Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 17, a. 1, 5, 6, 7, 8 ; de Virt., q. 4, a. 1 et 3.

810. Spes theologica est habitus moraliter bonus et honestus, quia habet obiectum bonum : Deum, summum bonum nostrum, auxilio divino consequendum. Imo est virtus quia est habitus reddens hominem perfectum : facit enim ipsum inhaerere auxilio divino et ita attingere Deum, supremam regulam actuum humanorum ; in hoc autem consistit perfectio hominis quod Deo inhaereat et propriam regulam attingat. Unde in Scripturis laus spei inde deducitur quod per eam homo coniungitur Deo (Ps. XVII, 3 ; LXI, 8 ; XC, 1 ; Ier. XVII, 5, 7).

Neque dicas : spes includit imperfectionem, quia est de bono futuro et absenti. — Respondetur : licet hoc in se sit imperfectum, homini tamen in statu viae non imperfectio sed perfectio est expectare propter auxilium divinum illa quae humana potestate acquirere non possumus (q. 17, a. 1, ad 3 ; de Virt., q. 4, a. 1, ad 4).

811. Errores oppositi. — Spem esse inordinatam dixerunt Lutherani, Calvinistae, Baius, Iansenistae, et plures moderni philosophi, praesertim Kantiani et evolutionistae ; eam esse imperfectam dixerunt Quietistae et Semiquietistae : eo quod includit amorem concupiscentiae quo Deum volumus ut bonum nobis et praemium expectamus ; qui amor est inordinatus quia refert Deum ad creaturam, vel saltem est amor imperfectus, interessatus et mercenarius. — Respondetur : a) Duplici modo aliquid ad nos referimus : tamquam medium ad finem et tamquam perfectum ad perfectibile, i. e. tamquam finem quem nobis appetimus. Iamvero amore concupiscentiae referimus Deum ad nos, ut fontem supremae perfectionis a quo perfici debeamus ; quod certe non est inordinatum : sic enim Deus ipse voluit incarnari Filium suum propter nos. At spes non refert Deum ad nos ut medium ad finem ; sed potius e contra refert nos ad Deum ut ad finem, quia appetit Deum ut summum bonum seu summum finem nostrum. Et sane, finis noster non est propter nos, sed nos sumus propter finem. Unde appetere finem non est ordinare ut medium ad nos, sed nos ut medium ad illum. — Aliis verbis, tantum sumus nos finis cui appetimus, nullatenus finis qui.

Id autem esse licitum Scripturae docent, fideles constanter hortantes ut agant propter coelestem beatitudinem (Mt. VI, 33 ; XIX, 29 ; I Cor. IX, 25 ; Eph. I, 16 ; Col. III, 23-24 ; Hebr. XI, 25-26 ; Apoc. II, 10 ; Ps. CXVIII, 112 ; Prov. XI, 18 ; Eccli. XII, 2 ; I Ioh. III, 3) ; item Ecclesia voce Conciliorum v. g. Trid. sess. 6, c. 11 et 16, can. 31, et Pontificum v. g. Alex. VIII (prop. 10 et 13 damn.).

b) Deinde amor ille, licet sit minus perfectus quam amor dilectionis et charitatis, non tamen est inordinatus et positive imperfectus, quia motivum et amorem charitatis non positive excludit, sed ab illis tantum abstrahit : quia enim Deum amamus ut summum bonum nostrum, non ideo negamus illum esse in se summe bonum et summe amabilem.

812. Obiiciunt opus intuitu mercedis, in casu vitae aeternae, factum esse mercenarium. Inordinatum autem et vile est agere propter mercedem. — Respondetur :

a) Mercenarius proprie est ille qui nobilior ut medium ordinat ad vile, v. g. ad pecuniam, aut qui non agit nisi propter mercedem, vel etiam propter solum bonum temporale. Hinc a S. Thoma, q. 19, a. 4, ad 3, amor mercenarius potius dicitur qui Deum diligit propter bona temporalia. De spe autem nequit dici 1) quod agat propter mercedem temporalem ; aut 2) quod non agat nisi propter mercedem, quia aliud motivum honestum non excludit, quamvis spes praemii mere spiritualis et futuri potenter ad bonum incitet. Unde praemium non est motivum exclusivum agendi sed adiunctum utpote adiumentum. — Nec 3) ordinat spes Deum ad beatitudinem, sed beatitudinem exposcit et ulterius ad Deum ordinat, ut dictum est n° praec., a, et n. 805.

b) Qui autem iactant se propter officium, ut aiunt, non autem propter praemium agere, seipsos vel alios decipiunt : experientia enim constat incipere homines agere intuitu mercedis, et nonnisi pedetentim allici ad bonum superioris ordinis et ad amorem purum, absque intuitu praemii elicitum. Imo conditio necessaria ut aliquid velimus et amemus est ut etiam sit bonum nostrum ; secus non possemus illud appetere. Sed ideo bonum nostrum non erit semper et necessario motivum agendi, scil. in omni actu, nec a fortiori principale aut exclusivum.

813. Spes est virtus theologica, quia attingit ipsam supremam regulam humanorum actuum, Deum ; nam 1) habet Deum ut obiectum formale : attingit enim omnipotentiam Dei ut causam efficientem, in quantum eius auxilio innititur ; 2) habet etiam Deum ut obiectum materiale primarium : attingit Deum ut causam finalem in quantum in eius possessione beatitudinem expectat.

Est autem virtus ab aliis theologicis distincta : possumus enim Deo inhaerere vel propter se, et hoc facimus per charitatem ; vel sicut principio a quo aliquid nobis provenit : a Deo autem nobis provenit tum cognitio veritatis et circa hoc versatur fides, tum possessio bonitatis divinae, circa quam versatur spes.

Fides praecedit spem, quia proponit obiectum spei esse possibile, sed spes praecedit charitatem et ad eam introducit : in quantum aliquis sperans remunerari a Deo accenditur ad amandum Deum propter se ; ut dictum est in tr. de Virtutibus, n. 625.

814. Spes sine charitate dicitur imperfecta seu informis, quia ipsi deest ultima perfectio nempe tendentia perfecta ad finem ultimum ; et quia sperat beatitudinem tantum ex meritis futuris quae aliquis putat acquirere, non autem ex meritis praesentibus iam habitis.

815. Spes est virtus supernaturalis, tum obiective, quia ut obiectum habet ipsam Dei omnipotentiam supernaturaliter auxiliamtem nobis ad supernaturalia ; tum subiective, quia productur a principio supernaturali : cum enim actus spei sit medium ad finem supernaturalem, et ipse supernaturalis sit oportet ; porro non erit supernaturalis nisi producatur a principio supernaturali, gratia Dei. Hinc

1) spes est virtus per se infusa ;

2) actus spei producitur ab habitu spei, tamquam a principio, apud eos qui illum possident ; in aliis non erit nisi ex gratia actuali ;

3) actus spei est supernaturalis non quoad solum modum sed secundum se et quoad substantiam : est enim divinus quia ut obiectum materiale et formale habet Deum in se possidendum quem expectamus divina omnipotentia auxiliante. Unde, sicut Deus in operibus innititur soli suae potentiae, ita per spem in actibus nostris ad divina, etiam ad Dei possessionem similem illi quam ipse in coelo habet, tendimus nitendo soli potentiae divinae ;

4) unde spes nos elevat ad ordinem supernaturalem et divinum.

S. Th. II-II, q. 18 ; de Virt., q. 4, a. 2 et 4.

816. Subiectum proximum spei theologicae est voluntas. — Probatur : Habitus residet ubi est actus ; atqui actus spei est motus appetitivae virtutis ; cum autem spes theologica ut obiectum habeat non quidem bonum sensibile sed bonum divinum, non est in appetitu irascibili sed in voluntate. Ergo etiam habitus spei theologicae est in voluntate.

Ex eo sequitur quod actus spei sit liber, quia est actus voluntatis. Neque dicas : homo necessario vult suam beatitudinem ; ergo necessario sperat. Licet enim homo necessario velit suam beatitudinem in abstracto consideratam, libere tamen eligit hoc vel illud, in casu Deum, ut obiectum in quo suam beatitudinem in concreto constituat.

817. Subiectum spei remotum cognosci potest ex eo quod obiectum spei sit bonum, futurum, arduum obtentu possibile. Hinc

1) spes non remanet in beatis, quia beatitudo iis non est futura. Nec possunt sperare gloriam futuram corporis, quia non habet rationem ardui ;

2) in Christo non fuit virtus spei, quia beatitudo ipsi nunquam fuit futura ; potuit tamen sperare gloriam corporis quae ipsi erat ardua, utpote merenda passione. At illam non speravit spe theologica, cuius obiectum : beatitudo futura, deficiébat ; sublata autem obiecto primario, non remanet habitus ; — e contra spes fuit in B. Virgine ;

3) in animabus purgatorii manet spes quia beatitudo futura est ipsis et ardua, utpote mediantibus poenis obtinenda. Nec obstat quod beatitudo ipsis est certa, nam certitudo non est contra naturam spei ;

4) in damnatis spes non manet, quia beatitudo est ipsis impossibilis.

818. Spes infunditur simul cum gratia gratum faciente, fide et charitate ; amittitur a) directe per peccata directe contraria, nempe per desperationem, et per praesumptionem illam quae tollit motivum spei ; b) indirecte amittitur, destructo eius fundamento : fide, quod fit per peccatum infidelitatis.

819. Spes viatorum est certa. — Licet enim certitudo essentialiter competat soli actui intellectus, attamen actus aliarum virium eam participare possunt quatenus ab intellectu infallibiliter ad aliquid moventur. Actus spei ergo est certus certitudine derivata a certitudine fidei. Hinc :

a) Spes est absolute certa et infallibilis quoad se i. e. ex parte motivi, nam fide certum est omnipotentiam Dei non deficere in auxiliendo ; unde fides movet voluntatem, ut sit sine ullo timore, diffidentia, haesitatione quod aliquid nobis ad salutem necessarium ex parte Dei deficiat, sed ut Deo auxilianti firmiter adhaereat.

b) Attamen quoad nos, i. e. ex parte subiecti sperantis, spes non est certa quia, licet Deus nobis non deerit, tamen liberum nostrum arbitrium potest deficere, ponere obstaculum peccati, et sic deesse Deo.

Ex parte ergo nostra spes non habet nisi certitudinem conditionalem qua certi sumus nos obtinere vitam aeternam, si media salutis adhibeamus et usque in finem perseveremus. Unde spes simul stat cum timore quod aliquid deficiet ex parte nostra, propter fragilitatem et in stabilitatem nostram. Quare Apostolus, I Cor. X, 12 : « Qui se existimat stare, videat ne cadat », et Phil. II, 12 : « Cum metu et tremore vestram salutem operamini ».

Quod tamen est per accidens relate ad naturam spei, nam non provenit ex obiecto eius vel motivo, sed ex condicionibus subiecti in quo inhaeret spes. Unde simpliciter spes est certa. Quod docent Scripturae Ps. XXX, 2 ; Eccli. II, 6. 12-13 ; Rom. V, 2 ; Hebr. VI, 18, 19 ; II Tim. I, 12.

Tota doctrina exponitur a Conc. Trid. se^s. , 6, c. 9 et 13, can. 18 et 16.

S. Th. II-II, q. 19.

820. Notiones. — Timor est motus appetitus quo refugit malum imminens quod, licet difficile vitetur, vitari tamen potest. Nascitur ex amore et spe : illud enim timet homo amittere vel non consequi, quod amat vel sperat. — Deinde timor et spes se mutuo iuvant ut hominem a praesumptione et desperatione praeservent : mediat enim timor inter spem et desperationem. Unde postquam egimus de spe, et antequam agamus de desperatione, recte agitur de timore.

821. Quid sit timor Dei. — Deum timere non possumus, quatenus est malum quod refugimus, nam ipse est summum bonum ; possumus autem timere aliquid malum propter Deum, quatenus a Deo vel per comparationem ad Deum nobis aliquid malum accidere potest : 1) a Deo quidem malum poenae aeternae vel temporalis, quod nobis infligere potest ; 2) per comparationem ad Deum nobis accidere potest malum culpae, quo eum offendimus et ab eo separamur.

822. Quotuplex sit timor Dei. — Timor quo ad Deum convertimur et ipsi adhaeremus est triplex : 1° si ad eum convertimur et peccata vitamus unice propter malum poenae, est timor servilis, quo homo timet culpam (i. e. offensam Dei) propter poenam : hoc enim modo solent servi timere poenas a domino infligendas ; — 2° si convertimur et peccata vitamus unice propter malum culpae, est timor filialis, quo homo timet culpam ut culpam seu quatenus est offensa Dei : filiorum enim est timere offensam patris ; — 3° si autem propter utrumque peccata vitamus et Deo adhaeremus, est timor initialis, inter servilem et filialem medius, et quasi initium timoris filialis.

Hisce opponitur timor mundanus seu humanus quo homo a Deo recedit, et propter malum quod timet, paratus est Deum offendere. Qui timor semper est peccatum grave vel leve, prout nos inducit ad peccandum mortaliter vel venialiter.

823. Principium I. Timor servilis in se, secundum essentiam suam spectatus, est bonus : nihil enim aliud est quam timor poenae a Deo infligendae, quae merito timetur. Unde Mt. X, 28 : « Timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam » (cfr. Luc. XII, 5 ; Mt. III, 7-10). Quod honestum esse potest, quia timorem culpae non positive excludit (sicut nec includit), sed a comparatione cum culpa abstrahit. Cfr. C. Trid., sess. 6, c. 6, can. 8 ; sess. 14, c. 4 ; prop. damn. 14 et 15 ab Al. VIII ; et 60-64 Quesnelli, a Clem. XI.

Nec obstat quod timere unice poenam sit inordinatum. Etenim ex essentia sua et proprio obiecto, timor servilis solum timet simpliciter poenam, abstraendo ab hoc quod etiam culpa ut culpa timenda sit necne, nam non excludit alium timorem : ita ut nec affirmetur unice timeri poena nec affirmetur etiam culpa timeri. — Quod autem aliquis poenam unice timeat et non timeat culpam propter se, non provenit ex essentia seu obiecto huius timoris, sed quia de facto invenitur in peccatore qui Dei culpam non timet : fit ergo servilis, ratione alicuius extrinseci scil. status tim entis, ex sola absentia charitatis et timoris filialis. Hinc

1) absentiâ charitatis est mala, unde dicitur a S. Thoma quod servilitas timoris sit mala ;

2) cum absentia charitatis sit extrinseca timori, servilitas est ipsi extrinseca ;

3) unde accidente charitate et timore culpae, timor poenae secundum essentiam suam manet sed non amplius est servilis.

824. Corollarium. — Plures moderni theologi distinguunt timorem servilem quasi genus in duas species, scil. in simpliciter servilem et serviliter servilem ; non recte tamen, nam timor serviliter servilis nihil habet commune cum timore servi nisi nomen. Simpliciter servilis scil. est timor supra descriptus ; serviliter servilis autem est timor quo homo timet poenam magis quam culpam, et quidem ita ut hic et nunc taliter sit dispositus ut peccaret si poena non esset. Est timor qui positive excludit timorem culpae, quo scil. homo dicit : non timeo nisi poenam, ita ut servilitatis sit ipsi intrinseca et ipsi competat ex proprio obiecto et sit de eius essentia. At talis timor non est verus timor Dei, quo ad Deum convertimur ex reverentia et peccata vitamus, sed est peccatum ; unde potius quam inter timores Dei sit numerandus, ad timorem mundanum videtur reducendus.

825. Principium II. Timor servilis et filialis specie differunt, cum versentur circa obiectum malum diversum ; timor initialis quo ad Deum tendimus, timendo primario malum culpae et secundario malum poenae, non est nova species timoris, sed est timor filialis, quocum habet idem obiectum primarium, qui tamen versatur in statu imperfecto.

Qui enim nondum habent perfectionem charitatis, sed Deum amare incipiunt, nondum adhaerent Deo et peccata vitant propter solum timorem culpae, sed etiam propter timorem poenae. Unde in ipsis est timor culpae qui necessario supponit timorem poenae, et hic est timor initialis. Crescente autem charitate, minuitur timor poenae, sed crescit filialis.

Timor filialis non excludit timorem poenae, sed facit ut timor poenae non sit ratio cur adhaeremus Deo : haec enim in illis qui timorem filialem habent, est unice timor offensae Dei.

826. An timor Dei maneat post hanc vitam ? — In coelo non manet timor poenae ; timor filialis autem habet duos actus, scil. 1) timere separationem a Deo, et quantum ad hunc actum non manet in coelo, ubi nulla est culpa timenda ; 2) revereri Deum et quantum ad hunc actum manet, nam beati considerantes altitudinem Dei et suam parvitatem, summa animi submissione Deum venerantur, et ipsi perfecte subiiciuntur : est timor reverentialis.

827. Timor Domini dicitur initium sapientiae, non secundum huius essentiam, sed quantum ad effectum unde sapientia incipit operari (Ps. CX, 10 ; Eccli. I, 16) :

1) timor servilis, quatenus est primum quod ad sapientiam extra disponit (Eccli. I, 27) ;

2) timor filialis, quia primus sapientiae effectus est reverentia et subiectio erga Deum (ib. 20-22).

828. Animadversio. — Timor servilis, licet sit a Spiritu sancto, non tamen inter septem eius specialia dona numeratur ; quia invenitur in peccatore qui dona Spiritus sancti non possidet. Inter illa autem dona numeratur filialis : etenim dona nos disponunt ad prompte obediendum motioni Spiritus sancti ; ad hoc autem requiritur, et quidem primo, quod motioni non simus repugnantes ; sed hoc facit timor filialis quo Deum reveremur et nos ipsi subicimus. Et ideo timor filialis primum locum tenet inter dona Spiritus sancti, ascendendo de minus perfecto ad magis perfectum.

Huic dono correspondent 1ª beatitudo : Beati pauperes spiritu... : timor enim filialis facit nos Deum revereri et ipsi subici ; unde quaerimus magnificari in Deo solo, et non in nobis per superbiam vel in honoribus vel in divitiis.