Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 9, a. 2, et 10, a. 3; q. 22 et 23, et 24, a. 3, ad 1; q. 73, a. 6; q. 77, a. 6 et 7; q. 78 a. 2 et 4.

90. Passio est motus appetitivae virtutis ex imaginatione boni vel mali sensibilis cum quadam corporis mutatione; seu actus appetitus sensitivi prosequentis bonum sensibile vel refugientis malum sensibile, dirigente imaginatione, cum quadam transmutatione corporali¹. Dicitur:

1. motus seu actus, quasi genus; 2) appetitus sensitivi, ut indicetur eius subiectum; 3) prosequentis bonum vel refugientis malum, ut indicetur duplex obiectum et genus proximum; 4) dirigente imaginatione i. e. repraesentatione sensibili ope cuiusdam facultatis sensitivae, ut notetur principium passionis quod indicat bonum et malum; 5) cum quadam corporis immutatione, ut indicetur effectus quo distinguitur passio tum a motibus voluntatis quae fiunt sine transmutatione corporali, tum a cognitione sensibili quae fit cum sola transmutatione intentionali, sine transmutatione physica.

Passio complectitur duplex elementum: materiale quod est ipsa transmutatio corporis; formale ex parte appetitus, quod est actus animae, sine quo non esset nisi passio corporalis, qua corpus solum pateretur: ita in ira materiale est accensio sanguinis circa cor, formale est appetitus vindictae. Est enim passio ab anima ut a principio effectivo, ab organismo ut subiecto (I, q. 20, a. 1, ad 2).

91. Undecim passiones principales esse, ad quas omnes reduci possunt, docent Scholastici post Aristotelem². Passio enim est actus appetitus sensitivi. Hic autem est duplex: concupiscibilis et irascibilis. In homine enim, sicut in animalibus, non solum est inclinatio ad prosequendum sensibile quod est conveniens et ad fugiendum quod est disconveniens, sed etiam inclinatio ad resistendum contrariis et impedientibus. Unde est duplex inclinatio: inclinatio concupiscibilis circa bonum et malum sensibile absolute sumptum ut tale, scil. circa delectabile et dolorosum, et inclinatio irascibilis circa bonum et malum sensibile ut est arduum et difficile.

Iamvero sex sunt passiones in concupiscibili: si appetitus feratur in bonum aut malum simpliciter, abstrahendo an sit praesens aut absens, est 1) amor boni, et 2) odium mali; — si appetitus feratur in bonum aut malum absens, est 3) desiderium seu concupiscentia boni, et 4) fuga mali; — si appetitus feratur in bonum aut malum praesens, est 5) delectatio boni, et 6) tristitia mali.

Quinque sunt passiones appetitus irascibilis qui fertur ad bonum et malum arduum: si feratur in bonum arduum, vel hoc erit obtentu possibile, et tunc est 1) spes, vel impossibile et est 2) desperatio; — si refugiat malum arduum, vel illud est repulsu possibile et est 3) audacia, vel impossibile, et est 4) timor; — vel tandem versatur circa malum praesens vindicandum, et est 5) ira, cui nulla passio opponitur.

Passiones concupiscibilis specie differunt, et 1) secundum contrarietatem boni et mali quia feruntur ad obiecta opposita (v. g. amor et odium), et 2) secundum diversam virtutem activam seu diversum gradum in processu appetitivi motus ad idem obiectum (v. g. amor, desiderium et delectatio). Cfr. q. 23, a. 1 et 4. Passiones irascibilis differunt, et 1) secundum contrarietatem obiecti (v. g. spes et timor), et 2) etiam secundum motum contrarium, scil. secundum accessum et recessum ad idem obiectum (v. g. spes et desperatio, audacia et timor). Cfr. a. 2. Ira non habet contrarium (a. 3)³.

92. Dividitur passio in ordine ad liberam voluntatem seu ad actum humanum: est vel antecedens, quae antecedit deliberationem rationis et liberum consensum voluntatis ac illum causat seu ad actum allicit: tunc aliquid fit ex passione; — vel consequens, quae consensum liberum voluntatis consequitur et ab eo procedit: tunc aliquid fit cum passione. Quod est a) per redundantiam quando voluntas vehementer et intense fertur in obiectum; talis vehementia enim naturaliter excitat passionem in appetitu sensitivo: haec est voluntaria in causa tantum; b) per directam excitationem quando voluntas studiose excitat vel fovet passionem ut ardentius ac intensius obiectum prosequatur, v. g. amorem ad intensius in aliquid tendendum, spem ad facilius victoriam reportandam, iram ad facilius sumendam vindictam, concupiscentiam ad intensius prosequendum, timorem ad statim cedendum: haec est voluntaria in se.

Voluntas non movetur directe a passione antecedente appetitus sensitivi, sed indirecte et mediate, mediante scil. obiecto intellectus. Passione suscitata homo certo modo afficitur et ad aliquam dispositionem immutatur, qua fit ut intellectus apprehendat ut conveniens et bonum, quod non ita apprehendisset absente passione, sicut irato vel concupiscenti videtur bonum quod non videtur quieto (Iac. I, 14). Huiusmodi immutatio dupliciter fieri contingit: 1° quandoque, sed rarius, totaliter ratio ligatur, ita quod homo usum rationis non habeat, sicut contingit in iis qui propter vehementem iram vel concupiscentiam furiosi vel amentes fiunt, ut per aliquam perturbationem corporalem: in his enim non est aliquis rationis usus, nec consequenter voluntatis; 2° saepius ratio non totaliter absorbetur a passione, sed remanet quantum ad aliquid iudicium rationis liberum, et tunc etiam liber manet motus voluntatis, qui non ex necessitate tendit ad hoc ad quod passio inclinat. Et quamvis ratio obnubiletur a passione, remanet tamen quantum ad aliquid iudicium rationis liberum, et secundum hoc potest homo vel totaliter passionem repellere, vel saltem se tenere ne passionem sequatur (q. 9, a. 2, et q. 10, a. 3).

93. Principia. I. Passio antecedens minuit liberum, ac consequenter bonitatem vel peccatum, quia minuit indifferentiam iudicii et obnubilat rationem, quatenus obiectum ostendit ut appareat valde delectabile et conveniens, aut valde incommodum aut disconveniens, ac magis quam sit. Imo aliquando, si est valde vehemens, aufert cognitionem et deliberationem rationis ac proinde non solum liberum sed etiam voluntarium proprie dictum. Hinc principium: Quod fit ex passione est minus liberum.

II. Passio consequens nullo modo minuit voluntarium nec liberum, nec consequenter bonitatem vel peccatum, quia ipsa est voluntatis liberae effectus; sed a) est signum maioris voluntarii, si ex voluntate per redundantiam procedat; b) si autem directe excitetur a voluntate, etiam simpliciter auget voluntarium (extensive et intensive), quia facit ut quis etiam per passionem et intensius prosequatur bonum vel malum et id libere velit, ac consequenter auget bonitatem vel peccatum: quanto enim aliquis, iuxta S. Thomam, q. 77, a. 6, cum maiore inclinatione libere velit aliquid prosequi, tanto perfectius bonum vel malum agit. Hinc principium: Quod deliberate fit cum passione non est minus liberum sed magis voluntarium. 94. Animadversiones. — 1° Doctrina generalis de passione breviter exprimitur can. 2206: « Passio, si fuerit voluntarie et deliberate excitata vel nutrita, imputabilitatem potius auget; secus eam minuit plus minusve pro diverso passionis aestu; et omnino tollit, si omnem mentis deliberationem et voluntatis consensum praecedat et impediat ». 2° Fieri potest ut passio consequens minuat deliberationem et libertatem quoad actum ex ea sequentem, in quantum operans ulterius progrediatur quam prius constituerat, et occidat v. g. quem intenderat vulnerare. Sed quantum ad illum novum actum seu ulteriorem effectum erit antecedens, et ipsi applicanda sunt principia de passione antecedente.