Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 32.

926. Eleemosyna (ex graeco : miseratio) est opus quo datur aliquid indigenti, ex compassione, propter Deum, i. e. opus indigenti ex commiseratione praestitum ad eius inopiam sublevandam. In qua definitione non sumitur, ut saepe solet, pro re data, sed pro actione dandi.

Est actus misericordiae a charitate imperatus. Probatur :

Exterior actus pertinet ad illam virtutem ad quam pertinet motivum proximum propter quod actus ponitur ; atqui motivum proximum ad dandum eleemosynam est ut subveniatur necessitati patienti, quod pertinet ad misericordiam ; misericordia autem est effectus charitatis ; ergo eleemosyna est actus charitatis mediante misericordia seu actus misericordiae a charitate imperatus ; quod dicitur in definitione : propter Deum.

Quodsi ordinetur ad alium finem, et ex alio motivo fiat, puta ad satisfaciendum pro peccatis, vel in cultum Dei, erit actus imperatus a poenitentia vel religione, etc.

927. Septem sunt eleemosynae spirituales quae ordinantur ad defectus animae, et septem corporales ad defectus corporis. Eleemosyna autem spirituales simpliciter praeeminent corporalibus : a) ratione rei exhibitae, scil. doni spiritualis quod est nobiliori corporali ; b) ratione eius cui subvenitur, scil. spiritus qui est nobilior corpore ; c) quantum ad ipsos actus quibus subvenitur proximo, quia spiritualis actus sunt nobiliores corporalibus. Per accidens tamen in particulari casu, praeferenda est eleemosyna corporalis, puta magis est pascendis fame moriens quam docendis.

Inter corporales sex exercentur erga vivos (Mt. XXV, 35-36, 42-43) : pascere esurientem, potare sitientem, vestire nudum, recolligere hospitem, visitare infirmum, redimere captivum ; et una erga mortuos (Tob. II, 3-10, XII, 12-13) : sepelire mortuum.

928. Ex iure naturali et divino datur praeceptum, faciendi eleemosynas corporales, quod est ex genere suo grave. — Probatur :

1) Christus, apud Mt. XXV, 41, dicit : « Ite, maledicti, in ignem aeternum... : esurivi enim et non dedistis mihi manducare » ; sed nullus damnatur propter omissionem alicuius quod non est praeceptum et quidem sub gravi ; ergo dare eleemosynam est in praecepto, et quidem gravi.

2) Cum dilectio proximi sit in praecepto, omnia illa praecepta sunt sine quibus haec dilectio non haberetur. Atqui dilectio proximi postulat non solum ut ipsi velimus bonum sed etiam ut illud ipsi procuremus, ad quod requiritur ut necessitati eius per eleemosynam subveniamus. Ergo eleemosyna est in praecepto. Prob. min. : Ius naturae postulat ut subveniamus proximo in necessitate, sicut volumus ut ipse in necessitate nostra subveniat nobis ; unde I Ioh. III, 18 : « Non diligamus verbo et lingua, sed opere et veritate ». (Deut. XV, 11 ; Prov. XXV, 21 ; Is. LVIII, 7 ; Ezech. XVIII, 7 ; Lc. III, 9 sq. ; I Tim. VI, 17 sq. ; Iac. II, 15 sq. ; I Ioh. III, 17).

929. Praeceptum eleemosynae oritur ex duplici capite : a) si adsit moralis facultas seu superfluum ex parte dantis, b) si adsit vera necessitas ex parte indigents. Ad quorum pleniorem intelligentiam, ordine charitatis non tantum distinguenda est triplex necessitas temporalis respectu indigents, de qua supra dictum est, n. 905 ; verum etiam triplex genus bonorum temporalium respectu illius qui eleemosynam est daturus :

1um genus est bonorum quae necessaria sunt ad sui suorumque quorum curam habet (parentum, uxoris, filiorum, etc.) vitae sustentationem : victus, amictus, et domicilium ; et haec dicuntur necessaria (absolute) ad naturam seu vitam.

2um genus est bonorum quae sunt necessaria (conditionate) ad statum, scil. ad decentem sui suorumque statum conservandum, habita ratione non quidem omnium quae accidere possunt, sed eorum quae prudenter timeri et exspectari possunt. Unde theologi in hoc genere includunt ea quae requiruntur ad famulos alendos, vel ad necessitates probabiliter occurrentes incrementi familiae, filiorum dotationis, morborum, senectutis, bellorum, etc., imo convivia et munera honesta ac liberalitates moderatas, iuxta statum, non tamen fastum et pompam exaggerata. « Huiusmodi necessarii terminus, ait S. Thomas, q. 32, a. 6, non est in indivisibili constitutus, sed multis additis non potest diiudicari esse ultra tale necessarium ; et multis subtractis, adhuc remanet unde possit convenienter aliquis vitam transigere secundum proprium statum ». Id itaque latitudinem admittit a stricte necessariis statui sine quibus status amittitur, usque ad decentia sine quibus non tam convenienter ageretur. Necessaria ad statum sunt superflua vitae.

3um genus est bonorum quae sunt statui superflua.

930. Principia. De quibusnam bonis facienda est eleemosyna. — Hac in re valent regulae sequentes^[1. Principia fundamentalia statuuntur a S. Thoma ; sed enuntiantur omnino generaliter, ita quod apud recentiores scholasticos magis determinate inveniuntur applicata. 2. Bona primarii ad hominum necessitatem ordinantur, unde ius privatum dominii non potest impedire hunc finem primarium. — In casu omnes tenentur in solidum ; unde 1) potest quis necessitates extremam indicare, et tunc etiam alii tenentur ; 2) si unus subveniat, alii eiuntur ; secus non dantes peccant omnes ; 3) si alii non dantibus, tenentur unusquisque solus. :

A. In necessitate extrema : 1° Non est danda eleemosyna de necessariis vitae, quia vita nostra et nostrorum est praeferenda vitae alterius, nisi ageretur de persona reipublicae necessaria, quia bonum commune est proprio praeferendum.

2° Adest obligatio gravis dandi de superfluis vitae et de necessariis ad statum, etiam cum magno incommodo, quantum necessarium est ad necessitatem tollendam : ordo charitatis postulat ut magis diligamus vitam proximi quam decentiam status nostri, quod est bonum longe inferius¹.

3° Attamen nullus tenetur id facere cum maximo incommodo, aut uti mediis extraordinariis et exquisitis quae communiter homines adhibere non solent, v. g. maximis expensis ad emendam pretiosissimam medicinam, procurandam operationem chirurgicam extraordinariam, mittendum in regionem longinquam, redimendum e proximo periculo mortis, quia illis non tenemur uti ad vitam propriam conservandam ; nec proinde aliquis e statu excedere tenetur vel eo magnam imminutionem pati, quod ceterorquin reputatur malum gravissimum.

B. In necessitate gravi : Adest obligatio gravis dandi de superfluis status, in quantum necessarium est ad necessitatem tollendam (prop. 12 damn.² ab Inn. XI), imo etiam de necessariis ad statum, quando id fieri potest sine gravi incommodo ; quia ordo charitatis postulat ut cum levi incommodo magno incommodo proximi subveniemus ; imo cum magno incommodo, si agitur de magna necessitate reipublicae.

C. In necessitate communi : 1° Adest obligatio de superfluis status aliquid dandi aliquando durante vita (Eccli. XIV, 13) quibusdam pauperibus, quia magis debemus diligere decentiam status proximi quam superfluum nostrum.

2° Attamen non adest obligatio dandi omnibus, neque praecise huic, vel illi, nec auferendi totaliter necessitatem, quia divites omnes obligantur, et si omnes elargiuntur aliquid superflui, satis subvenitur necessitatibus³.

3° Neque adest obligatio quaerendi pauperes, nisi adsit grave omnino dubium de necessitate extrema, vel nisi aliquis ad hoc teneatur ex officio, ut parochus : id enim esset onus grave, et ceterorquin ad illum qui necessitatem patitur, pertinet necessitatem exponere.

931. Obligatio eleemosynae est gravis ex genere suo ; unde certo obligat sub mortali in materia gravi, scil. in necessitate gravi de qua saltem loquitur Scriptura (Mt. XXV), et a fortiori in necessitate extrema. Imo etiam probabiliter in necessitate communi, tum quia locutiones Scripturae et Patrum indiscriminatim et sine restrictione inculcant gravem obligationem pauperibus subveniendi quam supponunt saepe violari, cum tamen necessitas gravis sit satis rara ; — tum quia, si non iuvarentur, aliqui inciderent in necessitatem gravem, et ceterorquin necessitates pauperum leves aggregatae constituunt grave malum pro societate, cui remedium est praestandum.

Quantum autem sit dandum ex variis circumstantiis pendet, nam necessitates non sunt semper eaedem. In ordinariis adiunctis sufficit dare, secundum S. Alphonsum, quinquagesimam partem seu 2 % reddituum, si ista pars sit superflua, et partem proportione minori, si reditus sint ingentes ; quamvis ista aestimatio censeri possit satis benigna. Qui ergo statueret nullas dare in necessitate communi eleemosynas, vel in istis esset notabiliter negligens, videtur peccare mortaliter ; quoodis tamen non daret parvam quantitatem debitam, non peccaret nisi venialiter ex levitate materiae.

At, licet quis stricte satisfacerit praecepto eleemosynae erga pauperes, semper tamen ipsi manet obligatio de religuis bonis superfluis bene et utiliter utendi ; quod pertinet ad virtutes liberalitatis et magnificentiae, vel etiam ad iustitiam legalem intuitu boni communis.

932. Corollaria. — Cum eleemosyna fiat translatio dominii :

A. Illi soli eleemosynam facere valent qui de rebus disponere possunt, scil. omnes qui dominium et liberam bonorum administrationem habent, — et etiam illi qui, sine dominio, administratione potiuntur : sic maritus e bonis quorum dominium vel ususfructus pertinet ad communitatem, imo de bonis propriis uxoris si eorum administrationem habeat ; superior quantum ad bona monasterii ; item tutores et curatores de bonis pupilli pro modicis eleemosynis quales ipse facere deberet ; alii omnes qui sub potestate sunt constituti, v. g. religiosi aut famuli, tantum in extrema necessitate proximi, vel si adest consensus explicitus aut tacitus aut rationabiliter praesumptus superioris aut domini, quem consensum non habent si contradicat. Hinc :

1) Uxor eleemosynas facere potest de bonis propriis si quae habeat de quibus ipsa disponere potest ; — item de bonis mariti vel communitatis sed de consensu mariti ; — imo etiam, in regionibus nostris, sine consensu e rebus domesticis modicas, non extraordinarias, eleemosynas facere potest iuxta suam conditionem*, quia id pertinet ad honestam sustentationem ad quam uxor apud nos ius habet ; nisi tamen in casu particulari dare tali vel tali prohiberet maritus. Quodsi omnino prohiberet, aliquando forsitan esset melius abstinere, ad vitandum indignationem mariti.

2) Filifamilias possunt modicas eleemosynas facere de bonis quae ipsis a parentibus absolute et non ad usum determinatum traduntur, nisi tamen expresse pater prohiberet.

3) Famuli non possunt sine certa licentia et haec, quia domini illam non solent concedere, non potest facile praesumi, nisi forsitan quando cibos qui supersunt et secus proficienter foras aut quod panem pro vero pauperes ; quodsi nihilominus faciant, per se tenentur ad restitutionem.

B. Eleemosyna a) de bonis iniuste acquisitis est illicita, nisi domino reddi non possint, aut pauper in extrema sit necessitate et aliter ipsi subveniri non possit ;

b) item de bonis simoniace acquisitis, quia omnis contractus simoniacus est irritus ab initio (can. 729) ; unde illa bona sunt restituenda ;

c) fieri autem potest de bonis licite acquisitis, sed per peccatum seu ex illicito, v. g. propter homicidium perpetratum vel meretricium exercitum ; at non est praeceptum.

C. Pauperes ficti peccant tripliciter : 1) contra veritatem ; 2) contra charitatem quia veris pauperibus subtrahunt eleemosynas ; 3) contra iustitiam quia dolo et fraude decipiunt ; unde donatio est invalida, et ideo restitutionem tenentur vel domino vel pauperibus de consensu praesumpto domini, nisi agatur de purissimis donis quorum motivum primarium non est egestas sed amor Dei et proximi.

933. Animadversiones. — 1ª Praecepto assistendi proximo in necessitate sufficienter satisfit dando mutuum, commodando v. g. equum donec revertatur dominus, vendendo dilata solutione, etc. si talibus modis necessitas tollatur, v. g. si proximus tantum egeat usu rei, vel si non sit ita absolute pauper ut nec in re nec in spe babeat aliquid. Attamen sic non satisfit praecepto dandi eleemosynam de superfluo, quod praeceptum tamen adimpleri potest etiam in aliis circumstantiis, dando aliis.

2ª Tenentur medici, advocati, alique officio publico fungentes pauperibus operam suam gratis impendere, si non appareat quomodo aliter eis subveniri possit.

3ª Pauperibus publice expositis qui signa extremae necessitatis videantur ostendere (v. g. ex nuditate, morbo, etc.) aut qui illam asserant (v. g. dicendo se 3 diebus ieiunasse), raro quis tenetur ex praecepto subvenire etiam de superfluis, tum quia forsain ad movendos spectatores ista necessitas exaggeratur, tum quia ab aliis iuvandi praesumuntur.

4ª Nullus obligatur (imo aliquando est illicitum) dare eleemosynam pauperibus labore nolentibus ; ne tamen hisce annumerentur illi qui ob laboris defectum in miseriam inciderunt. Quibus consultius esset laborem procurare aut subministrare ex quo viverent.

5ª In eleemosynis praeferendi sunt propinquiores ; nulli tamen possunt systematico excludi (nec infideles, nec peregrini, nec inimici), sive ex infirmitate sint pauperes, sive ex virtute propter Christum, sive etiam ex culpa praecedenti (si eleemosyna unicum sit medium subveniendi), non tamen si ex culpa actuali (Mt. V, 45 ; Prov. XXV, 21 ; Rom. XII, 20).

6ª De superfluis licitum est quaedam reservare ad statum paulo altiorem acquirendum, dummodo non reserventur omnia : decentia quidem postulat potest ut moderate et paulatim ad altiorem statum ascendamus, non autem ut omnia ad hoc reservemus, imo postulat ut quaedam ex magnificentia in eleemosynas elargiamur (prop. 12 damn. ab Inn. XI).

7ª Prohibitio mendicandi facta a magistratu civili non liberat ab obligatione dandi eleemosynam, quia non desunt alia media praecepto satisfaciendi, v. g. erogando pecuniam illis qui indigentium curam habent, aut bonis institutis vel operibus beneficentiae.

8ª Similiter soluto tributi ex quo pauperes iuvantur minuit obligationem dandi eleemosynam, sed non penitus eam extinguit, si tributum non sufficit ad extinguendam pauperum necessitatem.

9ª Etiam damnum avertendum est a proximo, si sine gravi incommodo averti potest, v. g. monendo illum cui imminet, aut causam depellendo.

934. Monita practica. — 1. Eleemosyna sit a) prudens, ad veros pauperes, non ad otiosos (II Thess. III, 10 ; Eccli. XII, 4) ; b) libens i. e. hilaris et benigna (II Cor. IX, 7) ; c) abundans ut pauperes etiam multi vere sublevemur (Tob. IV, 9) ; d) prompta ut sit opportuna, ne secus pauperes in abiectum cadant miseriam et in desperationem (Prov. III, 28) ; e) secreta et humilis (Mt. VI, 1-4) ; f) iusta ; g) ordine recto ; h) omnibus auxiliaris.

2. Confessarius non facile deneget absolutionem propter omissionem eleemosynae, quia poenitentes facile se putant excusatos, et quia pauci sunt qui nihil omnino dant pauperibus aut bonis operibus, et quia obligatio gravis in necessitate communi non certo adest.