Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 64, a. 1, 2, 3 ; De Virt. q. 1, a. 13.

600. Adagium : « Virtus moralis est in medio » :

1. Non est intelligendum de medio secundum essentiam et ratione habitus, ac si significaret quod virtus sit essentialiter inter duo vitia extrema, quorum unum ipsi adversatur per excessum, alterum per defectum : hoc enim falsum est de virtute iustitiae, cui sola opponitur iniustitia. Ceterum eodem peccato simul peccatur per excessum et per defectum, nam qui uni dat minus quam debet, alteri vel sibi tribuit plus quam potest, et si quis alteri tribuit plus quam debet, iam non est iustus sed liberalis.

2. Sed intelligendum est causaliter, de medio secundum effectum et ratione obiecti, et significat quod virtus habeat pro obiecto medium inter excessum (plus) et defectum (minus) in propria materia : facit enim quod appetitus noster eligat operationes vel passiones non plus nec minus, sed praecise in ea mensura quam recta ratio dictat : sic pro temperantia, excessus in materia consistit in utendo delectationibus plus quam oportet, defectus in non utendo quando oportet, medium quod est obiectum temperantiae est uti delectationibus, sicut, quando, quo modo,... oportet.

Probatur : Bonum virtutis moralis est in adaequatione seu conformitate ad regulam, i. e. ad rectam rationem, quin ab ea discordet. Sed adaequatio medium est inter excessum quo aliquid superexcedit mensuram, et defectum quo ab ea deficit seu eam non attingit. Ergo bonum virtutis moralis est in medio.

Quod si virtus dicatur ultimum potentiae, quod summum indicat, non medium ; — id intelligendum est secundum perfectionem actus, nam sic virtus est in summo perfectionis ; non autem secundum quantitatem materiae, quia sic virtus est in medio.

3. At sensus non est de medio ratione subiecti et secundum solam mensuram nostrae infirmae condicionis, scil. quod virtus mediocriter sit exercenda ita quod homo non possit tendere ad aliquod maximum ; — nam maximum aliquando est rationi conforme, uti patet de fortitudine, magnimitate, virginitate, etc., et tamen in hoc casu virtus adhuc est in medio, quia excessus est tendere in illud maximum quando non oportet.

601. Medium virtutis est medium rationis, quia est conformitas ad mensuram rationis rectae, quam mensuram non excedit et a qua non discedit : inter excessum autem et defectum adaequatio ad mensuram tenet medium. Hinc definitur : proprietas virtutis qua ita versatur circa suam materiam ut caveat ab excessu et defectu. Ratio illud medium constituit, dictat et virtutibus moralibus imponit per prudentiam ; unde S. Thomas ait quod « illud medium est prudentiae ut regulantis et mensurantis, virtutis moralis ut mensuratae et regulatae » (a. 3) ; prudentia ergo est in medio quia ipsa est mensura virtutis moralis.

602. Medium rationis aliquando est medium rei, nempe in iustitia, in quantum scilicet ratio dictat iustitiae solvere debitum ad aequalitatem, seu dare rem personae alterius vel rei aequalem (sive arithmetice sive proportionaliter), nec plus nec minus.

Etenim ratio determinat medium virtutis in propria eius materia. Sed iustitia est circa operationes quae consistunt in rebus exterioribus sine respectu ad diversas conditiones operantis. Ergo medium iustitiae consistit in re determinata secundum se, sine respectu ad operantem, in quantum scil. unicuique dat quod debet nec plus nec minus. Et ita medium rationis est medium rei.

At in aliis virtutibus moralibus, quae sunt circa passiones interiores, medium rationis sumitur per comparationem ad nos, unde variat secundum personas, qualitates, circumstantias, diversas habitudines ad passiones. Sic excessus in potu pro uno non est pro altero.

603. Animadversiones. — 1°) Etiam virtutes intellectuales sunt in medio rei. Bonum intellectus est verum quod pendet a rebus quae sunt mensura intellectus nostri. « Sic igitur bonum virtutis intellectualis consistit in quodam medio per conformitatem ad ipsam rem, secundum quod dicit esse quod est vel non esse quod non est ; in quo ratio veri consistit. Excussus est secundum affirmationem falsam per quam dicitur esse quod non est ; defectus autem accipitur secundum negationem falsam per quam dicitur non esse quod est » (a. 3).

2°) Insuper virtutes intellectuales practicae habent rationem regulae quantum ad opera nostra, et ita sunt in medio rationis sicut ipsa regula quae medium imponit. Ita prudentia medium imponit actibus et virtutibus moralibus, et ars artefactis.

3°) Quidam theologi dicunt virtutes Religionis et Poenitentiae non esse in medio, at hoc falsum est : licet enim sub uno respectu in earum materia nequeant dari excessus, quatenus cultus Deo redditus et satisfactio pro peccatis non possunt esse excessiva in quantitate, sub aliis tamen respectibus : qualitate, modo, tempore, etc. in earum materia excessus datur.