Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 162, 130, 131, 132 ; De Malo q. 8 et 9.

499. Superbia est appetitus inordinatus excellentiae propriae¹ . Dicitur

1° appetitus, quia superbia residet in appetitu, nempe principaliter in voluntate, si excellentiam quaerit in spiritalibus rebus, secundario in irascibili qui tendit ad bonum sensibie arduum et excellens,

2° inordinatus : appetere excellentiam secundum se non est malum, at contra ordinem rationis est quod quis tendat supra id quod est, uti facit superbus : « habet enim hoc ratio recta ut voluntas uniuscuiusque feratur in id quod est proportionatum sibi » (II-II, q. 162, a. 1) ;

3° excellentiae : tum relativae, qua quis vult aliis praecellere, implicite saltem eos contemnendo ; tum absolutae, qua quis simpliciter vult excellere supra id quod est, etiam de aliis non cogitando ;

4° propriae : speciale obiectum a quo speciem accipit superbia est celsitudo propriae personae : non enim in tali vel tali materia sed communiter et in omnibus superbus se habet ut celsum. Superbia ergo appetit excellentiam quamdam universalem et per hoc distinguitur a praesumptione, ambitione et inani gloria, quae inordinate appetunt aliquam particularem excellentiam sive in operibus, sive in honoribus et dignitatibus, sive in fama et gloria.

500. Superbia de se contrariatur charitati et ideo est peccatum mortale : superbus enim se extollit supra id quod est, i. e. supra id quod sibi est a Deo praefixum, unde implicite saltem in superbia includitur contemptus Dei, quatenus Deo et regulae ipsius homo subiici nolitur. Hoc autem est averti a Deo, quod est contra charitatem.

qua ad Deum convertimur, et ideo secundum se est peccatum mortale. — Contemptus ille si sit explicitus, formalis et perfectus, ex intentione Deum contemnendi quia Deo et eius legi subici fastidit et excellentiae propriae videtur laesivum, semper est mortalis. Si vero sit implicitus autem, sine intentione Deum contemnendi, potest quidem esse mortalis, scil. in re gravi ; sed saepe est venialis non tantum ex indeliberatione sed etiam ex levitate materiae.

Iamvero, secundum Gregorium (Mor. l. 23, c. 4), quatuor modis ex parte obiecti specie diversis, committitur superbia : 1° aestimando bona quae aliquis habet a seipso non a Deo habere, vel ita agendo quasi aestimaret ea habere a seipso ; — 2° aestimando se accepisse illa a Deo sed propter merita propria, vel agendo ac si ita esset² ; — 3° tribuendo sibi bona quae non habet ; — 4° in bonis quae habet, volendo, ceteris respectis, illis praeferri plus quam decet. Duo priores modi, cum Dei contemptum formalem includunt, sunt peccatum mortale ; duo ultimi saepe tantum veniale sunt, nisi fiant cum gravi irreverentia in Deum, aut paratum reddant ad peccandum mortaliter, aut adsit gravis proximi contemptus vel notabile detrimentum.

501. Filiae superbiae. — « Illa vitia quae de se nata sunt ordinari in finem alicuius vitii capitalis, dicuntur filiae eius » (II-II, q. 132, a. 5). Omnia quidem vitia nata sunt in finem superbiae ordinari ; quaedam tamen, quia specialem excellentiam quaerunt, habent obiectum valde propinquum obiecto superbiae, et ideo immediate, proxime et frequentiis quam alia peccata ex ipsa oriuntur secundum rationem finis, et ipsi immediate deserviunt ; unde illa sola eius filiae vocantur. Sunt autem tria : 1) praesumptio quae est inordinatus appetitus excellentiae in operibus, scil. aggrediendo aliquid supra vires ; 2) ambitio quae inordinate appetit excellentiam dignitatis et honoris non debiti vel debito maioris ; 3) inanis gloria quae inordinate tendit in famam et gloriam i. e. in vanam excellentiae manifestationem.

Praesumptio, ambitio et inanis gloria de se sunt peccata venialia, quia non sunt contra charitatem, sed excessivus appetitus rei secundum se bonae vel indifferentis. Per accidens fiunt mortale (saepius inanis gloria), vel quia proveniunt ex causa mortaliter mala ut sim. ex affectu ad peccatum mortale ; vel quia ut effectus habent mortale peccatum, ut si fiant cum damno vel iniuria notabili proximi, aut si quis propter ea paratus sit committere peccatum mortale ; vel ratione materiae, ut si quis honorem vel gloriam ex mortali peccato quaerat (cfr. tr. de Fortitudine).

502. Inanis gloria est appetitus gloriae et famae inordinatus, i. e. appetitus gloriae vanae, seu vanae manifestationis et apud alios aestimationis de propria excellentia sive vera sive ficta. Quod fit tripliciter : a) quaerendo gloriam de re quae non est gloria vel tanta gloria digna, ut de re mala, falsa, ficta, fragili, de opibus, nugis, etc. ; b) quaerendo illam ab illis qui discernere non valent quid sit gloria dignum, ut sim. ab eo cuius iudicium non est certum ; c) quaerendo et non referendo gloriam ad debitum finem, nimirum ad honorem Dei vel salutem proximi aut utilitatem propriam.

Ex inani gloria septem vitia communius oriuntur, et ideo eius filiae vocantur. Inani enim gloria quaeritur propriae excellentiae manifestatio, quod fieri potest : a) directe : 1° vel verbis per iactantiam, qua quis de opere commisso gloriatur ; vel factis 2° per praesumptionem novitatum, qua quis novitates excogitat quae aliorum admirationem excitant ; et 3° per hypocrisim, qua quis bonum facit ut videatur bonus, quamvis non sit ; — b) indirecte aliquis quaerit manifestationem suae excellentiae, ostendendo se non esse aliis minorem, et hoc fit : 4° quantum ad intellectum per pertinaciam, qua quis adhaeret nimis suae sententiae ; 5° quantum ad voluntatem per discordiam, qua non vult a propria voluntate recedere ut aliis concordet ; 6° quantum ad locutionem per contentionem, qua clamose litigat ; 7° quantum ad factum per inoboedientiam, qua non vult exequi superioris praeceptum.