DE POTESTATE SEU OBLIGATIONE LEGIS ECCLESIASTICAE.

340. Thesis. Lex ecclesiastica qua talis est vere moralis, i. e. non meram coactionem importat, sed obligat in conscientia et coram Deo, etiam sub gravi.

Est de fide ex Conc. Const^i sess. 8, prop. 8, 11, 12 et 15 contra Wicleff, et sess. 15, prop. 12 et 15 contra Hus, et ex bulla Leonis X contra Lutherum, ac e C. Trid. sess. 7, can 8 de Bapt. ; obligationem esse gravem constat ex universali Ecclesiae praedicatione atque praxi urgendi quaddam leges sub gravi.

Probatur : a) Lex ecclesiastica fertur potestate a Deo concessa, nomine Dei ab eius ministro imponitur et sancitur, unde quae ab illa ligantur in terra etiam ligantur in coelis, et qui ministros spernunt, spernunt Christum (Mt. XVI, 19 ; XVIII, 17-18 ; Lc. X, 16).

b) Lex humana obligat in conscientia ita ut sibi damnationem acquirat qui resistit potestati naturali humanae (Rom. XIII, 2) ; a fortiori lex ecclesiastica quae fit a potestate supernaturaliter constituta.

c) Unde in Scripturis saepe admonentur fideles de religiosa obedientia pastoribus praestanda (Act. XV, 28-29 ; II Cor. X, 6 ; I Thes. IV, 2, 8 ; II Thes. III, 14 ; Hebr. XIII, 17).

d) Et ita habet communis sensus fidelium, v. g. quoad auditionem missae, abstinentiam a carne.

Dicitur 1) qua talis, i. e. non solum quatenus legem naturalem et divinam continet et applicat. Textus enim citati sunt omnino generales, obligant oritur ex sola divina origine potestatis, non ex praesupposito simili praecepto divino, et plura ab Apostolis inculcantur quae nullo modo lege naturali ac divina comprehenduntur ;

2. etiam sub gravi : illa enim quae necessaria sunt societati humanae, qualis est obedientia erga auctoritatem, de se obligant sub gravi, in materia gravi.

De Quantitate seu Gravitate Obligationis.

S. Th. II-II, q. 105, a. 2.

341. Gravitas obligationis in lege ecclesiastica pendet a duobus : a gravitate materiae et a voluntate legislatoris, qui saltem debet habere intentionem implicatam obligandi sub gravi. Unde

a) si materia est undequaque, etiam fine et circumstantiis spectatis, levis, lex non potest obligare sub gravi : talis enim materia non est capax obligationis gravis, nec legislator potest facere ut materia levis quae parum conducit et leviter influit in finem seu bonum commune, multum conducat et graviter influat, aut quod inoboedientia parva sit magna ; ceterum talis lex non est conformis rationi, nec tenderet ad bonum commune, sed potius esset occasio ruinae ;

b) si materia est gravis et legislator intendit obligare sub levi, obligatio est tantum levis : ad differentiam enim legis naturalis, in qua obligatio et eius gravitas necessario et immediate oritur ex ipsa gravitate et necessitate materiae, causa proxima et immediata obligationis in lege positiva est voluntas legislatoris ; tanta ergo est obligatio quantum vult legislator, et sicut ab ipso pendet ut lex sit et obliget, ita ut sit gravis vel levis. Et licet ita agendo legislator aliquando peccare possit, obligatio tamen, quia est effectus voluntatis ipsius, non se extendit ultra id quod voluerit.

342. Gravitas materiae pensatur ratione finis ac aptitudinis ad hunc finem :

A. Materia equidem est gravis, quando est medium efficax ad magnum bonum, scil. quando finis specialis seu proximus est magni momenti quantum ad bonum commune, valde utilis, moraliter necessarius, et simul id quod lege praescribitur multum conducit ad finem obtinendum. Talis est cultus sacri dignitas, Dei servitium, poenitentia, cleri sanctitas, etc. ad quae multum conferunt usus sacrorum paramentorum, festorum observantia, abstinentia a carne, coelibatus. Unde res in se levis potest esse materia gravis, uti fuit esus fructus vetiti in paradiso ratione agnitionis Dei et subiectionis hominis ad Deum : ita v. g. ingressus domus ratione scandali vel periculi, mixtio aquae et vini ratione repraesentationis magni mysterii in sacrificio.

B. E contra, si finis specialis non sit magni momenti, vel si magni momenti sit et actio non multum conducat ad finem, materia est levis ; sic ad glorificationem Dei non multum confert ordo inter diversas horas breviarii.

343. Regulae practicae ad dignoscendam obligationem gravem vel levem.

A. Lex positiva obligat sub gravi, quando materia est gravis, i. e. multum conducit ad finem magni momenti, et simul legislator sub gravi praecipere vult.

B. Legislator autem sub gravi vult obligare

a) si utitur verbis graviter comminatoriis vel severioribus v. g. si praecipit in virtute sanctae obedientiae, sub indignatione Dei, sub interminatione divini iudicii, etc.

b) si gravem poenam imponit v. g. mortis, mutilationis, carceris perpetui, exilii, depositionis, privationis honorum, censurae, irregularitatis, reservationis, privationis sepulturae ecclesiasticae (can. 2218 § 2) ; poena enim, ut sit iusta, debet esse delicto proportionata ;

c) si in gravi materia utitur verbis ordinariis : mandamus, praecipimus, prohibemus, etc. et non exprimit se velle obligare sub levi, neque id ex circumstantiis colligitur, praesertim v. g. ex nimio onere quod lex imponeret, censetur obligare sub gravi : praesumitur enim rationabiliter agere et ordinario obligare iuxta capacitatem et exigentiam materiae. Nec debet obligationem gravem explicite intendere : sicut non explicite debet intendere obligationem in conscientia sed facere legem, et ita implicite vult obligationem, eodem modo praecipiendo materiam gravem, implicite censetur velle praecipere sub gravi ;

d) si consuetudo et usus fidelium et praxis timoratorum sic legem interpretantur ;

e) si ita unanimiter iudicant prudentes, pii et docti.

C. Quodsi dubitetur de illis, censetur lex obligare sub levi, nisi legislator eam urgeat sub gravi, quia tunc praesumptio stat pro ipso.

De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae.

344. Lex praeceptiva seu moralis est illa quae praecipit aliquod bonum faciendum vel prohibet aliquod malum vitandum. Observantia huius legis non est semper actus illius speciei et virtutis ad quam materia de se pertinet, sed illius ex cuius motivo formali lex lata est : virtutes enim et actus humani boni ex obiecto formali seu motivo distinguuntur. Sic ieiunium de se est actus abstinentiae et ieiunium quadragesimale quod ex tali motivo praecipitur, sed ieiunium ante communionem est actus religionis qui ex motivo formali religionis imponitur. Unde qui praeceptum transgreditur peccat contra illam virtutem ex cuius motivo praeceptum fertur.

Ex hisce sequitur transgressionem praecepti tantum esse peccatum formalis inoboedientiae si ex motivo speciali obedientiae feratur, non autem in aliis casibus, nisi ex contemptu transgressio fiat. Nulla lex ecclesiastica videtur ex speciali motivo obedientiae lata.

345. Lex praeceptiva fundata in praescriptione iuris est illa quae nititur in rationabili coniectura seu probabilitate ex circumstantiis desumpta saepius connexis cum veritate. Praesumptio enim est rei incertae probabilis coniectura (can. 1825 § 1) : ita v. g. lex obligans ad sententiam iudicis quae praesumitur iusta, ad executionem contractus qui supponitur valide initus nisi probetur contrarium ; item lex qua puer censetur habere usum rationis a septennio (c. 88 § 3), pubes cognoscere quid sit matrimonium¹ (c. 1082 § 2).

Alia fundatur in praesumptione facti particularis quando superior praesumit factum, v. g. damnum, fraudem, consensum, negligentiam non in communi ut plurimum sed in quovis particulari casu existere, ideoque legem fert pro omnibus casibus similibus : ita in exemplis datis ; — alia est in praesumptione periculi communis quando praesumit ex tali opere vel modo operandi ut plurimum, ordinario et communiter sequi damnum, fraudem, scandalum, etc., et ideo illud prohibet, v. g. libros pravos legere : non supponi fraudem vel scandalum vel damnum sed ipsorum periculum.

Prima per se non obligat, si praesumptio in casu particulari sit falsa, quia tunc deest legis fundamentum, quod est praesumptio huius facti particularis ; hinc non teneris solvere pecuniam pro damno falso praesumpto.

Unde effatum : idem est iudicium in foro conscientiae et in foro fori, verum est in casibus in quibus forum externum non nititur falsae praesumptioni facti particularis. Per accidens tamen in foro externo obedire tenemur, ratione ordinis publici et scandali, sed tunc possumus nos occulte compensare (etiam post sententiam iudicis) ; at obedire non possumus si res sit illicita, ut si quis pateret vel redderet debitum in matrimonio certe invalido quod praesumitur validum in foro externo.

Secunda per se obligat semper, etiam in casibus particularibus in quibus damnum vel eius periculum non intervenit, quia manet legis fundamentum.

a) Legem enim non tulit superior quia praesumit in quolibet casu damnum sed quia praesumit hominibus communiter ita esse ; ergo quamdiu manet periculum commune, tamdiu manet ipsa lex.

b) Ceterum bonum commune exigit ut nulla admittatur exceptio, secus mala vitanda non impedirentur efficaciter quia facile unusquisque sibi persuaseret respectu sui non esse periculum, quam falsam persuasionem praecavare intendit lex, necnon homines ad damna vitanda reddere diligentes. Ita lex ecclesiastica lata ad praecavendum generale periculum perversitatis vel detrimenti spiritualis, sicut lex civilis ad praecavendum generale periculum negligentiae.

c) Aliis verbis : lex non cessat nisi finis adaequate cesset i. e. totaliter et quoad omnes. Atqui in casu, etsi periculum non existat pro individuo, pro communitate perseverat. Ergo non cessat lex. Nam eius finis est vitare periculum commune ; iam commune periculum efficaciter et certo vitari nequit si absolute et pro omnibus lex non urgeret, cum unusquisque facile sibi persuaderet periculum pro se non adesse, ex quo finis legis frustraretur.

Hinc sicut lex civilis, ad praecavendum generale periculum negligentiae, obligat reum culpae mere iuridicae ad damnum reparandum v. g. ad solvendum pro damno a cane illato absque culpa morali, qua lege iudicium periculi subditis subtrahitur ; — ita quoque obligat lex ecclesiastica prohibens professionem religiosam ante annos 16, invalidans matrimonium clandestinum, prohibens matrimonia mixta aut libros ex indicem relatos, etiamsi constet nullam fraudem, aut defectum libertatis, aut damnum adesse. Quae doctrina iam firmatur can. 21.

346. Lex fundata in fictione iuris non est confundenda cum lege fundata in praesumptione².

Praesumptio enim est rationabilis coniectura in re incerta, sed fictio iuris est dispositio quails legislator ex iusta causa idem statuit pro casu ficto quod alia lex in casu vero, v. g. quod canonici propter infirmitatem ex choro absentes habeantur ut praesentes quoad distributiones quotidianas (can. 420), vel quod matrimonium quo proles antecedens legitimatur censetur validum a tempore huius conceptionis aut nativitatis (can. 1117), vel quod proles nata in matrimonio quod postea probatur nullum censetur legitima (can. 1114), vel quod matrimonium invalidum, si sanetur in radice, censeatur validum ab initio (can. 1138).

Praesumptio ergo nititur verisimilitudini, fictio aequitati ; — praesumptio assumitur in casu dubio secundum verisimilitudinem, fictio in casu certo contra veritatem.

Talis lex, si iusta sit, obligat in conscientia.

Adverte tamen quod 1) fictio non habet locum nisi in casibus in iure expressis,

2. non debet plus operari fictio in casu ficto, quam veritas in casu vero,

3. non valet ultra id quod est expressum in lege : ita pro defuncto et haerede habetur unitas personae quoad haereditatem, non quoad alia,

4. demum stricte interpretanda est.

347. Lex permittens non est absentia legis nec mera licentia aut simplex tolerantia, sed vera lex quae homini libertatem vel internam vel saltem externam aut iuridicam capacitatem ad aliquid agendum positive agnoscit. Talis lex obligat alios ne praedictos actus impediant, et iudices ne illos puniant. Item lex concessiva iurium obligat alios ne illa privent vel a legitima actione impediant. Non tamen est lex mere prohibitiva pro aliis, sed speciale ius tribuit, facultatem aut capacitatem concedit.

De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis.

348. Ecclesia, cum habeat potestatem publicam coercitivam, etiam potest statuere leges poenales (can. 2214) quae obligant ad subeundam poenam etiam graviorem (can. 2291), sive sint leges mere poenales, sive sint mixtae i. e. morales simul et poenales.

De facto non dantur leges pontificiae mere poenales, nam poenae in Iure canonico inflictae omnes supponunt veram culpam (can. 2215) ; dari tamen solent in ordinibus et institutis religiosis, et possunt dari in legibus dioecesanis.

Ratione modi quo imponitur poena, alia est latae, alia ferendae sententiae (can. 2217).

1° Poena sententiae ferendae est illa quae non incurritur ipso facto sed a iudice vel superiore infligi debet, seu quae statuitur infligenda per sententiam iudicis condemnatoriam postea ferendam.

Tales sunt quae designantur a) verbis de futuro : excommunicabitur, erit excommunicatus, etc. (c. 2315, 2321, 2328) ; b) verbis comminatoriis vel ministerium iudicis postulantibis : sub poena, sub interminatione excommunicationis, sententia duximus innoadandam, excommunicationem se noverit incursurum, ab ingressu ecclesiae interdicturum, debet excommunicari ; c) verbis ambiguis quae non sufficiunter indicant poenam sententiae latae v. g. excommunicationi subiaceat, in excommunicationem incidat, locum suum amittat : leges enim quae poenam statuunt strictae sunt interpretationi (can. 19), unde secundum can. 2219 : « in poenis benignior est interpretatio facienda », nisi tamen contextus aliter indicet.

2° Poena sententiae latae est illa quae incurritur ipso facto commissi delicti, eo scil. quod legis transgressio vel peccatum committitur.

Tales sunt quae feruntur a) verbis quae excludunt alterius ministerium : ipso facto, ipso iure (c. 2217), eo ipso (c. 2365), sine alia sententia ; b) verbis praeteriti vel praesentis temporis : excommunicatus est, volumnus, sciat aut noverit se excommunicatum, excommunicavimus, auctoritate nostra vel virtute praesentium sit excommunicatus, ex nunc excommunicavimus ; c) verbis imperativis ipsius poenae, quae indicant reum hic et nunc poena affici : maneat suspensus, anathema sit, excommunicatio tenet (c. 2388, § 2).

Haec si in executione requirit actionem executivam externam vel ipsius delinquentis vel alterius, et effectum physicum habet, ordinario requirit sententiam iudicis declaratoriam : ita pro poenis positivis exilii, verberationis, carceris, multctae, vel privativis boni iam possessi scil. a iure quaesito, v. g. in confiscatione bonorum, depositione, degradatione, privatione beneficii aut officii obtenti, aut dignitatis acquisitae. E contra si nullam actionem externam requirit in solo effectu morali consistens, statim incurritur : ita poenae privativae a iure vel iuris exercitio, v. g. privativae spirituales (censurae), vel poenae negativae quibus reo negatur bonum alias plene acquirendum (v. g. irregularitas ex delicto), aut inhabilitas ad aliquid contrahitur, v. g. canonicis omittentibus culpabiliter officium ius percipiendi fructus amittit.

Differunt sententia condemnatoria et declaratoria : prima cadit super ipsam poenam et ideo poena debetur a die sententiae ; secunda cadit non in ipsam poenam sed super crimen commissum declarando quod commissum fuerit, et ideo declaratur poenam fuisse contractam et debita poena retrotrahitur ad tempus commissi criminis. Unde can. 2232, § 2 : « sententia declaratoria poenam ad momentum commissi delicti retrotrahit ».

349. Lex poenalis, post transgressionem, in conscientia obligat iudices ad poenam infligendam, saltem si lex utatur verbis non facultativis sed praeceptivis (can. 2223, § 3) ; et subditos ad illam subeundam.

Ante sententiam iudicis : 1° si poena sit ferendae sententiae, non tenentur eam subire donec per sententiam iudicis ad ipsam fuerint damnati : lex enim non infligit poenam sed decernit infligendam ; unde etiam licitum est mediis honestis sententiam ferendam avertere et subterfugere ;

2° si sit sententiae latae et requirat actionem executivam externam, ordinario non tenentur poenam subire ante sententiam declaratoriam. Ratio est quia lex debet esse moraliter possibilis et naturae humanae accommodata ; nimis autem durum et inhumanum esset si cogeret reum ita ut bonis suis et iuribus teneretur seipsum spoliare.

Excipiuntur a) si poenae sint leviores aut tales quas iudices irrogare non valent, ut ieiunium, recitatio precum, moderata corporis castigatio, non egressio e loco assignato, abstinentia a cibis ; b) si sint conventionales.

3° si nullam requirat actionem executivam externam (v. g. censura, irregularitas), incurritur a momento quo crimen cui est annexa committatur, et ab hoc momento (secluso infamiae periculo) subditos obligat ad illam subeundam sine sententia iudicis.

In foro externo tamen non censetur contracta sine sententia iudicis declaratoria, nisi delictum sit notorium. — Dixi : secluso infamiae periculo (quod abesse solet in privatione vocis activae vel passivae), quia si tale periculum existit et delinquens poenam servare sine infamia nequit, poena privativa aequiparetur poenae positivae (can. 2232).

Post sententiam iudicis : 1) reus obligatur ad poenam per se ipsum exequendam, si non sit nimis acerba nec multum naturae repugnans, v. g. pecuniam solvere quae exigitur, ad carcerem ire non diuturnum, nam praecepto iusto et moralliter possibili tenetur obedire ;

2. obligatur solum ad poenam sine positiva resistentia subeundam, quando est valde gravis vel naturae repugnans, licet possit negative resistere fugiendo. Est principium generale in iure humano etiam civili ; v. g. damnatus ad mortem tenetur patibulum ascendere, praebere collum, etc., potest tamen fugere. Nullus enim tenetur talem poenam agere, sed illam pati, unde nullus tenetur praestare id unde sequitur mors, vulneratio, flagellatio publica, carcer perpetuus, exilium perpetuum, et v. g. manere in loco unde ducatur ad mortem ; sed illam tenetur pati i. e. non resistere infligenti.

350. Poena conventionalis a praedictis poenis distinguitur quâ, cum aliquid v. g. beneficii alicui datur sub tacita conditione ut aliquid faciat, conditione non impleta, re concessa ipsi privatur. Obligat ipso facto sine sententia iudicis, v. g. curatus, qui olim poterat esse diaconus, infra annum sacerdotio non initiatus amittebat beneficium ; episcopus infra 3 menses consecrationem non recipiens non facit fructus (C. Trid. sess. 23, c. 2), et infra 6 menses id negligens, episcopatu privatus ipso iure manet (can. 2398).

351. Animadversiones. — 1) Can. 2219, § 1 : « In poenis benignior est interpretatio facienda ».

2. Can. 2219, § 2 : « At si dubitetur utrum poena, a Superiore competenti inflictâ, sit iusta, necne, poena servanda est in utroque foro, excepto casu appellationis in suspensivo ».

Non datur appellatio in suspensivo a censura iudicialiter inflictâ (can. 2243, § 1), datur a poenis vindicativis, nisi aliud expresse in iure caveatur (can. 2287).

3. Can. 2219, § 3 : « Non licet poenam de persona ad personam vel de casu ad casum producere, quamvis par adsit ratio, imo gravior, salvo tamen praescripto can. 2231 » scil. casu quo plures ad unum delictum perpetrandum concurrerint sive physice sive communi consensuive mandando sive alio modo, si delictum alias commissum non fuisset : isti eadem poena tenentur nisi lex aliud expresse caveat.

4. Iudex poenam minuere et augere potest, ex iusta causa, si ipse sit legislator ; inferior autem non potest nisi id a lege permittatur. Ita in iure novo, ad modum canonis 2223.

De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis.

352. Lex irritans ea est quae actum aliquem reddit invalidum vel nullum. Ad eam reducuntur, tamquam species ad genus, lex inhabilitans, quae decernit personam aliquam esse inhabilem ad hunc vel illum actum ; unde irritatio directe actum respicit, et inhabilitas directe personam spectat ; in praxi tamen et moraliter loquendo ambo ad idem redeunt, quia actus semper fit invalidus sive immediate sive mediate.

Differt lex irritans a) a lege prohibente, quia haec actum prohibitum reddit illicitudin non invalidum ; unde distinguuntur lex mere prohibens (v. g. impedimentum impediens matrimonii), lex mere irritans quae actum solummodo irritat et non prohibet (uti fieri potest si superior votum religiosum irritat, et lex simul prohibens et irritans (v. g. impedimentum dirimens matrimonium) ;

b) a lege poenali stricte dicta, quia haec propter culpam statuit poenam ; unde distinguuntur lex irritans poenalis quae irritat in poenam delicti (v. g. olim ordinatus sine certo titulo, et adhuc hodie beneficiatus omittens officium invaide percipit fructus), et lex irritans directiva quae irritat ob bonum commune (v. g. matrimonium clandestinum) vel ob tutelam quarumdam personarum (v. g. professio religiosa ante annum 16, promissio metu extorta, alienatio bonorum ecclesiae absque consensu capituli) : tunc irritatio est poena improprie dicta ;

c) a lege permittente quae actum non agnoscit aut ab aliis neglegi sinit, vel a simplici absentia legis qua actus in foro externo non protegitur (irritatio improprie dicta).

Porro sicut lex poenalis, ita lex irritans habet effectus ipso facto, vel sententia iudicis : aliquando enim ipsa lege seu iure actus plenissime irritatur uti fit pro impedimentis matrimonii, et pro simoniaca collatione beneficii (can. 729) ; — aliquando lege irritatur ita ut ad plenum effectum requiratur sententia iudicis declaratoria, v.g. electio facta si plures quam tertia pars electorum non fuerint legitime convocati (can. 162, § 3), renuntiatio ex metu gravi iniuste incusso, dolo aut errore substantiali vel simoniae facta (can. 185) ; cfr. etiam can. 1679, 2238 : quo casu vis sententiae retrotrahitur ad momentum quo actus factus est et iste ab initio est nullus (can. 1679-1682) ; — aliquando lege non irritatur, sed sententia iudicis decretoria seu annullatoria, quia lex statuit actum invalidari posse auctoritate competenti, aut rescindi, uti actus ex gravi metu vel dolo procedentes (can. 103 § 2, 104, 153, 162 § 2, 1317 § 2, 1684 § I, 1689) : tunc invaliditas est a momento sententiae.

Sententia iudicis ac consequenter annullatio impediri potest mediis licitis, imo actus manet validus, etiamsi sententia mediis illicitis impediatur ; quod si mediis iniustis fiat, potest oriri obligatio reparandi damnum.

353. Principia. I. Lex irritans obligat iudices ad habendum actum ut invalidum vel ad invalidandum; alios, non ad omittendum actum, sed ad eum habendum ut invalidum seu ad non insistendum actui invalido.

II. Lex irritans poenalis in culpam lata non obligat nec effectum habet si culpa desit : fundatur enim in praesumptione facti particularis ; unde ignorantia invincibilis ab illa excusat, quia poena statuta est ob culpam et illam supponit. Ita si beneficiatus ex oblivione inculpabili omittat v. g. vesperas officii et completorium, facit fructus suos.

III. Lex irritans quae etiam est directiva obligat semper et effectum habet etiamsi desit culpa vel si lex ignoretur : fundatur in praesumptione periculi communis, et causa annullationis subsistit etiam in casu ignorantiae, scil. bonum commune. Hinc canon 16, § 1 : « Nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur ».

Per accidens tamen cessat obligatio

a) propter communem necessitatem : sic impedimentum clandestinitatis cessat, si adiri nequeant parochus vel Ordinarius vel sacerdos delegatus qui matrimonio assistat, et praevideatur eam rerum condicionem esse per mensem duraturam (can. 1098) ;

b) etiam propter privatam necessitatem in casu urgentiori, si Ecclesia dispensare cognoscatur (vel praesumi possit), uti fit pro fere omnibus impedimentis iuris ecclesiastici, tum urgente mortis periculo, tum si ominbus ad nuptias paratis, matrimonium sine probabili gravis mali periculo differri nequeat (can. 1043-1045 ; 1098).

354. Animadversiones. — 1) De legibus irritantibus notetur can. 11 : « Irritantes aut inhabilitantes eae tantum leges habendae sunt, quibus aut actum esse nullum aut inhabilem esse personam expresse vel aequivalenter (i. e. verbis aequiparantis, v. g. praecipiendo formam necessariam actus aut conditiones substantiales) statuitur ».

2. Hinc irritatio per se non praesumitur adnexa legi prohibenti, sed per se et certo est probanda. Unde can. 15 : « Leges, etiam irritantes et inhabilitantes, in dubio iuris (fundato et rationabili) non urgent ».

3. E contra ut lex irritans simul sit prohibens, requiritur expressa declaratio, nisi actus in se turpis sit aut aliunde illicitus.

De Subditis legis ecclesiasticae.

355. Subditi legum generalium Ecclesiae sunt omnes et soli fideles seu baptizati, rationis usu habitualiter praediti, quibus lex conveniat (C. Trid. sess. 7, can. 8, et sess. 14, c. 2 et 5, can. 12 et 13), unde can. 13, § 1 : « Legibus generalibus tenentur ubique terrarum omnes pro quibus latae sunt ». Dicitur :

1. Fideles scil. in foro externo, i. e. baptizati, etiam perfecti et spirituales.

Hinc a) non ligantur infideles, Iudaei, catechumeni, quia non sunt Ecclesiae ingressi per Baptismum nec eius subditi (c. 12) ; b) per se ligantur haeretici, apostatae, schismatici, excommunicati, quia Baptismo facti sunt Ecclesiae subditi, et tales esse non desinunt propter statum rebellionis ; saepe tamen excusantur a peccatis propter ignorantiam, imo aliquando censetur aut praesumitur Ecclesia eos nolle obligare ad leges quando obligatio cederet in destructionem potius quam in aedificationem, uti expresse declaravit pro impedimento clandestinitatis (c. 1099, § 2) : ita secundum quosdam praesumendum pro omnibus legibus quae directe spectant sanctificationem animarum, uti sunt leges ieiunii, festorum, etc., quod tamen in iure non habet fundamentum (cfr. can. 87) ; at certo obligantur ad leges quae directe latae sunt ob bonum commune, ad decus religionis vel ad tollendos abusus, v. g. ad impedimenta matrimonii, nisi Ecclesia expresse contrarium declaret (can. 1070 § 2).

2. Usuratis habitualiter praediti : lex enim est regula actuum humanorum, unde lata est pro iis solis qui obediential capaces sunt atque directionis ad communem finem, seu qui sunt capaces regulariter ponendi actus humanos et cognoscendi legis promulgationem.

Hinc a) non ligantur perpetuo aut habitualiter amentes, vel pueri ante usum rationis (can. 12), imo b) nec etiam pueri qui usum rationis habent ante septennium completum, quia leges feruntur pro ordinario contingentibus et pueri ante 7 annos completos usum rationis habere non censentur (can. 12), unde non tenentur nisi aliud iure expresse caveat, ut pro lege annuae confessionis aut communionis paschalis (can. 906 et 859) ; c) quodsì post septennium de usu rationis dubitetur, in foro externo habere usum rationis censentur quia iudicium est ordinarie contingentiibus, in foro interno, si dubium non sit negativum sed positivum in gravibus rationibus fundatum, obligatio fit revera dubia atque ideo non est urgenada ; — e contra d) ligantur dormientes, ebrii, semiamentes, qui habent lucida intervalla, in quibus accidentaliter et transitorie tantum est defectus rationis.

Ex quibus sequitur agentes contra legem ecclesiasticam qui v. g. ipsi non subiciuntur, quia non sunt baptizati vel usum rationis habitualem non habent, nec materialiter transgredi legem cui non sunt subiecti, et illos qui tales ad hoc inducunt non peccare, v. g. praebendo carnes die veneris, imponendo opus servile, nisi ratione scandali vel contemptus ; — e contra fideles qui usum rationis habitualiter habent sed hic et nunc illo sunt destituti, peccare materialiter, imo et formaliter si causam transgressionis culpabiliter posuerunt (v. g. se inebriando), sicut etiam formaliter peccant illi qui tales ad legis transgressionem inducunt.

3. Quibus lex conveniat : ad aliquos actus vel poenas enim aliquando certae requiruntur conditiones vel aetas, v. g. annus 21^us pro ieiunio (can. 1254), anni pubertatis (14) pro poenis (v. g. censuris) latae sententiae (can. 2230).

356. An superior teneatur legibus propriis ? — Rector communitatis, qui solus exercet potestatem legislativam, uti Papa, episcopus pro dioecesi, 1) non tenetur legibus propriis quoad vim coactivam : nullus enim proprie cogitur a seipso, nec ab aliis cogi potest quia ipse solus habet supremam potestatem ; 2) quoad vim directivam a) non tenetur directe i. e. vi ipsius legis ecclesiasticae : nullus enim obligat seipsum, nec aliquis sibi ipsi simul superior et inferior esse potest ; b) indirecte tamen obligatur vi legis naturalis, i. e. ex honestate, decentia, aequitate naturali quae exigit tum ut caput membris conformetur, tum ut legislator concurrat ad bonum commune, exemplo suo subditos alliciendo, tum ne eius auctoritas vilescat apud subditos ; haec tamen obligatio, utpote ex sola decentia, est levis, nisi adsit periculum scandali, magni nocumenti pro communitate, notabilis iniuriae tertii uti fieri potest in contractibus, etc. ; c) non obligatur nec indirecte si leges ipsius conditioni non conveniant, ut lex de non ferendis vestibus pontificalibus, aut lex imponens tributa.

Dicitur : qui solus est legislator, nam illi qui tantum cum aliis potestatem legislativam exercent in coetu, v. g. in consilio vel capitulo, obligantur ad leges : distributive, singulariter et in individuo spectati, sunt inferiores ipsi coetui seu omnium collectioni quae sola supremam auctoritatem habet.

357. Leges particulares aliae territoriales, aliae personales. — Pontifex et legislatores inferiores, uti episcopi et praelati, possunt ferre leges particulares quae partem Ecclesiae obligant ; quarum aliae sunt territoriales quae immediate afficiunt territorium et mediate personas de territorio qua tales i. e. quatenus ad territorium pertinent, aliae sunt personales quae immediate afficiunt certas personas, quaeque, sicut praecepta particularia, ossibus earum haerent et eas comitantur et obligant quocumque vadant : sic sacerdos in sua dioecesi suspensus nec in alia celebrare potest. Cum autem communitas territorio definiatur, subditi autem non obligantur nisi quatenus pars sunt communitatis, hinc can. 8, § 2 : « Ilex non praesumitur personalis, sed territorialis, nisi aliud constet ».

358. Subditi legum particularium. — In territorio esse possunt :

1° Incolae qui ibi habent domicilium, et advenae qui acquisierunt quasi-domicilium (can. 13 § 2) : domicilium autem acquiritur in aliqua paroecia (vel quasi-paroecia) aut saltem in dioecesi (vel quasi-dioecesi) commoratione ad decennium completum protracta, imo inde ab initio sola commoratione cum animo ibi perpetuo manendi ; quasi-domicilium habitatione per maiorem anni partem protracta i. e. post sex menses, et etiam ab initio habitatione cum animo manendi per maiorem anni partem¹ (can. 92) ; — amittitur utrumque discessione a loco cum animo non revertendi (can. 95). Hi obligantur ad leges territoriales a) dum sunt in territorio physice praesentes (can. 13, § 2) ; b) etiam dum sunt physice absentes sed moraliter aut iuridice praesentes, si transgressio legis in proprio territorio noceat (can. 14, § 1) v. g. ratione rei in proprio territorio sitae, aut actionis vel omissionis quam ibi exercent, aut delicti ibi commissi ; c) absentes e territorio nec moraliter praesentes, non tenentur, quia non obligantur nisi illi qui aliquo modo in territorio sunt ; etiamsi discedant praecise ut a lege eximantur, quamvis sic peccare possint intentione : nullus enim transgreditur legem qui iure suo utitur.

2° Peregrini qui alibi domicilium vel quasi-domicilium habent, sed accidentaliter ad breve tempus extra suum territorium versantur cum animo redeundi, uti mercatores et viatores excurrentes :

a) generatim non tenentur legibus proprii territorii, nisi transgressio noceat proprio territorio, ut dictum est sub 1°, b) et c) (can. 14, § 1) ;

b) neque per se tenentur legibus territorii in quo adsunt, etiamsi sint similes legibus proprii territorii, quia lex non obligat nisi subditos seu membra communitatis ;

c) per accidens tamen tenentur, vi iuris communis, ratione rei circa quam operantur aut actionis quam ibi exercent aut delicti quod committunt (quia hac ratione sunt subditi), vel ex iure naturali, ratione ordinis servandi et perturbationem ac scandalum vitandi ; unde tenentur ad leges securitatis publicae aut quae specialiter latae sunt pro peregrinis. Hinc can. 14, § 1, 2° : « neque legibus territorii in quo versantur, iis exceptis quae ordini publico consulunt (in quanto ordini consulunt), vel actuum solennia determinant » ;

d) tenentur tamen ad leges universales Ecclesiae etiamsi in proprio territorio essent abrogatae, v. g. ad festa abrogata (can. 14, § 1, 3°) ;

e) at non tenentur ad illas leges universales, si in loco in quo adsunt fuerint abrogatae, quia privilegia localia participantur ab omnibus qui in loco versantur (can. 14, § 1, 3°) ;

f) quodsì in uno loco legi communi iam satisfecerint, in alio non tenentur, nisi ratione scandali, quia Ecclesia censetur nolle bis obligare ad idem.

3° Vagi qui nullibi domicilium vel quasi-domicilium habent, sed de loco in locum transeunt seu vagantur, nunc obligantur legibus tam generalibus quam particularibus quae vigent in loco in quo versantur (can. 14, § 2) ; unde fiunt subditi Ordinarii vel parochi loci ubi actu commorantur (can. 94, § 2).

4° Exempti qui fictione iuris censentur extra territorium et iurisdictioni territorii subtrahuntur, uti religiosi stricte dicti quantum ad leges Ordinarii loci (can. 615) :

a) hi non tenentur ad leges territoriales per se et vi ipsarum legum ;

b) per accidens teneri possunt ex decentia vel aequitate, scil. ratione scandali vitandi, vel boni communis obtinendi, quoad ea quae illorum exemptioni et privilegio non repugnant ;

c) tenentur quoad certas causas in iure expressas (v. g. quoad curam animarum) secundum principia can. 336, § 2 et 619.

Tales causae sunt :

1. ratione doctrinae (episcopus est simul quasi delegatus apostolicus in re fidei), v. g. quoad praedicationem publicam verbi Dei (can. 1338 § 2 ; 1334 et 609 § 3 ; C. Trid. sess. 5, c. 2 ; sess. 24, c. 4) ; quoad scholas, oratoria, patronatus, et alia opera in iis quae religiosam et moralem institutionem spectant (can. 1382), censuram praeviam librorum edendorum (can. 1385-86), praebitionem librorum² (can. 1395 § 1), examen ordinandorum (can. 996-997) ;

2. in cultu divino tuando (can. 1261, 1265, 1274, 1279), v. g. quoad preces et solemnia (can. 612), processiones (can. 1291-1292), associationes pias (can. 686 § 3 ; 703), festa et ieiunia (can. 1244) ; leges quoad missae celebrationem, stipendium, collectas (can. 831 § 3 ; 804 § 3), etc. ;

3. in cura animarum, non solum si parochi sint, sed generatim, non solum quoad instructionem et mores, ut dictum est, sed etiam quoad administrationem sacramentorum erga saeculares et religiosos (can. 874 § 1, 876) ;

4. in certis rebus disciplinae, censuris et interdictis in populum, promulgandis indulgentiis (can. 919) ;

5. ratione delicti extra conventum commissi, quando superior monitus punire neglexerit (can. 616 § 2).

359. Casus. — A. Qui transit de loco in quo obligatur ad locum in quo non obligatur, 1° quoad legem prohibentem (v. g. abstinentiam a carnibus vel ab operibus servilibus) : a) per se tenetur illam servare quamdiu est in priore loco, quia praeceptum negativum obligat semper et pro semper ; b) per accidens tamen non tenetur si praeceptum sit indivisibile (v. g. ieiunium) : habet enim ius non servandi legem in altero loco, et si iure isto utitur, iam praeceptum fit servatu impossibile etiam in primo loco ;

2° quoad legem praecipientem (v. g. auditionem sacri) : a) tenetur illam servare si durante toto tempore quo datur possibilitas seu opportunitas legem servandi in priore loco maneat, quia, dum est subditus legi, non potest, viam instituendo, impedimentum ponere legis impletoni ; hinc debet missam audire si ante ultimam missam vel, dum unica celebratur, ante istam non erit in altero loco ; — b) si ante finem huius temporis quo lex servari possit, ad alterum locum pervenerit, probabiliter non tenetur, quia ius habet exspectandi ultimum tempus opportunum ad legem implendam, v. g. si ante tempus quo unica vel ultima missa celebrabitur ad alterum locum perveniet. Nec obstat quod praevidens impedimentum tenebatur praevenire, quia id tantum verum est, quando, manente vi praecepti, quis sit impendendus, hic autem ab obligatione praecepti absolvitur.

B. Qui transit de loco in quo non est ad locum in quo est obligatus, 1° quoad legem prohibentem : a) per se tenetur illam servare a momento quo est in secundo loco, v. g. abstinere a carnibus vel ieiunare, quia hoc momento est subditus legis ; b) per accidens tamen non tenetur si praeceptum iam sit impletum impossibile, v. g. si in priori loco iure suo pluries manducandi iam usus fuerit ita ut ieiunium factum sit impossibile ; quod si iure non usus, ieiunium adhuc servari possit, ad illud tenetur nisi adesset grave incommodum ;

2° quoad legem praecipientem, tenetur servare si ante finem temporis quo adhuc servari possit, v. g. si ante ultimam missam, sit redux, quia ab hoc momento est subditus legis et obligatur ad illam, nisi tamen impleri moraliter i. e. sine gravi incommodo non possit.

C. Qui itinerando mere transit per locum ubi adest obligatio, quam in loco eo quo profectus vel quo adventurus sit obligetur, non censetur obligari nisi in loco transitus maneat, quia iterum pere iter sat magnum est incommodum et quasi medium extraordinarium.

D. Qui legi communi in uno territorio satisfecit, per se non tenetur iterum satisfacere si veniat in locum ubi idem praeceptum servandum urget, quia non existit obligatio idem praeceptum bis adimplendi.

Notetur in praedictis casibus saepius per accidens dari obligationem, ratione scandali vitandi.

De Impletione legis ecclesiasticae.

360. Legi prohibenti satisfit sive scienter et voluntarie, per actum humanum etiam meritorium, sive nescienter, v. g. a dormiente, quia sufficit omittere id quod lex prohibet ; ad omissionem autem non requiritur necessario positiva voluntas omittendi seu abstinendi ab opere. Hinc qui ieiunat satisfacit legi, sive faciat ut parcat pecuniae, sive ratione valetudinis, vel quia cibus ei non datur, vel quia dormit aut non cogitat de cibo : est enim praeceptum negativum. Qui tamen omittit inscius, potius legem non transgredi quam illam implere dicendus est.

Omittens tamen non potest habere voluntatem contrariam : quod enim lex prohibet est malum, et ideo eo ipso prohibetur affectus seu voluntas huius mali ; sic ille cui invito violenter subtrahuntur carnes, licet effective legem non transgrediatur, peccat tamen affective contra eam et voluntate reus est eam violandi.

361. Lex praecipiens impleri debet per actum humanum i. e. scienter et voluntarie : datur enim lex hominibus, unde si actum personalem praescribit, requirit ut fiat humano modo, hinc ebrius vel dormiens vel omnino coactus in sacro non satisfacit ; si vero lex sit realis, rem praestandam imponens, sufficit ut ab altero praestetur, sed de mandato illius qui obligatur, aut cum eius ratificatione.

Ut lex impleatur humano modo, requiritur intentio, quam substantia actus exigit ut ponatur in sua specie morali ; unde

1. ex parte subiecti intentio sit saltem virtualis i. e. olim habita et hic et nunc in actum influens (v. g. pergens orare distractus ex intentione initio habita), et implicita in alia contenta (v. g. intentio orandi in actu sumendi breviarium) ;

2. ex parte obiecti sit intentio ponendi actum praeceptum, quia sine illa non poneretur actus a lege praescriptus.

Non tamen requiritur a) intentio finis extrinseci a legislatore intenti (nisi specialiter imponatur) : aliud enim est finis intentus a legislatore, aliud est actus quem ut medium ad hunc finem praescribit. Hinc axioma : finis (extrinsecus) praecepti non cadit sub praecepto, et finis operantis potest esse oppositus fini legislatoris, v. g. qui pisces manducat ex gula praeceptum abstinentiae servat ; lex ideo communi utilitate non privatur ;

b) nec intentio explicita satisfaciendi seu legem qua talem implendi, quia leges generatim non obligant ad obedientiam formalem i. e. ad faciendum quia praeceptum, sed tantum ad faciendum id quod est praeceptum ; hinc ignorans esse diem festum vel intendens aliam missam audire, nihilominus satisfacit praecepto ;

c) imo probabiliter effective satisfacit legi cum contraria intentione non satisfaciendi (dummodo voluntas faciendi opus praeceptum sit praedominans), quia legislator ordinario praecipit solam substantiam operis ; hinc qui vult orare et non satisfacere legi, licet affective contra legem peccare possit, effective tamen satisfacit. Quamvis enim ab intentione agentis pendeat quod obligatio impleatur quae ab eius voluntate dependet uti votum, iuramentum, poenitentia sacramentalis, tamen non ab ipsius sed a legislatoris voluntate pendet quod lex ad tale opus obliget et tali opere impleatur ; etenim posito opere praescripto, subditus impedire nequit quin hoc opere lex impleatur. Ergo posita substantia operis lex necessario impletur. — Excipiuntur si pluribus praeceptis v. g. lege, voto, poenitentia sacramentali quis teneatur ad plures actus similes : tunc enim ab eius intentione pendet cuinam satisfaciat.

362. Potestne lex impleri cum peccato ? — Lex generatim impleri potest 1° sine statu gratiae vel habito bono, laetitia, delectatione, etc., quia praecipit substantiam actus, non modum (prop. 16. Baii damn.) ; nisi modus aut status gratiae positive et intrinsece ad substantiam actus requiratur, v. g. ad confessionem (can. 907 ; prop. 14 Alex. VII) aut ad communionem (can. 861 ; prop. 55 Inn. XI) ; — imo 2° lex, non quidem universaliter sumpta vel lex charitatis, quibus omne peccatum repugnat, sed alia lex particularis actum praecipiens impleri potest simul peccando, dummodo actus adimpleatur quoad substantiam et secundum obiectum et speciem maneat bonus, et non totaliter corrumpatur eius bonitas (uti confessio nulla) ; scil. a) actu qui simul fit ob finem extrinsecum malum qui non sit unica ratio agendi, v. g. audire missam etiam ad videndam feminam (n. 156, 4°) ; b) actu bono quem mere comitantur circumstantia mala extrinseca quae in obiectum non transit et in actum non influit, v. g. audire missam cum cogitationibus pravis seu cum intentione furandi (non peccando satisfacit sed peccans satisfacit ; n. 154) : lex enim non praescribit modum (extrinsecum) sed tantum substantiam actus ; nisi modus sit de intrinseca actus ratione secundum se vel prout sub lege cadit. Hinc axioma : modus (extrinsecus) praecepti non cadit sub praecepto.

363. Quando lex impleri debet. — Lex praecipiens, si non determinet tempus impletionis, implenda est quamprimum, moraliter loquendo, commode fieri possit (v. g. intra 3 dies, si statim sit implenda), secus enim eludere legem quis posset, semper differendo. Si vero determinet tempus, hoc tempore est implenda ; quodsì tempus elapsum fuerit, si fuerat praefixum ad obligationem finiendam, cessat obligatio v. g. missae, ieiunii ; si vero ad obligationem urgendam, obligat quamprimum, v. g. qui non est confessus infra annum, aut non fecit communionem paschalem (can. 859 § 4), vel qui poenitentiam sacramentalem certa die non implevit.

De tempore obligationis notentur canones 31-35, speciatim can. 33 in quo dicitur : « In supputandis horis diei standum est communi usui, sed in privata Missae celebratione, in privata horarum canonicarum recitatione, in sacra communione recipienda et in ieiunii vel abstentiniae lege servanda, licet alia sit usualis loci supputatio, potest quis sequi loci tempus aut locale sive verum sive medium, aut legale sive regionis sive aliud extraordinarium ». Canon intelligendum est secundum Responsum C. I. C., die 29 maii 1947, in quo declaratur quod « electo uno temporis supputandi modo hic, vi can. 33 § I, in actionibus formaliter diversis, mutari possit ».

Actiones formaliter diversae illae sunt quae, etiam in actione forsitan materialiter una, respiciunt obligationes diversas seu praecepta diversa, quae intrinsece non connectuntur vel intrinsecam affinitatem non habent.

Ita : 1. Potest aliquis eadem * feria sexta* carnes sumere quia secundum horam citiorem iam est media nox et lex abstinentiae iam non urget, et obligationi divinum officium feriae sextae recitandi satisfacere, quia secundum horam tardiorem iam non est media nox et terminus obligationis finiendus nondum exspiravit.

2. Imo potest aliquis feria sexta carnes sumere quia secundum horam citiorem dies abstinentiae iam est elapsus et tamen Sabbato missam celebrare vel ad Sacrum accedere quia secundum horam tardiorem Sabbatum nondum incepit. Actio enim illa, materialiter una, est formaliter multiplex cum sit adimpletio duarum obligationum quae connexionem vel affinitatem intrinsecam non habent.

3. Non vero potest ille qui nocte Nativitatis in prima missa errore sumpserit ablutiones cum vino ita ut iam non sit ieiunus, celebrare secundam et tertiam missam, eligendo nunc horam tardiorem ad determinandum mediam noctem a qua debet esse ieiunus. Hic enim agitur de una formaliter actione correspondens uno et eodem praecepto.

364. Ad quid lex obligat. — Lex 1) directe et explicite obligat ad sui observationem, quae est essentialis et potissima obligatio legis in qua aliae implicite et virtute continentur ;

2. indirecte et implicite ad omnia media ordinaria et proxime necessaria ad observantiam : qui enim tenetur ad finem, eo ipso tenetur ad media quae ad obtinendum finem proxime necessaria sunt ; scil.

a) ad legis cognitionem, quae est medium praevium immediate necessarium sine quo observari non possit, et consequenter ad ordinaria media adhibenda quae ad legis cognitionem conducunt ;

b) ad alia media interna et externa, sine quibus lex adimpleri non poterit, dum ordinaria sint et lex proxime instet, v. g. ad comparandum breviarium pro recitando officio ;

c) ideo ad vitanda aut removenda vel praecavenda impedimenta quae eius observantiam proxime impossibilem reddunt ;

d) ad occasiones proximas vitandas quae periculo transgressionis frequenter exponunt aut cum ea moraliter coniunctae sunt.

365. An plura praecepta simul impleri possunt ? — Resp. 1° Pluribus legibus vel praeceptis satisfieri potest uno actu, si omnia materiam seu actum specie et numero eumdem praescribunt : sic sacerdos canonicus vel religiosus una recitatione breviarii satisfacit ; — non satisfit tamen si exignantur diversae vel distinctae actiones, v. g. ieiunium praeceptum et a confessario vel a superiore impositum, nisi idem imponeret ; solvendo semel 100 fr. si quis deberet. Quandonam censentur diversae leges cadere in eamdem vel diversas actiones, habemus ex intentione praecipientis, verbis, consuetudine, aliis adiunctis.

2° Etiam satisfit pluribus actibus eodem tempore positis, dummodo sint compossibiles nec diversitas temporum praescripta sit, v. g. auditio missae (aut peregrinatio) et horarum recitatio ; — non satisfit si sint incompossibiles, v. g. audire confessionem et legere breviarium.

366. Animadversio. — Occurrentibus eodem tempore pluribus praeceptis quae simul impleri nequeunt,

1. de iure, si aeque urgentia sunt, servandum est maius prae minori : hinc praeferendum est, ceteris paribus, praeceptum negativum affirmativo, naturale positivo, divinum humano, ecclesiasticum civili, praeceptum superioris primarii vel virtuosi strictioris vel spectantis ad bonum commune aut spirituale praecepto superioris secundarii, virtutis minus strictae, spectantis ad bonum particulare aut corporale ;

2. de facto agens satisfacit illi cui satisfacere intendit : ab intentione enim agentis pendet cuinam satisfaciat ; — quodsì de nulla obligatione determinate cogitaverit censetur satisfacere urgentiori ; si sint aeque urgentes et materia sit divisibilis, utrique ex parte satisfacit ; si indivisibilis, obligationi maiori, ut dictum est sub 1°.

De Interpretatione legis ecclesiasticae.

367. Lex ecclesiastica, utpote humana, saepe eget interpretatione, quae potest esse mere declarativa seu comprehensiva, aut extensiva et restrictiva, et ratione auctoris quo fit, denominatur authentica seu legalis, usualis, iudicialis aut doctrinalis (cfr. n. 294). Porro in iure ecclesiastico non solum legalis est auctoritativa, sed etiam usualis ex usu legis subsequenti, datis condicionibus ad consuetudinem requisitis, de quibus infra dicemus (can.

27-29) ; item iudicialis sed quoad partes causae tantum ; doctrinalis vero est mere privata.

368. Summus Pontifex delegare potest Congregationes romanas ad leges authentice interpretandas ex mandato speciali, vel etiam ex generali quale dedit C^i Rituum pro legibus ad ritus pertinentes, et C^i Concilii pro decretis Tridentini mores et disciplinam spectantibus ; nunc autem iuxta const. Sapienti 28 iun. 1908, singulae pro competentia sibi commissa hoc iure funguntur salva R. Pontificis approbatione (can. 244) ; insuper instituta fuit commmissio specialis ad Codicis canones declarandos (ex motu proprio 15 sept. 1917). Quarum actus non eadem auctoritate sed tali ac tanta gaudent ac singulis ipsae tribuunt. Etenim :

1. Vel edunt solemne et generale decretum, speciali auctoritate Pontificis approbatum quo controversiam dirimunt : eamdem vim habet ac lex hancque etiam extendere potest.

2. Vel sub approbatione in forma communi tradunt resolutiones, declarationes, decisiones generales, quibus ex professo sensum legis exponunt : haec sunt interpretatio mere declarativa sed authentica quae valet pro omnibus casibus.

3. Vel dant responsa ad Dubia proposita pro casu particulari, quin decretum generale emittant : haec sunt auctoritativa relle ad casum propositum et pro personis ad quas spectat, sicut interpretatio iudicialis (can. 17, § 3), — pro aliis et quoad casus similes non sunt auctoritativa interpretatio nec per se se obligatoria, exhibent tamen probabilem et prudentem rationem agendi et habent valorem doctrinalem maiorem quam si darentur a privatis doctoribus, et eo maiorem quo firmioribus innixa sit argumentis, saepius fuerit repetita, et casus occurrentes sint similiores. Imo si esset uniformis praxis, generalis, constans, nefas esset ipsi contraire : tunc contraria non esset probabilis ; unde in responsis aliquando additur : « attenta constanti praxi S. Congr^is ».

369. Interpretatio egetne promulgatione ? — Interpretatio authentica extensiva (vel et restrictiva) requirit novam promulgationem, quia revera est obligationis extensio (vel mutatio) quae in lege non continebatur, seu nova lex relate ad aliquid punctum : talis interpretatio facta ab illo qui deputatur ad simpliciter interpretandum leges, non habet vim legis, nisi detur ex speciali mandato legislatoris et ab ipso legitime promulgatur, uti fieri solet pro decretis Congregationum (can. 17, § 2).

Interpretatio comprehensiva quae declarat sensum qui sat clare in lege continetur aut necessario ex ea eruitur, non requirit promulgationem quia sufficienter fuit promulgata cum lege ; illa vero quae declarat sensum qui obscure continetur ita ut antea et ex se esset dubia vel probabilis tantum, requirit novam promulgationem. Secundum ius naturae id disputari potest : iuxta alios non requirit promulgationem quia non condit novam legem sed detegit sensum qui prius latebat ; secundum alios requirit quia id quod dubie vel probabiliter in lege continebatur non erat sufficienter promulgatum, unde lex non erat totaliter promulgata. Spectato autem iure ecclesiastico novo, promulgari debet ex can. 17, § 2.

370. Interpretatio doctrinalis facienda est secundum regulas in iure statutas ; scil.

1° « Leges ecclesiasticae intelligendae sunt secundum propriam verborum significationem in textu et contextu consideratam ; quae si dubia et obscura manserit, ad locos codicis parallelos, si qui sint, ad legis finem ac circumstantias et ad mentem legislatoris est recurrendum » (can. 18).

2° « Leges quae poenam statuunt, aut liberum iurium exercitium coarctant, aut exceptionem a lege continent, strictae subsunt interpretationi » (can. 19).

3° « Si certa de re desit expressum praescriptum legis sive generalis sive particularis, norma sumenda est, nisi agatur de poenis applicandis, a legibus latis in similibus ; a generalibus iuris principiis cum aequitate canonica servatis ; a stylo et praxi Curiae Romanae ; a communi constantique sententia doctorum » (can. 20).

4° « Leges latae ad praecavendum periculum generale, urgent, etiamsi in casu peculiari periculum non adsit » (can. 21).

5° « Lex posterior, a competenti auctoritate lata, obrogat priori, si id expresse edicat, aut sit illi directe contraria, aut totam de integro ordinet legis prioris materiam ; sed lex generalis (de se) nullatenus derogat locorum specialium et personarum singularium statutis, nisi aliud in ipsa expresse caveatur » (can. 22).

6° « In dubio revocatio legis praexistentis non praesumitur, sed leges posteriores ad priores trahendae sunt et his, quantum fieri possit, conciliandae » (can. 23).

371. Lex ecclesiastica admittit privatam interpretationem epichiae et quidem in triplici casu : 1) si lex in casu particulari fit nociva vel mala, v. g. si sine peccato nequeat servari, uti si velles pro missa relinquere aegrotum tuo auxilio omnino indigentem ;

2. si est boni impeditiua, aut valde onerosa, et nimis difficilis ut ab aequo legislatore vix urgeri possit, uti si excedat humanas vires vel causet grave damnum non proportionatum, v. g. si graviter aegrotans ieiunare teneretur ;

3. etiamsi non sit satis onerosa ut stricte imponi non possit, si inspectis circumstantiis temporis, loci, personarum et praesertim ordinario modo praecipiendi cum moderamine, praesumitur talem non fuisse legislatoris mentem : sic non teneris audire missam ne amittendum sit magnum lucrum extraordinarium.

At ordinario non datur epichia in legibus irritantibus, ob bonum commune, a quibus nulla etiam ignorantia excusat ; nisi expresse dicatur (can. 16, § 1).

Interpretatio epichiae fieri potest a quovis privato, si causa sit evidens ; — si dubia sit, est periculis plena, cum homo in propria causa cito in benigniorem partem inclinari solet ; unde adeundus est superior qui propter tales casus habet potestatem dispensandi (can. 15) ; — si vero sit causa quae non patitur moram recurrendi ad superiorem et sit satis fundata, ita ut positive dubium sit legem adhuc obligare, ipsa necessitas dispensat : tunc scil. sufficit ut probabiliter lex cessaverit obligare.