659. Fides secundum nomen (πίστις a πείθω, πείθομαι, fido, mihi persuasum habeo) primario et iuxta originem designat fiduciam seu confidentiam voluntariam, datam sive auctoritati (seu veritati) vel testimonio alterius per nostrum intellectum¹], sive eius bonitati vel promissioni per ipsam voluntatem²].

Ex derivatione huius ultimae significationis, fides sumitur etiam : a) pro fidelitate in promissione³] ; b) pro promissione ipsa et voto⁴] ; c) pro rebus promissis⁵].

Ex derivatione prioris significationis, fides sumitur etiam : a) pro veritate in testando⁶] ; b) pro ipsis rebus testatis v. g. pro doctrina credenda, sicut ad Eph. IV, 5 : « Unus Dominus, una fides », et Symbolum athanasianum : « Haec est fides catholica... » ; c) pro fiducia data sive propriae opinioni, quando non adest plena evidentia, sive dictamini propriae conscientiae, ut ad Rom. XIV, 23 : « Quod non est ex fide (i. e. ex persuasione conscientiae), peccatum est » ; quo etiam sensu quis bonae vel malae fidei dicitur.

660. Fides stricto sensu accepta dicitur de assensu voluntario intellectus (fides actualis), vel de habitu inclinante ad talem assensum praestandum (fides habitualis)

propter solam auctoritatem seu testimonium alterius. Si auctoritas illa sit humana, fides humana vocatur ; si sit divina, fides divina dicitur.

Fides divina dari potest de rebus mere naturalibus ; in ordine tamen praesenti quo destinamur ad finem supernaturalem, est de supernaturalibus et divinis (et de aliis in ordine ad vitam aeternam), et ideo strictius est divina non tantum ratione motivi sed etiam ratione materiae, unde theologica vocatur.

661. Fides theologica describitur ab Apostolo, ad Hebr. XI, 1 : Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. Dicitur

1° sperandarum substantia rerum i. e. beatitudinis prima in nobis inchoatio, primumque fundamentum (quod stat sub aliis et ideo alia fundat), ut explicat S. Thomas ; vel textui graeco conformius : beatitudinis in mente nostra firma ac certa subsistentia (ὑπόστασις), quatenus fides adeo certos nos facit de rebus sperandis ac si iam essent praesentes et a nobis possessae ;

2° argumentum (ἔλεγχος) metonymice pro ipsius effectu, scil. convictione quam causat ;

3° non apparentium (οὐ βλεπομένων) : fides est argumentum i. e. plena convictio, certa persuasio rerum quae nec sensibus nec mente videntur, sed propter Dei auctoritatem admittuntur.

Hanc descriptionem esse veram definitionem, ostendit S. Thomas, II-II, q. 4, a. 1 (cfr. De Verit., q. 14, a. 2), unde ab eius tempore in scholis ut classica definitio explicari solet. Hac enim definitione fides ab omnibus aliis distinguitur :

a) per hoc quod dicitur sperandarum substantia rerum distinguitur a fide communiter dicta, v. g. a fide humana, quae non ordinatur ad beatitudinem speratam ;

b) per hoc autem quod dicitur argumentum, distinguitur ab opinione, suspicione et dubitatione, quibus intellectus non plene convincitur nec firmiter adhaeret alicui veritati ;

c) per hoc denique quod dicitur non apparentium, distinguitur a scientia et ab intellectu principiorum quibus res intellectui apparent. Unde si quis vellet doctrinam Apostoli in forma definitionis ponere, dicere posset : « fides est habitus mentis quo inchoatur vita aeterna in nobis, faciens intellectum assentiri non apparentibus ».

662. Definitionem Apostoli explicat Concilium Vaticanum, dum fidei naturam exponit (Const. Dei Fil. c. 3) : « Hanc fidem quae humanae salutis initium est, Ecclesia catholica profitetur virtutem esse supernaturalem qua, Dei aspirante et adiuvante gratia, ab eo revelata vera esse credimus, non propter intrinsecam rerum veritatem naturali rationis lumine perspectam, sed propter auctoritatem ipsius Dei revelantis, qui nec falli nec fallere potest. Est enim fides, teste Apostolo, sperandarum... ». Indicatur

1. genus ad quod fides pertinet : virtus supernaturalis ;

2. actus proprius virtuti fidei quo ab aliis virtutibus distinguitur : qua vera esse credimus ;

3. materia circa quam versatur : revelata a Deo ;

4. motivum fidei : propter auctoritatem Dei revelantis ;

5. causa fidei : aspirante i. e. praeveniente, et adiuvante gratia.

Quam definitionem esse realem et adaequatam toto ostendetur tractatu⁷].

Tractatus autem de fide non pertinet, ut quibusdam visum est, ad theologiam dogmaticam, sed ad theologiam moralem. Credere enim est actus humanus quo ad finem supernaturalem tendere oportet. Et ideo, licet principaliora obiecta fidei sint mere speculativa seu dogmata solum credenda, quae explicantur in dogmatica, ipsa tamen fides est aliquid practicum quod eatenus est cognoscendum quia simul est agendum et in praxim deducendum. Unde tractatus totus quantus est pertinet ad theologiam moralem.

663. Divisio tractatus. — Tractatus de fide complectitur quinque partes :

1^a Pars agit de obiecto fidei quod magis est notum quam actus fidei, unde etiam prius est explicandum : 1) de obiecto formali ; 2) de obiecto materiali : a) de obiecto materiali in se ; b) de eius conditionibus ; c) de eius evolutione ; d) de Ecclesia illud proponente.

2^a Pars agit de actu fidei qui magis est notus quam habitus fidei : A. de actu interiore : 1) de eius essentia ; 2) de eius analysi, scil. tum a) ipsius actus fidei, tum b) pii credulitatis affectus, tum c) iudicii credibilitatis, i. e. de praeambulis fidei ; 3) de necessitate actus fidei ; B. de actu exteriore seu confessione fidei.

3^a Pars agit de habitu fidei : 1) de ipsa fide : a) relative ad subiectum, b) relative ad alias virtutes supernaturales, c) relative ad alias virtutes intellectuales ; 2) de habentibus fidem ; 3) de causa et effectibus fidei ; 4) de donis fidei correspondentibus.

4^a Pars agit de vitiis et peccatis oppositis : 1) de peccatis directe oppositis fidei interiori : a) de infidelitate ; b) de haeresi et apostasia ; 2) de peccatis indirecte oppositis fidei : a) de communicatione cum infidelibus et haereticis ; b) de cooperatione ad infidelitatem et haeresim ; c) de lectione vel evulgatione librorum prohibitorum ; d) de admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa ; 3) de blasphemia quae directe opponitur confessioni fidei.

5^a Pars agit de praecepto fidei.

Summa Theologiae Moralis I. — 33 PRIMA PARS.

DE OBIECTO FIDEI.

S. Th. II-II, q. 1, a. 1.

664. Obiectum fidei est prima veritas, Deus, ut infra probabitur. Est ipse prima veritas tripliciter : a) in essendo, quia essentia sua est primum ens et ideo primum verum aeternum ; b) in cognoscendo, quia sapientia sua ab aeterno omnia cognoscit pro ut sunt ; c) in dicendo, quia veracitate sua ab aeterno summam propensionem habet ad dicendum verum, si loquitur.

665. Obiectum fidei est duplex : materiale et formale. — In omni enim potentia et habitu, sicut in omni actu, distinguimur obiectum :

1. Obiectum materiale seu id quod actu attingitur, materia circa quam actu versatur, v. g. pro cognitione id quod cognoscitur, ut puta conclusio. Porro obiectum materiale est duplex : est enim aliquid quod primo, per se ipsum et ratione sui attingitur, quod proinde vocatur obiectum primarium, et ratione cuius cetera attinguntur, quae vocantur obiectum materiale secundarium.

2. Habetur obiectum formale seu id per quod, mediante quo obiectum materiale immediate attingitur, seu motivum proximum propter quod attingitur, v. g. pro cognitione medium per quod aliquid immediate cognoscitur, puta syllogismus quo cognoscitur conclusio.

Exemplum sit in visione : obiectum materiale secundarium sunt visa, primarium est coloratum, formale est lux.

666. Animadversiones. — 1^a Ne confusio oriatur, notetur quosdam theologos obiectum materiale primarium appellare obiectum formale quod ; sed isti obiectum formale vocant formale quo, vel motivum formale seu rationem formalem⁸].

2^a In catechismis, obiectum materiale designatur per particulam quid, v. g. dum postulantur quid credere debeamus, et obiectum formale exprimitur per particulam cur seu quare, v. g. cur credere debeamus.