Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Efformatione legis ecclesiasticae.

329. Leges ecclesiasticae efformari possunt sicut aliae humanae : sive actu imperativo legislatoris observantiam a subditis exigentis, sive observantia seu consuetudine subditorum cui accedit consensus legislatoris.

Olim multae leges ecclesiasticae consuetudine introductae fuerunt, quarum plures iam scripto fuerunt consignatae ; at etiam hodie valet consuetudo legem introducere, uti explicabimus in q. 3, art. 7, sed semper de consensu legislatoris (can. 25) ; vocantur istae leges ius consuetudinarium.

Nunc autem ordinario constituuntur leges actu imperativo legislatoris ; unde istae leges vocantur ius constitutum, quod ordinario est scriptum.

Naturae legis constitutae convenit a) ut superior legem non ferat sine consilio prudentum, unde Pontifices congregationes solent consulere, et episcopi habent consilium capituli, imo singulis saltem decenniis celebranda est synodus dioecesana (can. 356, § 1), in qua tamen solus episcopus est legislator, ceteris votum mere consultivum habentibus (can. 362) ; — b) ut verbis claris et brevibus exprimatur intendenti obligandi et in lingua societatis ad quam dirigitur, qualis est latina in Ecclesia occidentali ; — c) ut scripto proponatur quo melius consulitur perspicuitati legis ; quod sub variis formis fieri potest decreti, epistolae, codicis seu collectionis, etiam responsi et sententiae quamvis haec duae magis conveniant ad interpretandam legem iam latam quam ad introducendam novam, imo sub forma instructionis, quae tamen potius norma est declarativa et regula directiva servanda accessori legem complens, in qua nihilominus puncta quaedam secundaria ordinatione praescriptive possunt imponi. Nulla tamen determinata forma est in efformatione legum de praecepto servanda.

330. Leges ecclesiasticae variam induunt formam. Hodie enumerantur

1. constitutiones apostolicae quae eduntur nomine R^i Pontificis seu promanant immediate ab ipso, in forma sollemnior Bullae, et versantur circa graviora negotia ;

2. litterae apostolicae quae eduntur sub forma Bullae vel sub forma minus solennii Brevis, pro negotiis minus gravibus, praesertim ordinis gubernativi sive administrativi ; litterae vocantur encyclicae quando ad episcopos totius orbis, vel ad partem notabilem eorum, v. g. saltem unius aut plurium nationum, diriguntur ;

3. decreta seu decreta generalia quae R. Pontifex vel in concilio oecumenico vel per congregationes romanas conficit ;

4. decretales epistolae seu respons a quae ex aliena relatione (ad consultationem vel postulationem) occasione sumunt, et rescripta quibus alienae petitioni satisfit (can. 36 sq.) ;

5. allocutiones consistoriales quae viva voce in consistorio habentur : pro foro externo authenticae sunt, si scripto redigantur et ab officialibus consignentur ;

6. codex Iuris seu collectio principiorum legum disciplinarum Ecclesiae, quarum praescriptiones, non per articulos ut ius civile, sed per canones distinguuntur ;

7. decreta conciliorum particularium ;

8. statuta, quibus potius designantur leges ab inferiore potestate lata, v. g. statuta episcopalia vel dioecesana, aut ordinationes interni regiminis personarum moralium, v. g. statuta capitularia, religiosa.

331. Modus promulgandi leges, sicut efformandi, varius fuit a Pontificibus adhibitus :

a) per 12 priora saecula, suas constitutiones promulgabant, eas mittendo in provintiis, per clericos probatissimae fidei, sive ad singulos episcopos, sive ad metropolitanos aut patriarchas, qui easdem episcopis transmittenda curabant ;

b) ineunte saeculo XIII, promulgare coeperunt collectiones authenticas iuris canonici, eas mittendo cum Bulla ad celebriores academias : ita Innocentius III, an. 1210, suarum decretalium collectionem promulgavit litteris ad universitatem Bononiensem directis ; c) labente eodem saeculo, quasdam Bullas promulgari iusserunt per affixionem in loco suae residentiae, Romae praesertim (v. g. ad valvas Eccl. Later. ; basil. S. Petri in Vat. et Cancell. Apost., aut in acie campi Florae), cum hac clausula quod talis promulgatio suffeceret ut lex totam suam vim obtineret : ita Martinus IV, an. 1281 contra Michaelem Palaeologum Bullam edidit, et eodem modo usus est Bonifacius VIII contra Philippum pulchrum.

Talis promulgatio facta in loco centrali qualis est Roma sufficit ut lex habeat vim obligandi : est enim urbs totius orbis princeps cuius est ingens cum toto orbe communicatio, ad quam conveeniunt omnes fere nationes, in qua non tantum reges suos legatos sed omnes fere praelati suos procuratores habent qui de novis legibus eos certiores reddere valent ; unde facillime lex nova ibi promulgata divulgatur.

Qui modus promulgationis deinceps fuit generatim retentus a Summis Pontificibus, quin tamen unquam fuerit unicus : quaedam enim promulgari solebant transmissione ad nuntios, metropolitanos, episcopos, etc., uti encyclicae et decreta edita a congregationibus ; aut etiam promulgatione in singulis dioecesibus vel etiam paroeciis, uti factum fuit pro decreto Tridentini circa matrimonia clandestina et fieri solebat pro lege poenali, irritante, iurisdictionem auferente, vel pro constitutionibus quae respiciunt partem Ecclesiae.

d) Nunc autem Pius X edixit (Const. 29 sept. 1908) ut commentarium officiale ederetur (Acta Apostolicae Sedis), in quo voluit inserta et in vulgum edita ac hac ratione promulgata constitutiones pontificias, leges, decreta aliaque R. P. et S. C. et Officiorum scita, quoties promulgatione opus sit, nec aliter a S. Sede fuerit provisum. Quod ratum habuit Codex, can. 9 : « Leges ab Apostolica Sede latae promulgantur per editionem (i. e. non solam insertionem sed editionem seu aliquam in vulgus publicationem) in Actorum Apostolicae Sedis commentario officiali, nisi in casibus particularibus alius promulgandi modus fuerit praescriptus ».

332. Quandonam lex promulgata obligare incipit. — Promulgatione legis generalis Romae facta, obligat lex tempore ab ipsa designato, quod si nullum designetur (ut olim saepe habebat locum), aliqui dixerunt obligare statim i. e. postridie ; — melius alii paulatim post tempus ad divulgationem sufficiens, plus minusve iuxta distantiam locorum ; — alii denique nonnisi post duos menses et quidem ubique etiam in loco promulgationis : tempus enim quo lex humano modo possit ad aures subditorum pervenire, taxandum est iudicio prudentum, quod olim taxatum fuit in iure romano ad duos menses ; ergo illi standum est ubi tempus non est determinatum. At haec taxatio non demonstratur applicanda legibus Ecclesiae ; deinde Curia romana reos declaravit legis transgressores vicinos ante duos elapsos menses ; et ex altera parte plures sunt regiones ad quas post duos menses notitia legis pervenire non semper poterat ; denique taxatio illa non videtur fieri posse pro omnibus temporibus etiam illis in quibus divulgationis media fient multo faciliora. Unde 2^a sententia videtur vera, ultima a multis habebatur probabilis, prima est omnino improbabilis.

Nunc autem iam universaliter fuit tempus designatum, et valet can. 9 Codicis : « Leges ab Ap^a Sede latae promulgantur... et vim suam exserunt tantum expletis tribus mensibus (« prout sunt in calendario computato primo die » can. 34, § 3) a die qui Actorum numero appositus est, nisi ex natura rei illico ligent aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse fuerit statuta ».

Ex natura rei illico ligant leges quae versantur circa materiam fidei et morum, libros damnant et in Indicem referunt, aut declarant ea quae nullam patiuntur dilationem et statim applicanda sunt.

333. De promulgatione legum particularium, quales sunt episcopales, ius commune nihil habet, unde relinquantur determinanda iudicio legislatoris. Promulgari possunt publica lectione in ecclesia cathedrali, voce praeconis in platea civitatis, affixione in loco publico ad hoc designato, insertione in folio dioecesano, vel etiam decisione publica in synodo (can. 335, § 2 et 362). Obligant statim, nisi aliter declaretur. — Idem fere valet de legibus conciliorum particularium (can. 291, § 1).

334. Ad valorem seu vim obligatoriam legis ecclesiasticae per se non requiritur :

A. Acceptatio subditorum proprie dicta approbativa seu acceptatio iuris, i. e. consensus in observantiam legis latae seu voluntas se illi submittendi. Legislator enim ecclesiasticus potestatem habet concessam ab ipso Christo, non a communitate seu subditis, independenter ab eorum consensu exercendam ; et ideo potest et generatim vult praecipere independenter a tali consensu (C. Flor. ; Trid. sess. 14, c. 7 ; Vat., c. 3). Hinc non requiritur : 1) acceptatio populi ; nec 2) pro lege pontificia acceptatio episcoporum, aut pro lege episcopali acceptatio sacerdotum 2^i ordinis : episcopi tamen si legem pontificiam noxiam pro ipsorum subditis existentem, de hoc possunt imo debent Pontificem reddere certiorem eumque supplicare ut ipsi deroget, quo tempore supplicationis probabiliter obligatio suspenditur ex epichia, donec Pontifex definitive iudicaverit ; nec 3) a fortiori requirit consensus potestatis secularis (placet). Cfr. C. Vat. c. 3 ; enc. Quanta cura 1864 ; Syll. prop. 28, 41, 49 ; const. Apost. Sedis, tit. I, n. 7 et 8.

B. A fortiori non requiritur acceptatio executiva et improprie dicta facti, ad valorem legi tribuendum, seu ipsa actualis observantia legis et in usum deductio.

Potest tamen esse necessaria ad vim legis conservandam, non directe sed indirecte. Si enim superior non valet legis impletionem obtinere a maiori vel saniori parte communitatis, potest esse conveniens ut legis observantiam non urgeat : urgendo enim potest esse subditis occasio ruinae absque fructu. Quo casu non deficit obligatio directe ex non acceptatione populi, sed indirecte ex consensu tacito vel praesumpto legislatoris qui censetur nolile animarum ruinam si legem non urgeat. Quandonam autem talis lex censetur revocata, nequit generaliter determinari sed arbitrio prudentum relinquitur.

335. Animadversio. — Definitiones Ecclesiae spectantes ius naturale et divinum, et simplex interpretatio iuris ecclesiastici vigentis statim obligant ac cognoscuntur, quia non indigent promulgatione cum non sint novae leges.