Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 51, 52, 53 ; q. 63, a. 1 et 2 ; De Virt. q. 1, a. 8 et 9.

566. Principium I. Unus habitus operativus animae inest in homine a natura, non quidem totaliter (tunc esset innatus) sed partialiter et secundum inchoationem, nempe habitus primorum principiorum, quatenus cognitis terminis per species intelligibiles (quae nobis non insunt a natura), statim profiuit facilitas videndi quod termini invicem conveniant vel non.

567. Principium II. Alii habitus causantur in anima ex actibus humanis agenti propriis, scil. ex actibus potentiae moventis in potentia mota eiusdem agentis¹ ; ita v. g. actus appetitivae virtutis procedit ab apprehensione repraesentante obiectum, vis intellectiva ut ratiocinans habet principium activum propositionum per se notarum, intellectus possibilis movetur ab intellectu agente. Agens enim in quo simul est principium activum et passivum sui actus, in quantum est activum potest causare habitum, et in quantum est passivum potest illum suscipere et ab eo perfici.

Sunt habitus acquisiti².

Aliquando uno actu causatur habitus, cum potentia agens uno actu totaliter vincat potentiam passivam, uti fit in habitu scientiae quia unus actus sufficit ad convictionem³ ; — ordinarie tamen ex iisdem specie actibus repetitis, uti fit in habitu opinativo, in habitibus sensuum internorum, et praesertim in virtutibus et vitiis moralibus, quia ratio uno actu nequit facere quod appetitus ordinarie, et generatim, et in omnibus circumstantiis sit bonus vel malus, ut tamen ad virtutem vel vitium requiratur.

568. Principium III. Alii habitus causantur a Deo, nimirum supernaturales quibus disponimur ad finem supernaturalem excedentem facultatem naturae humanae ; item Deus etiam potest causare habitus quos actibus nostris acquirere possumus, sicut aliquibus dedit scientiam Scripturarum aut linguarum.

Sunt habitus infusi per se, vel per accidens.

569. Principium IV. Nullus habitus est innatus. — Habitus supernaturales nullo modo nobis insunt a natura ; — neque habitus acquisiti sunt a natura secundum essentiam, perfectionem et consummationem ; sed tantum secundum quamdam aptitudinem et inchoationem, et quidem dupliciter.

a) Ex parte animae, non secundum inchoationem ipsius habitus, sed solum secundum aptitudinem seu quantum ad principia eius, quatenus intellectus et voluntas naturaliter dicunt ordinem et inclinationem ad cognitionem veri et amorem boni, et ita habitus primorum principiorum in intellectu et naturalis inclinatio voluntatis ad bonum sunt principia seu semina ex quibus generantur virtutes intellectuales et morales⁴. Sed « quia inclinatio ad obiecta propria, quae videtur esse inchoatio habitus, non pertinet ad habitum sed magis ad ipsam rationem potentiarum » (q. 51, a. 1), ideo non est inchoatio ipsius habitus secundum se, sed tantum secundum principia seu secundum aptitudinem eius in causis.

b) Ex parte corporis et sensuum internorum, etiam secundum inchoationem ipsius habitus, quatenus propter eorum dispositionem homo adiuvatur vel impeditur ad bonum, et sic melius vel minus bene ad quosdam habitus est dispositus : sic ex dispositione organorum et complexione corporis unus magis dispositus est ad intelligendum quam alius, vel propensionem habet ad quasdam virtutes (castitatem, fortitudinem, mansuetudinem) aut vitia (iracundiam, luxuriam). Ita maiorem habilitatem habet ad talem vel talem habitum recipiendum et illum facilius acquiret⁵.

Porro habitus corporis possunt causari uno actu, si causa producens fuerit magnae virtutis, uti sanitas ex una forti medicina, deformatio organica ex una passione, v. g. ingenti terrore.

570. Principium V. Habitus augentur, sed non per additionem novi gradus : etenim addito supposito duo vel plura quae adduntur, unde essent plures habitus et sic plura accidentia eiusdem speciei in eodem subiecto, quod repugnat (v. g. duae charitates, duae temperantiae, duae artes) ; nec prior habitus revera fieret maior et augeretur, sed potius multiplicaretur. At augentur

1°) secundum se : extensive, quatenus idem numero habitus extendit se ad nova obiecta ad quae prius non ordinabatur ; uti scientia theologica extenditur studio novi tractatus ;

2°) ex parte subiecti : intensive, in quantum idem habitus magis recipitur et firmius inhaeret in subiecto, et illud magis in actum reducit ; ac proinde potentia in qua habitus residet magis participat rationem habitus, unde expeditius et promptius ad actum tendit ; uti scientia eiusdem tractatus quae fit clarior. Et quidem :

a) Habitus augentur intensive eadem causa ac producuntur : similes enim actus causant habitus non tantum specie sed etiam gradu et intensitate similes ; unde actus inten-ior vel aeque intensus ac habitus auget illum vel saltem ad augmentum disponit ; quando autem voluntas non utitur totaliter habitu et actum minus intensum producit, ille actus magis disponit ad habitus diminutionem et non auget.

b) Habitus augentur extensive per actus circa aliam partem obiecti : qui iam habet scientiam omnium tractatuum theologiae, uno excepto, auget habitum, studio illius partis.

571. Principium VI. Habitus corrumpuntur per se vel per accidens : per accidens, quando corrumpitur subiectum cui inest ; per se i. e. per suum contrarium. Notetur omnem habitum qui acquiritur uno actu, uno actu corrumpi ; illum autem qui pluribus actibus acquiritur, nec corrumpi nisi per plures, uno autem tantum minui.

Per se non corrumpuntur habitus qui contrarium non habent, uti habitus principiorum. Qui autem contrarium habent, per se corrumpi possunt, uti scientia et opinio per principium oppositum vel per deductionem sophisticam ; et virtus moralis acquisita per contraria iudicia rationis practicae ex ignorantia, passione, aut malitia ; item habitus corporis.

Non corrumpuntur per accidens habitus intellectus et voluntatis, quia hae facultates sunt incorruptibiles ; corrumpuntur autem habitus potentiarum sensitivarum et corporis, uti temperantia ante resurrectionem.

**572. Principium VII. Habitus diminuuntur intensive et extensive ex eadem causa qua corrumpuntur per se, i. e. per contrarium, quia diminutio est via ad corruptionem.

Porro quidam habitus etiam diminuuntur et corrumpuntur sola cessatione ab actu, non quidem directe per se, sed indirecte per accidens, scilicet per remotionem prohibentis, quatenus haec cessatio tollit actus qui impedierunt contraria habitui ne ipsum per se corrumpant vel minuant.