Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 19.

820. Notiones. — Timor est motus appetitus quo refugit malum imminens quod, licet difficile vitetur, vitari tamen potest. Nascitur ex amore et spe : illud enim timet homo amittere vel non consequi, quod amat vel sperat. — Deinde timor et spes se mutuo iuvant ut hominem a praesumptione et desperatione praeservent : mediat enim timor inter spem et desperationem. Unde postquam egimus de spe, et antequam agamus de desperatione, recte agitur de timore.

821. Quid sit timor Dei. — Deum timere non possumus, quatenus est malum quod refugimus, nam ipse est summum bonum ; possumus autem timere aliquid malum propter Deum, quatenus a Deo vel per comparationem ad Deum nobis aliquid malum accidere potest : 1) a Deo quidem malum poenae aeternae vel temporalis, quod nobis infligere potest ; 2) per comparationem ad Deum nobis accidere potest malum culpae, quo eum offendimus et ab eo separamur.

822. Quotuplex sit timor Dei. — Timor quo ad Deum convertimur et ipsi adhaeremus est triplex : 1° si ad eum convertimur et peccata vitamus unice propter malum poenae, est timor servilis, quo homo timet culpam (i. e. offensam Dei) propter poenam : hoc enim modo solent servi timere poenas a domino infligendas ; — 2° si convertimur et peccata vitamus unice propter malum culpae, est timor filialis, quo homo timet culpam ut culpam seu quatenus est offensa Dei : filiorum enim est timere offensam patris ; — 3° si autem propter utrumque peccata vitamus et Deo adhaeremus, est timor initialis, inter servilem et filialem medius, et quasi initium timoris filialis.

Hisce opponitur timor mundanus seu humanus quo homo a Deo recedit, et propter malum quod timet, paratus est Deum offendere. Qui timor semper est peccatum grave vel leve, prout nos inducit ad peccandum mortaliter vel venialiter.

823. Principium I. Timor servilis in se, secundum essentiam suam spectatus, est bonus : nihil enim aliud est quam timor poenae a Deo infligendae, quae merito timetur. Unde Mt. X, 28 : « Timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam » (cfr. Luc. XII, 5 ; Mt. III, 7-10). Quod honestum esse potest, quia timorem culpae non positive excludit (sicut nec includit), sed a comparatione cum culpa abstrahit. Cfr. C. Trid., sess. 6, c. 6, can. 8 ; sess. 14, c. 4 ; prop. damn. 14 et 15 ab Al. VIII ; et 60-64 Quesnelli, a Clem. XI.

Nec obstat quod timere unice poenam sit inordinatum. Etenim ex essentia sua et proprio obiecto, timor servilis solum timet simpliciter poenam, abstraendo ab hoc quod etiam culpa ut culpa timenda sit necne, nam non excludit alium timorem : ita ut nec affirmetur unice timeri poena nec affirmetur etiam culpa timeri. — Quod autem aliquis poenam unice timeat et non timeat culpam propter se, non provenit ex essentia seu obiecto huius timoris, sed quia de facto invenitur in peccatore qui Dei culpam non timet : fit ergo servilis, ratione alicuius extrinseci scil. status tim entis, ex sola absentia charitatis et timoris filialis. Hinc

1) absentiâ charitatis est mala, unde dicitur a S. Thoma quod servilitas timoris sit mala ;

2) cum absentia charitatis sit extrinseca timori, servilitas est ipsi extrinseca ;

3) unde accidente charitate et timore culpae, timor poenae secundum essentiam suam manet sed non amplius est servilis.

824. Corollarium. — Plures moderni theologi distinguunt timorem servilem quasi genus in duas species, scil. in simpliciter servilem et serviliter servilem ; non recte tamen, nam timor serviliter servilis nihil habet commune cum timore servi nisi nomen. Simpliciter servilis scil. est timor supra descriptus ; serviliter servilis autem est timor quo homo timet poenam magis quam culpam, et quidem ita ut hic et nunc taliter sit dispositus ut peccaret si poena non esset. Est timor qui positive excludit timorem culpae, quo scil. homo dicit : non timeo nisi poenam, ita ut servilitatis sit ipsi intrinseca et ipsi competat ex proprio obiecto et sit de eius essentia. At talis timor non est verus timor Dei, quo ad Deum convertimur ex reverentia et peccata vitamus, sed est peccatum ; unde potius quam inter timores Dei sit numerandus, ad timorem mundanum videtur reducendus.

825. Principium II. Timor servilis et filialis specie differunt, cum versentur circa obiectum malum diversum ; timor initialis quo ad Deum tendimus, timendo primario malum culpae et secundario malum poenae, non est nova species timoris, sed est timor filialis, quocum habet idem obiectum primarium, qui tamen versatur in statu imperfecto.

Qui enim nondum habent perfectionem charitatis, sed Deum amare incipiunt, nondum adhaerent Deo et peccata vitant propter solum timorem culpae, sed etiam propter timorem poenae. Unde in ipsis est timor culpae qui necessario supponit timorem poenae, et hic est timor initialis. Crescente autem charitate, minuitur timor poenae, sed crescit filialis.

Timor filialis non excludit timorem poenae, sed facit ut timor poenae non sit ratio cur adhaeremus Deo : haec enim in illis qui timorem filialem habent, est unice timor offensae Dei.

826. An timor Dei maneat post hanc vitam ? — In coelo non manet timor poenae ; timor filialis autem habet duos actus, scil. 1) timere separationem a Deo, et quantum ad hunc actum non manet in coelo, ubi nulla est culpa timenda ; 2) revereri Deum et quantum ad hunc actum manet, nam beati considerantes altitudinem Dei et suam parvitatem, summa animi submissione Deum venerantur, et ipsi perfecte subiiciuntur : est timor reverentialis.

827. Timor Domini dicitur initium sapientiae, non secundum huius essentiam, sed quantum ad effectum unde sapientia incipit operari (Ps. CX, 10 ; Eccli. I, 16) :

1) timor servilis, quatenus est primum quod ad sapientiam extra disponit (Eccli. I, 27) ;

2) timor filialis, quia primus sapientiae effectus est reverentia et subiectio erga Deum (ib. 20-22).

828. Animadversio. — Timor servilis, licet sit a Spiritu sancto, non tamen inter septem eius specialia dona numeratur ; quia invenitur in peccatore qui dona Spiritus sancti non possidet. Inter illa autem dona numeratur filialis : etenim dona nos disponunt ad prompte obediendum motioni Spiritus sancti ; ad hoc autem requiritur, et quidem primo, quod motioni non simus repugnantes ; sed hoc facit timor filialis quo Deum reveremur et nos ipsi subicimus. Et ideo timor filialis primum locum tenet inter dona Spiritus sancti, ascendendo de minus perfecto ad magis perfectum.

Huic dono correspondent 1ª beatitudo : Beati pauperes spiritu... : timor enim filialis facit nos Deum revereri et ipsi subici ; unde quaerimus magnificari in Deo solo, et non in nobis per superbiam vel in honoribus vel in divitiis.