Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 17, a. 1, 5, 6, 7, 8 ; de Virt., q. 4, a. 1 et 3.

810. Spes theologica est habitus moraliter bonus et honestus, quia habet obiectum bonum : Deum, summum bonum nostrum, auxilio divino consequendum. Imo est virtus quia est habitus reddens hominem perfectum : facit enim ipsum inhaerere auxilio divino et ita attingere Deum, supremam regulam actuum humanorum ; in hoc autem consistit perfectio hominis quod Deo inhaereat et propriam regulam attingat. Unde in Scripturis laus spei inde deducitur quod per eam homo coniungitur Deo (Ps. XVII, 3 ; LXI, 8 ; XC, 1 ; Ier. XVII, 5, 7).

Neque dicas : spes includit imperfectionem, quia est de bono futuro et absenti. — Respondetur : licet hoc in se sit imperfectum, homini tamen in statu viae non imperfectio sed perfectio est expectare propter auxilium divinum illa quae humana potestate acquirere non possumus (q. 17, a. 1, ad 3 ; de Virt., q. 4, a. 1, ad 4).

811. Errores oppositi. — Spem esse inordinatam dixerunt Lutherani, Calvinistae, Baius, Iansenistae, et plures moderni philosophi, praesertim Kantiani et evolutionistae ; eam esse imperfectam dixerunt Quietistae et Semiquietistae : eo quod includit amorem concupiscentiae quo Deum volumus ut bonum nobis et praemium expectamus ; qui amor est inordinatus quia refert Deum ad creaturam, vel saltem est amor imperfectus, interessatus et mercenarius. — Respondetur : a) Duplici modo aliquid ad nos referimus : tamquam medium ad finem et tamquam perfectum ad perfectibile, i. e. tamquam finem quem nobis appetimus. Iamvero amore concupiscentiae referimus Deum ad nos, ut fontem supremae perfectionis a quo perfici debeamus ; quod certe non est inordinatum : sic enim Deus ipse voluit incarnari Filium suum propter nos. At spes non refert Deum ad nos ut medium ad finem ; sed potius e contra refert nos ad Deum ut ad finem, quia appetit Deum ut summum bonum seu summum finem nostrum. Et sane, finis noster non est propter nos, sed nos sumus propter finem. Unde appetere finem non est ordinare ut medium ad nos, sed nos ut medium ad illum. — Aliis verbis, tantum sumus nos finis cui appetimus, nullatenus finis qui.

Id autem esse licitum Scripturae docent, fideles constanter hortantes ut agant propter coelestem beatitudinem (Mt. VI, 33 ; XIX, 29 ; I Cor. IX, 25 ; Eph. I, 16 ; Col. III, 23-24 ; Hebr. XI, 25-26 ; Apoc. II, 10 ; Ps. CXVIII, 112 ; Prov. XI, 18 ; Eccli. XII, 2 ; I Ioh. III, 3) ; item Ecclesia voce Conciliorum v. g. Trid. sess. 6, c. 11 et 16, can. 31, et Pontificum v. g. Alex. VIII (prop. 10 et 13 damn.).

b) Deinde amor ille, licet sit minus perfectus quam amor dilectionis et charitatis, non tamen est inordinatus et positive imperfectus, quia motivum et amorem charitatis non positive excludit, sed ab illis tantum abstrahit : quia enim Deum amamus ut summum bonum nostrum, non ideo negamus illum esse in se summe bonum et summe amabilem.

812. Obiiciunt opus intuitu mercedis, in casu vitae aeternae, factum esse mercenarium. Inordinatum autem et vile est agere propter mercedem. — Respondetur :

a) Mercenarius proprie est ille qui nobilior ut medium ordinat ad vile, v. g. ad pecuniam, aut qui non agit nisi propter mercedem, vel etiam propter solum bonum temporale. Hinc a S. Thoma, q. 19, a. 4, ad 3, amor mercenarius potius dicitur qui Deum diligit propter bona temporalia. De spe autem nequit dici 1) quod agat propter mercedem temporalem ; aut 2) quod non agat nisi propter mercedem, quia aliud motivum honestum non excludit, quamvis spes praemii mere spiritualis et futuri potenter ad bonum incitet. Unde praemium non est motivum exclusivum agendi sed adiunctum utpote adiumentum. — Nec 3) ordinat spes Deum ad beatitudinem, sed beatitudinem exposcit et ulterius ad Deum ordinat, ut dictum est n° praec., a, et n. 805.

b) Qui autem iactant se propter officium, ut aiunt, non autem propter praemium agere, seipsos vel alios decipiunt : experientia enim constat incipere homines agere intuitu mercedis, et nonnisi pedetentim allici ad bonum superioris ordinis et ad amorem purum, absque intuitu praemii elicitum. Imo conditio necessaria ut aliquid velimus et amemus est ut etiam sit bonum nostrum ; secus non possemus illud appetere. Sed ideo bonum nostrum non erit semper et necessario motivum agendi, scil. in omni actu, nec a fortiori principale aut exclusivum.

813. Spes est virtus theologica, quia attingit ipsam supremam regulam humanorum actuum, Deum ; nam 1) habet Deum ut obiectum formale : attingit enim omnipotentiam Dei ut causam efficientem, in quantum eius auxilio innititur ; 2) habet etiam Deum ut obiectum materiale primarium : attingit Deum ut causam finalem in quantum in eius possessione beatitudinem expectat.

Est autem virtus ab aliis theologicis distincta : possumus enim Deo inhaerere vel propter se, et hoc facimus per charitatem ; vel sicut principio a quo aliquid nobis provenit : a Deo autem nobis provenit tum cognitio veritatis et circa hoc versatur fides, tum possessio bonitatis divinae, circa quam versatur spes.

Fides praecedit spem, quia proponit obiectum spei esse possibile, sed spes praecedit charitatem et ad eam introducit : in quantum aliquis sperans remunerari a Deo accenditur ad amandum Deum propter se ; ut dictum est in tr. de Virtutibus, n. 625.

814. Spes sine charitate dicitur imperfecta seu informis, quia ipsi deest ultima perfectio nempe tendentia perfecta ad finem ultimum ; et quia sperat beatitudinem tantum ex meritis futuris quae aliquis putat acquirere, non autem ex meritis praesentibus iam habitis.

815. Spes est virtus supernaturalis, tum obiective, quia ut obiectum habet ipsam Dei omnipotentiam supernaturaliter auxiliamtem nobis ad supernaturalia ; tum subiective, quia productur a principio supernaturali : cum enim actus spei sit medium ad finem supernaturalem, et ipse supernaturalis sit oportet ; porro non erit supernaturalis nisi producatur a principio supernaturali, gratia Dei. Hinc

1) spes est virtus per se infusa ;

2) actus spei producitur ab habitu spei, tamquam a principio, apud eos qui illum possident ; in aliis non erit nisi ex gratia actuali ;

3) actus spei est supernaturalis non quoad solum modum sed secundum se et quoad substantiam : est enim divinus quia ut obiectum materiale et formale habet Deum in se possidendum quem expectamus divina omnipotentia auxiliante. Unde, sicut Deus in operibus innititur soli suae potentiae, ita per spem in actibus nostris ad divina, etiam ad Dei possessionem similem illi quam ipse in coelo habet, tendimus nitendo soli potentiae divinae ;

4) unde spes nos elevat ad ordinem supernaturalem et divinum.