Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 72 ; de Malo, q. 2, a. 6.

432. Principium I. Peccata specie distinguuntur immediate et proxime secundum obiecta formalia diversa, seu specie morali distincta. Peccatum enim non est simplex privatio sed actus voluntarius debita rectitudine privatus, unde sicut ceteri actus humani, peccata speciem habebunt immediate ex obiecto : sic distinguuntur idololatria, homicidium et gula (a. 1). — Cum autem finis seu bonum sit proprium obiectum voluntatis, sequitur peccata specie distingui secundum diversos fines (ad 1) sive operantis (ut sim. furari propter vindictam vel propter fornicationem), sive praesertim ipsi operi intrinsecos (ut sim. gula ad delectationem, furtum ad pecuniam ; — gula ex amore cibi deliciosi vel ex amore multi cibi).

433. Principium II. Peccata specie non distinguuntur immediate et proxime, prout opponuntur diversis a quibus recedunt virtutibus (ut docuit Scotus) vel praeceptis (ut ait Vasquez) : privatio enim quae in peccato habetur, scil. recessus a virtute vel lege non intenditur a peccante sed est praeter eius intentionem, unde non est per se et directe obiectum voluntatis et actus humani, nec ideo actui malo speciem tribuit (a. 1).

Animadvertit tamen S. Thomas in idem redire quod peccata vel specie distinguantur secundum obiecta vel secundum virtutes quibus opponuntur, quia ipsae virtutes distinguuntur specie ex obiectis (ad 2) ; — aut etiam secundum praecepta, quia haec differunt secundum diversum obiectum, motivum et finem et etiam secundum diversas virtutes, cum ad hoc fiant ut secundum virtutem operemur. Peccata ergo, licet immediate non sumant speciem a lege quam transgrediuntur, vel a virtute a qua recedunt, remote tamen et mediate ab illis speciem accipere dici possunt¹ .

434. Practicae regulae adstrui solent sequentes, quibus distinctio specifica obiectorum ac proinde peccatorum facile dignoscitur :

1ª omnino universalis, ad quam omnes aliae reduci possunt : Peccata diversa sunt quae versantur circa obiecta formaliter diversa ; obiecta autem formaliter diversa sunt non secundum esse physicum sed secundum esse morale, i. e. secundum specialem convenientiam vel repugnantiam cum recta ratione et lege aeterna : hinc furari ovem vel equum vel pecuniam idem est specie peccatum, licet obiecta sint materialiter diversa, quia conveniunt in una ratione morali, in accipiendo bonum alienum ; — e contra homicidium, adulterium et furtum quia continent diversam repugnantiam ad rationem, cum laedant ius diversum ad vitam, ad uxorem, ad bona exteriora (a. 1 et ad 3).

2ª : Peccata illa sunt diversa quae opponuntur diversis virtutibus : singulae enim virtutes habent suam propriam bonitatem. Hinc distinguuntur furtum, fornicatio et periurium quia opponuntur iustitiae, castitati et religioni (ad 2).

3ª : Peccata illa sunt diversa quae opponuntur eidem virtuti sed modo contrario, id est per excessum et defectum, ut praesumptio et desperatio spei, prodigalitas et avaritia virtuti liberalitatis : ponuntur enim ex motivo opposito et diversa ratione a virtute recedunt (a. 8).

4ª : Peccata illa diversa sunt quae opponuntur eidem virtuti, non modo contrario sed diverse, propter specialem repugnantiam cum recta ratione et lege ; aliis verbis quae sunt contra diversa bona, rectitudines, honestates, officia eiusdem virtutis, ut sim. homicidium et furtum, furtum et rapina, contumelia et detractio, sacrilegium reale, personale et locale, violatio voti et iuramenti, idololatria et magia, periurium et blasphemia : tunc enim laeditur diversa bonitas et in obiectis habetur difformitas distinctae rationis.

5ª : Peccata illa sunt diversa quae repugnant praeceptis formaliter diversis i. e. ex diverso motivo seu fine intrinseco latis, non autem illa quae repugnant pluribus praeceptis ex eodem motivo intrinseco latis, etiamsi a diversis legislatoribus ferantur. Hinc ille qui tenetur ex voto et ex praecepto confessarii ieiunare feria 6ª quatuor temporum, si non ieiunet, triplex peccatum specie distinctum committit contra temperantiam, religionem et virtutem poenitentiae ; — e contra omittens Sacrum die festo incidente in dominicam aut non ieiunans sabbato quatuor temporum incidente in vigiliam, quia utrumque praeceptum est eiusdem rationis ex parte finis seu motivi intrinseci ; item unum tantum est peccatum quod prohibetur lege naturali, divina, ecclesiastica et civili, ut homicidium.

435. Circumstantiae per se tantum aggravant peccatum. — Plures enim pertinent ad idem obiectum et eandem materiam, ut sim. ex eodem motivo prodigus dat quando, ubi, cui non debet, et illiberalis accipit quando, ubi non oportet et plus quam oportet. — Speciem tamen mutant si specialem et distinctam difformitatem cum ratione includant aut proveniant ex speciali motivo ; at tunc non manent circumstantiae sed fiunt quasi obiectum secundarium actus habentque rationem differentiae specificae. Ita distinguuntur specie furtum rei sacrae a furto simplici, item varia peccata gulae uti manducare nimis vel cibum nimis deliciosum (a. 9).

436. Corollaria. — A. Distinguuntur itaque specie : a) peccata carnalia et spiritualia quia tendunt ad obiecta formaliter diversa : carnalia enim, scil. gula et luxuria et quae ad eas reducuntur, ut finem habent delectationem carnalem quae in tactu corporis perficitur, spiritualia delectationem spiritualem quae consummatur in cognitione alicuius rei, ut quinque alia capitalia (a. 2).

b) Item peccata in Deum, in seipsum et in proximum, nam specie diversa sunt obiecta et virtutes quibus homo ordinatur ad Deum, ad proximum et ad seipsum. Notetur omne peccatum quod est contra proximum et contra seipsum esse etiam contra Deum : hic autem sub nomine peccati contra Deum venit illud quod est proxime, immediate et specialiter contra eum, quin sit contra proximum et seipsum (a. 4).

B. Non distinguuntur specie peccata : a) quia differunt secundum reatum poenae, scil. mortalia et venialia. Voluntas enim peccantis non intendit poenam peccati, sed haec est per accidens et praeter eius intentionem. Cum ergo reatus poenae non sit obiectus actus peccaminosi sed per accidens sequatur, non causat differentiam specificae.

Peccatum mortale et veniale in infinitum differunt ex parte inordinationis seu privationis, non autem ex parte conversionis ad bonum creatum, ex parte actus et obiecti, unde tamen speciem habent. Nihil itaque prohibet in eadem specie morali inveniri peccatum mortale et veniale, sicut primus motus in genere adulterii, vel furtum 10 centm. est veniale (a. 5).

Item b) quia sunt peccata cordis, oris et operis : quamvis enim per accidens differant specie completa si consummata et perfecta sunt sive cogitatione, sive verbo, sive opere, uti haeresis, blasphemia et idololatria, quia tunc habent fines seu obiecta diversa ; per se tamen non indicant nisi gradus unius specie peccati, cuius 1ª inchoatio est in affectu cordis, 2ª gradus in manifestatione oris, 3ª in consummatione operis, ut sim. desiderium, propositio et patratio adulterii ; corde iracundiam erga alterum concipere, asperis verbis exprimere, et ipsum percutere (a. 7).

Hinc 1) non distinguuntur quando simul coniunguntur ; 2) sed si unus vel alter gradus seorsim inveniatur et voluntas non ultra progrediatur ac non exequatur peccatum, tunc distinguuntur specie incompleta, quia tunc sese habent ut species incompleta et completa eodem modo ac pars motus et totus motus, opus imperfectum ac completum, ut sim. positio fundamenti et aedificatio domus. Ita luxuria interna, luxuria imperfecta oris, aspectus, vel tactus, et luxuria consummata seu perfecta operis (ad 3).

Item c) quia sunt peccata commissionis et omissionis : quamvis enim secundum esse physicum distinguantur specie imo et genere, secundum esse morale non necessario distinguuntur specie, quia possunt versari circa idem obiectum, ad eumdem finem tendere et ex eodem motivo procedere, sicut aliena rapere et non restituere, vigilare et dormire contra praeceptum superioris, omittere missam vel furari ad adulterium, etc. (a. 6).

S. Th. II Sent., d. 42, q. 1, a. 1 ; de Malo, q. 2, a. 6, ad 12.

437. Principia. — Peccata multiplicantur numero, non quidem ex multis vel diversis difformitatibus seu malitiis, et ideo non necessario est multiplex numero illud quod est multiplex specie, quia unus et idem actus potest habere plures species morales, ut sim. furtum rei sacrae ; — sed

1. ex multiplicatione morali actuum : peccatum enim non est simplex privatio sed potius actus debito ordine privatus ; — etiam

2. ex multiplicatione morali obiectorum : actus enim distinguuntur secundum obiecta, nam actus non est nisi tendentia ad obiectum.

Unde duplex statui solet regula practica.

438. Prima regula est : Tot sunt peccata quot sunt obiecta moralia totalia, i. e. moraliter non unita sed distincta et non coalescentia in unum obiectum. Hinc :

a) Unicum sunt peccatum, actus externi physice plures qui a ratione considentantur et a voluntate imperantur coordinati tamquam partes incompletae seu integrantes unius obiecti completi, secundum quod versantur circa res eiusdem rationis, sicut actus repetiti ad auferenda plura etiam diversa bona eiusdem personae, plura iuramenta mala vel blasphemiae aut variae contumeliae vel haereses uno impetu prolatae, plures tactus impudici in eadem persona eodem impetu exerciti, plures horae canonicae unius diei omissae, et probabiliter diversa sacramenta (ut sim. infirmorum) uni, aut plura sacramenta (ut sim. Eucharistiae vel Poenitentiae) pluribus sine morali interruptione sacrilege ministrata, quia sunt una ministratio ; — e contra plura peccata sunt actus externi in se completi sicut furari equum Petri et deinde pecuniam Pauli, detrahere uni et statim postea alteri, tres fornicationes etiam una immediate post alteram habitae, officium 3 diebus omissum, 3 missae sacrilege celebratae in Nat. D¹, plures ministrationes sacrilegae sacramentorum.

b) Unicum sunt peccatum, actus externi physice plures qui intenduntur subordinati ad unam actionem principalem tamquam media ad unum finem, ut sim. qui sacrilege consecrat et communicat in eodem sacrificio, qui ad fornicationem munera tribuit, verba profert obscena, tactus impudicos exercet, ipsum peccatum operatur et immediate post de illo complacentialiam habet, qui volens inimicum occidere, arma emit, insidias struit, et percutit¹ ; — e contra si non subordinantur ad actum principalem completum : ita ille qui sine intentione fornicationis tactus impudicos exercet et tandem ad fornicationem devenit duo peccata committit, sicut ille qui, fornicatione peracta, post aliquod intervallum rursus impudicus tangit.

c) Unicum probabiliter est peccatum, actus externus physice unus quo diversae personae vel materiae attinguntur, sicut plures una actione occidere vel scandalizare, uno actu a pluribus vel coram pluribus furari vel detrahere, in plures sanctos blasphemare, plures hostias sacrilege consecrare in eodem sacrificio, etc. : actus enim externus in se unitatem habet et ideo per modum unius in plura tendit ; unde haec sicut unum obiectum adaequatum concipiuntur et intenduntur² ; — e contra si quis explicite intenderet distincte et sigillatim illa attingere, per modum plurium, quia tunc intenduntur ut plura obiecta et distincta : actus scil. physice unus erit tunc moraliter multiplex.

d) Unicum peccatum probabiliter est voluntas inefficax intendens plura obiecta eiusdem rationis ut sim. plures actus externos etiam completos, sicut delectatio morosa de 3 feminis, odium 3 personarum, desiderium inefficax ter fornicandi etiam cum tribus, omittendi plures horas, ieiunium, missam per hebdomadam, mensem, annum, optio inefficax diversorum malorum etiam pluribus : tunc enim ea considerantur per modum unius ut unum obiectum placens vel displiciens ; — e contra si plures actus completi intenduntur voluntate efficaci seu proposito, quia tunc considerantur per modum plurium, ut plures effectus obtinendi vel causandi.

Notetur plures actus, vel plures effectus malos unius actus, qui tantum constituunt unum peccatum, non ideo esse minus malum quam si essent plura peccata : hoc enim unum peccatum tanto gravius est quanto plures malitias contineat, et tam malum est ac plura peccata quia in malitia aequivatet pluribus.

439. Secunda regula est : Tot sunt peccata quot sunt actus moraliter interrupti ac repetiti etiam circa idem obiectum. Interrumpuntur autem actus moraliter, quando virtualiter seu effectu non censentur manere. Quod fit tripliciter :

1° per retractationem seu voluntatem contrariam, sive explicitam, sive aequivalentem, ponendo actum incompatibilem cum priori ;

2° per cessationem ab actu voluntariam et liberam, sine proposito ulterius progrediendi³ , ut sim. cessando a conatu qui non ordinatur ad alium conatum, divertendo ad alia propter taedium aut lassitudinem ;

3° per cessationem involuntariam seu naturalem, quae habetur ex distractione involuntaria, oblivione, occupatione, etc. ut sim. lectione epistolae, somno, ebrietate et similibus, quando prior voluntas non permanet virtualiter et nequit censeri causa posterioris circa idem obiectum. Signum autem propter quod prior voluntas virtualiter remanere merito censetur, est quod voluntas in idem obiectum quasi sponte et sine nova deliberatione redeat ; e contra si nova deliberatio fuerit necessaria. Unde brevis cessatio involuntaria ordinario non est moralis interruptio ; quanta autem praecise mora requiritur ad moralem interruptionem, generali regula nequit definiri sed prudentis arbitrii determinationi est relinquendum, attentis intensitate actus et natura distractionis. Hinc :

a) Actus mere interni (delectationes morosae, desideria vel odia inefficacia, invidiae, iudicia temeraria, dubia circa fidem, desperationes) non diu perseverant, ita ut interruptio physica si sit notabilis censeatur moralis : idem enim affectus inter diversas occupationes et distractiones durare non potest nisi ad breve tempus, regulariter certo non ultra 2 vel 3 horas ; imo hoc videtur multum.

b) Actus interni exterius complendi, utpote ad opus externum ordinati, diutius manent praesertim si coeperunt expleri ; secus tantum aliquot diebus perseverare censentur : idem enim impetus internus etiam vehementis non diutius durat, saltem generaliter, nam quidam, ut odia efficacia, desideria rei turpis et vindictae, saepe propter vehementiam diu perseverant, etiam voluntas non restituendi quia ordinatur ad effectum de se perpetuum.

c) Actus externi interrumpuntur si sint absoluti et completi, i. e. si non subordinantur ad actionem principalem nec eodem impetu fiunt, ut dictum est in regula 1ª sub a) et b).

440. Corollaria practica. — 1° Qui peccatum unicum committit quod circa plura versatur obiecta non tenetur per se numerum obiectorum in confessione declarare ; — at tenetur declarare pluritatem, dicendo ut sim. plures vel multos scandalizavi, plures feminas inefficaciter desideravi, plures absolvi sacrilege, detraxi de famili, etc. ; secus enim in errorem induceret confessarium qui recte putaret actum versari circa unum obiectum tantum, et sic de facto illud accusaret peccatum, sicut ille qui diceret : furatus sum nummum aureum loco 20.

2° In actibus ad unam principalem actionem subordinatis, haec sola, non vero media sunt declaranda, nisi malitiam mortalem specie distinctam contineant, ut sim. furtum ad fornicationem. Si autem actio principalis secuta non fuerit, declaranda est intentio illam committendi ; — media adhibita non sunt declaranda si in se sint indifferentia (ut sim. emere arma, deambulare) quia non sunt mala nisi malitia intentionis ; sunt declaranda si in se mala sint ut sim. si intentionem internam manifestent, sed generali et confuso modo, ut sim. media adhibui impudica ad fornicationem aut tentavi eam procurare ; sunt distincto modo declaranda si malitiam mortalem specie distinctam contineant, ut sim. maleficium aut cooperationem alterius ad damnum inferendum.

3° Poenitentes qui terminare nequit quot vicibus interruptis internae tentationi consenserit, declaret tempus per quod in mala voluntate perseveraverit, ut sim. per diem odio habui, per mensem concupivi puellam, addendo pro posse an irae vel frequentes fuerint interruptiones. Ex tempore confessarius enim, attenta personae indole, natura rei et adiunctis, aliquo modo coniectare interruptionem poterit.

4° Qui uno impetu plures actus eiusdem rationis ponit, declaret unum dicendo ut sim. tetigi feminam, blasphemavi, iuravi, detraxi, etc. : est enim unus actus moraliter.

5° Ne sacramentum poenitentiae onerosum reddatur, nec scrupulis crucientur fideles et confessarii, non sunt faciendae interrogationes circa speciem et numerum peccatorum nisi gravia adsint motiva. Poenitentes vero speciem et numerum confiteri tenentur secundum cognitionem quam de istis saltem in confuso habuit eo momento quo peccatum commisit, non autem secundum scientiam theologicam si non habuerint : nihil enim volitum nisi praecognitum.