nos et Deum est amicitia excellentiae, quia nulla est aequalitas quantitatis sed solius proportionis ad superexcellentem, quam participamus, Dei bonitatem.