Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 18, a. 1 et 8.

114. Morualitas est attributio actum humanorum secundum quam dicuntur boni vel mali, i. e. convenientes vel disconvenientes. Speciali modo attenditur bonum et malum in actibus humanis. Etenim, bonum et malum dicuntur per comparationem ad finem; ergo ubi specialiter est ratio finis, ibi specialiter est ratio boni. Atqui speciali modo competit homini agere propter finem, in quantum ipse libere sibi determinat finem. Ergo in actu humano, praeter bonitatem metaphysicam actus, omnibus entibus in quantum sunt communem, datur alia bonitas quae consistit in eo quod homo recte determinet sibi finem. Et hoc est bonum morale, cui opponitur malum morale¹.

115. Morualitas est conditio omnis actus humani et definiri solet : conformitas vel difformitas actus humani cum sua regula, recta ratione.

Probatur: Bonum est id quod convenit enti per comparationem ad finem, et malum est id quod disconvenit; unde bonum in actu humano est id quod convenit actui humano per comparationem ad finem. Quod convenit actui humano convenit homini agenti in quantum est homo. Quod convenit homini agenti in quantum est homo convenit rationi, quae est primum principium actuum humanorum et cujus est convenienter ordinare in finem. Ergo bonum in actu humano est id quod convenit rationi seu quod est secundum rectam rationem, per comparationem ad finem; et malum quod non convenit rationi seu quod est contra rectam rationem.

Recta ratio autem non est nisi participatio legis aeternae Dei, cujus fundamentum est finis absolute ultimus. Hinc quasi triplex distingui potest regula : finis ultimus, lex aeterna, recta ratio.

Unde S. Thomas, Q. D. De Malo, q. 2, a. 4 : « Bonum et malum in actibus est accipiendum secundum id quod est proprium homini in quantum est homo. Hoc autem est ratio. Unde bonum et malum in actu humano consideratur secundum quod actus concordat (et convenit) rationi informatae lege divina vel naturaliter, vel per doctrinam, vel per infusionem ».

116. Essentia moralitatis. — Moralitas non consistit : a) In actu libero vel in ejus libertate (quod tribuitur Scotō) : hoc enim est mera aptitudo moralis, scil. materia vel fundamentum et conditio moralitatis, quae aliquid huic superaddit, unde multiplex potest esse in eodem actu moralitas, una tantum libertas; insuper libertas pertinet ad esse physicum actus, nam etiam si moralitas non esset, remaneret actus liber.

b) Neque in imputabilitate (Pufendorf) : haec enim est moralitatis sequela, nam ut actus imputetur ad laudem vel culpam supponitur fuisse bonus vel malus.

c) Neque est mera denominatio actui extrinseca (Suarez) vel relatio rationis (Vasquez) : actus ratione sui est bonus vel malus ; et bonitas vel malitia illi in actibus realiter et proprie inhaeret et existit etiam si ratio illos non consideret vel denominet²; unde S. Thomas, a. 4, ad 2 : « debita proportio ad finem et relatio in ipsum inhaeret actioni ».

d) Neque est relatio realis proprie dicta seu praedicamentalis: haec enim est ad terminum ut purum terminum, dum actus se habet ad regulam ut ad suum perfectivum ; insuper non pertinet ad essentiam actus humani, sed est accidens quod ipsi accedit, dum tamen moralitas ipsi est essentialis quia competit ei ratione proprii sui obiecti a quo habet speciem.

e) Sed moralitas est intrinsecus respectus seu relatio transcendentalis, i. e. intrinseca habitudo ipsius actus, qua tendit ad obiectum praecise ut conforme vel difforme cum regulis morum. Est sententia Thomistarum.

Probatur: 1) Morualitas est ordo seu dispositio quam facit ratio deliberans in actibus voluntariis. Sed ratio praecise facit in his actibus ut intrinseca eorum habitudo seu physice tendentia ad obiectum sit tendentia ad obiectum ut subditum regulis. Ergo moralitas est respectus seu ordo intrinsecus quem ratio facit in actibus humanis et quo tendunt ad obiectum conformiter vel difformiter ad eorum regulas.

2. Essentia cuiuscumque actus est intrinsecus ordo ad obiectum. Ergo actus moralis essentialiter est tendentia intrinseca ad obiectum morale. Obiectum autem est morale in quantum subiicitur regulis morum. Ergo et moralitas essentialiter est intrinseca actus tendentia ad obiectum ut subditum regulis morum.

117. Divisiones moralitatis. — Cum moralitas sit habitudo actionis ad regulam, hinc secundum variam habitudinem ad variam regulam varia est moralitas :

1° Regula est remota et obiectiva scil. lex, sive aeterna Dei, sive temporalis seu recta ratio humana praecipiens ; vel proxima et subiectiva scil. actualis conscientia legis et conformitatis vel difformitatis actus ad illam. Hinc distinguitur moralitas materialis seu obiectiva, quae est conformitas vel difformitas elementi obiectivi, i. e. actus secundum

1. Moderni auctores e S. I. uniunt primam et tertiam sententiam, et dicunt moralitatem esse libertatem simul cum duplici denominatione extrinseca. Ita v. g. Frins et Cathrein aiunt esse dependentiam actus a voluntate libera operante et ratione advertente ad honestatem vel turpitudinem obiecti. Ubi sunt tria : denominatio intrinseca voluntarii, et denominatio extrinseca duplex : relatio dependentiae a voluntate libera, et relatio dependentiae a ratione advertente. Similiter Pesch ait in eo esse quod voluntas libera fertur in obiectum apprehensum sub ratione boni aut turpis (Zeitschrift für K. Th., 1887, p. 867).

se spectati cum sua regula obiectiva, lege, nulla habita ratione agentis ad regulam, seu independenter a iudicio practico agentis ; — et subiectiva seu formalis, quae est conformitas vel difformitas elementi subiectivi, i. e. actus in quantum procedit ab agente, et ipsius operantis cum regula subiectiva seu iudicio practico conscientiae. Una potest esse sine altera, ut dum quis ex ignorantia invincibili ponit actum malum quem putat bonum, actus erit materialiter malus sed formaliter bonus ; et vice versa. Sic blasphemia ab amente prolata est materialiter mala, prolata a compote sui est etiam formaliter mala.

2° Regula est imperans, vel approbans et consulens, et ideo distinguitur moralitas moralitatis quando aliquid praescribitur vel prohibetur ; — et libera quando aliquid tantum approbatur et consuletur. Malum semper prohibetur ; bonum autem non semper praecipitur sed illud tantum quod necessarium iudicatur.

3° Regula est necessaria et naturalis, vel positiva, et ideo distinguitur moralitas intrinseca et necessaria, ex natura rerum exsurgens : haec competit iis quae sunt ex natura sua bona vel mala, et necessario praecepta vel prohibita ; — et extrinseca, nascens ex positiva libera voluntate praecipientis : haec competit iis quae solum sunt bona vel mala quia praecepta vel prohibita.

118. Species moralitatis. — Duplex est species moralitatis suprema et fundamentalis : bonitas et malitia. Dicitur : suprema, quia multae possunt esse moralitatis species infimae, quae desumuntur ex obiectis specie diversis, ut infra explicabitur in q. 5.

Probatur: Actus enim humanus vel est conformis suis regulis vel ab ipsis difformis. In primo casu est bonus : bonum enim et ens convertuntur, unde tantum habet aliquid de bonitate quantum habet de esse ; si ergo actus habet plenitudinem essendi sibi debitam et convenientem est bonus. Sed id quod est conforme suis regulis habet omne quod habere debet. Ergo actus ipsis conformis est bonus. — In secundo casu est malus : quod enim habet aliquid de plenitudine essendi secundum hoc est ens et bonum, at in quantum non habet totum esse quod habere debet, deficit a bonitate et dicitur malum. Sed actus qui aliquo modo est difformis a suis regulis non habet totum esse quod habere debet. Ergo talis actus est malus. Hinc axioma : Bonum ex integra causa, malum ex quocumque defectu.

Itaque bonum definitur id quod convenit regulae rationis et naturae rationali, malum id quod disconvenit.

119. Animadversio. — In terminologia modernorum saepius sumitur actus moralis vel moralitas in sensu sat diverso. Opponitur actus moralis actui immorali et tunc idem est ac actus honestus: sic Kant distinguit actus morales, immorales, et amorales. Apud S. Thomam nunquam in hoc sensu dicitur actus moralis, nec unquam usurpatur verbum immoralis, sed actui morali opponitur actus non moralis. Similiter moralitas apud modernos saepius accipitur pro honestate et opponitur immoralitati. — At iuxta significationem vocis, sicut mores sunt boni vel pravi, ita duplex est moralitas : bonitas et malitia³.