Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 26-28 ; I, q. 60 ; III Sent., d. 27, q. 1 ; C. G. IV, 19 ; Quodl. I, a. 8.

842. Charitas secundum nomen. — Vox latina charitas derivatur vel a voce graeca : χάρις i. e. gratia, benevolentia ; vel a voce latina : carum i. e. quod magni est pretii. Utrique sensus fere in idem recidit, nam qui benevole amatur, generatim magni pretii aestimatur, et ille qui magni pretii habetur, facile amatur benevole : unde :

1° Charitas originario et primario significat amorem gratitum, liberalem, honestum, benevolum, excellentem erga aliquem qui magni aestimatur.

Etenim amor, dilectio, charitas et amicitia, licet quodam sensu ad idem pertineant, quia sunt appetitus boni, tamen proprio et stricto sensu diversa sunt : amor et dilectio proprie significant actum, amicitia est quasi habitus¹ seu status, charitas dicitur de utroque. Praeterea amor est terminus maxime generalis : significat enim vel passionem appetitus sensitivi concupiscibilis, vel actum voluntatis ; dilectio addit super amorem, electionem praecedentem qua fit ut unum ametur prae alio, unde est actus solius voluntatis ; charitas addit super dilectionem, aliquam perfectionem amoris, in quantum id quod charitate amatur, magni pretii aestimatur et ex benevolentia amatur. Denique amicitia addit supra benevolentiam, dilectionem mutuam seu redamationem : est enim benevolentia mutua, fundata in quadam communicatione (Eth. VIII, 2 ; I-II, q. 26, a. 3). Hinc S. Thomas : « amicitia est perfectissimum inter ea quae ad amorem pertinent » (III Sent., d. 27, q. 2, a. 1).

2° Ex usu loquendi autem charitas sumitur in sensu strictiore, et est eximius amor specialis amicitiae sive naturalis sive supernaturalis.

3° At in sermone theologico et sensu strictissimo sola amicitia supernaturalis et divina dicitur charitas, utpote omnibus aliis pretiosior, Deum super omnia alia aestimans. Unde S. Thomas : « amicitia ad Deum omnibus pretiosior et carior » (ib., ad 7).

Praedicti sensus traduntur in S. Scriptura : 1) charitas dicitur ipse amor Dei increatus a) quo nos diligit (I Ioh. IV, 8), imo etiam b) amor benevolentiae erga peccatores qui ipsum non diligunt (Ier. XXXI, 3 ; Eph. II, 4) ; 2) amicitia inter homines naturalis (II Macch. XIV, 26) ; 3) amor amicitiae supernaturalis, scil. tum a) actus quo Deum amamus propter se et ideo proxime propter Deum (Col. III, 14 ; Rom. XII, 10) ; tum b) habitus amicitiae supernaturalis erga Deum (I Cor. XIII, 13).

843. Charitas est amor. — Amor est coaptatio affectus ad bonum amatum ; sub quo respectu differt cognitio et amor : res enim per cognitionem quodammodo trahitur ad cognoscentem, quia intellectus agens (virtute activa) agit in rem et sumit ac transformat rem in se ; e contra per amorem amans trahitur ad ipsum amatum, quia res agit in appetitum et transformat appetitum (virtutem passivam) in se (I-II, q. 22, a. 2). Affectus scil. vel appetitus a bono apprehenzo quodammodo informatur et immutatur, — ipsi adaptatur, conformatur et assimilatur, — in ipsum transformatur, — et ipsi unitur unum cum ipso ; et ideo adhaeret ei quasi fixum in ipso, et in illo quiescit et sibi complacet eo quod est conveniens sibi ; ac tamquam pondus in illud inclinatur et propendit. Est scil. principium et initium tendentiae in bonum et sic differt amor a desiderio et gaudio : a desiderio quod est motus seu tendentia perfecta ad bonum consequendum, ex inclinatione amoris procedens ; etiam a gaudio quod est quies in bono iam possesso, quia complacentia amoris completur possessione amati². — Amor est quasi pondus tendens in amatum ; desiderium est pondus iam cadens ; gaudium est quies ponderis in proprio loco, in reali scil. possessione et praesentia termini.

Triplex autem in homine invenitur amor, Nam, ut ait S. Thomas, I-II, q. 26, a. 1 : Amor est aliquid ad appetitum pertinens, cum utriusque obiectum sit bonum ; unde secundum differentiam appetitus est differentia amoris. Est enim :

1) Quidam appetitus non consequens apprehensionem ipsius appetentis, sed alterius ; et huiusmodi dicitur appetitus naturalis : res enim naturales appetunt quod eis convenit secundum suam naturam, non per apprehensionem propriam sed per apprehensionem instituentis naturam.

2) Alius autem est appetitus consequens apprehensionem ipsius appetentis, sed ex necessitate, non ex iudicio libero ; et talis est appetitus sensitivus in brutis, qui tamen in hominibus aliquid libertatis participat, in quantum obedit rationi.

3) Alius autem est appetitus consequens apprehensionem appetentis secundum liberum iudicium ; et talis est appetitus rationalis, sive intellectivus, qui dicitur voluntas.

In unoquoque autem horum appetituum amor dicitur illud quod est principium motus tendentis in finem amatum :

duplicem effectum inducit in patiens, nam 1° quidem dat formam, 2° dat motum consequenter formae... Sic etiam ipsum appetibile dat appetitui primo quandam coaptationem ad ipsum, quae est quaedam complacentia appetibilis, ex qua sequitur motus ad appetibile... Appetibile enim movet appetitum, faciens quodammodo in eo eius intentionem, et appetitus tendit in appetibile realiter consequendum, ut sit ibi finis ubi fuit principium. Prima ergo immutatio appetitus ab appetibili vocatur amor, qui nihil est quam complacentia appetibilis ; et ex hac complacentia sequitur motus in appetibile, qui est desiderium ; et ultimo quies quae est gaudium. Sic ergo cum amor consistat in quadam immutatione appetitus ab appetibili, manifestum est quod amor sit passio, proprie quidem secundum quod est in concupiscibili, communiter autem et extenso nomine secundum quod est in voluntate ». Et in III Sent., d. 27, q. 1, a. 1 : « Amor ad appetitum pertinet ; appetitus autem est virtus passiva.... Omne autem passivum efficitur secundum quod informatur per formam sui activi, et in hoc motus eius terminatur et quiescit... Quando affectus vel appetitus omnino imbutur forma boni quod est sibi obiectum, complacet sibi in illo, et adhaeret ei quasi fixum in ipso ; et tunc dicitur amare ipsum. Unde amor nihil aliud est quam quaedam transformatio affectus in rem amatam. Et quia omne quod efficitur forma alicuius efficitur unum cum illo, ideo per amorem, amans fit unum cum amato, quod est factum forma amantis, et ideo Phil. dicit quod amicus est alter ipse ; et I Cor. VI, 17 : Qui adhaeret Deo, unus spiritus est. Unumquodque autem agit secundum exigentiam suae formae, quae est principium agendi et regula operis. Bonum autem est finis ; finis autem est principium in operabilibus... Unde... amans cuius effectus est informatio ipso bono quod habet rationem finis... inclinatur per amorem ad operandum secundum exigentiam amati ». Summatim, in a. 3, ad 2 : « Amor facit quod amatum sit convenienter et connaturale amanti, in quantum unit affectum amantis amato... », et a. 1, ad 2 : « est ipsa unio vel nexus vel transformatio qua amans in amatum transformatur et quodammodo convertitur in ipsum ». Cfr. I-II, q. 28, a. 1 et 2 ; q. 26, a. 2, ad 2.

a) In appetitu autem naturali principium huiusmodi motus est connaturalitas appetentis ad id in quod tendit, quae dici potest amor naturalis : sicut ipsa connaturalitas corporis gravis ad locum medium est per gravitatem et potest dici amor naturalis. Talis amor naturalis est in omnibus potentiis animae, et etiam in omnibus partibus corporis, et universaliter in omnibus rebus, cum unaquaeque res habeat connaturalitatem ad id quod est sibi conveniens secundum suam naturam.

b) Similiter coaptatio appetitus sensitivi ad aliquid bonum sensibile et complacentia appetitus sensitivi in bono sensibiliter apprehenso dicitur amor sensibilis seu sensitivus, qui versatur circa qualitates quae sensibus placent quaeque frivolae sunt et mutabiles, unde amor qui exinde nascitur est vanus et inconstans.

c) Denique coaptatio voluntatis ad aliquid bonum intelligibile et complacentia voluntatis in bono intellectu apprehenso dicitur amor rationalis, qui oritur ex dotibus intellectualibus et morali bus uti perspicacitate aut promptitudine mentis, rectitudine iudicii, sapientia, scientia, prudentia, benignitate, fortitudine aliisque virtutibus, animi nobilitate, etc. Amor iste dignus est homine utpote qualitatibus vere humanis fundatus ; estque magis constans utpote dotibus iniuxus quae minus mutabiles sunt et magis stables.

844. Charitas est amor benevolus. — Duplex enim est amor rationalis seu electionis, scil. concupiscentiae seu desiderii, et benevolentiae aut amicitiae³.

Priore modo amamus aliquid (rem vel personam) in nostrum commodum et utilitatem, scil. propter nos tamquam bonum nobis seu ut nobis exinde bonum proveniat ; altero amamus aliquem propter seipsum, et ideo ipsi bonum volumus tamquam bonum sibi seu ut ipsi bonum proveniat. Amare equum propter utilitatem vel cibum propter delectationem est concupiscentiae : nullus enim erga equum vel cibum propriam benevolentiam habet ; et similiter amare hominem propter utilitatem vel delectationem, v. g. dominum propter mercedem ; e contra benevolentiae est amor amici erga amicum vel matris erga filium.

Qui multipliciter differunt :

1) Ratione finis cui : amore concupiscentiae enim amamus aliquid propter nos ut nobis bene sit, amore benevolentiae amamus aliquid propter seipsum, ut ipsi bene sit.

2) Ratione finis qui (obiecti materialis) : amor concupiscentiae intendit proprium commodum scil. bonum proprium amantis, amor benevolentiae bonum alterius scil. bonum ipsius amati.

3) Ratione motivi proximi (obiecti formalis) : amore concupiscentiae amamus aliquid quia bonum nobis in quantum nobis inde bonum proveniat, ita ut amor non sistat in amato sed ad amantem redeat ; amore benevolentiae amamus aliquem quia bonus in se, ita ut amor sistat in persona amati quia ista in se perfectionem habet qua reditur in se amabilis.

Duplex ille amor a) se habet tamquam perfectum et imperfectum : amor benevolentiae quo aliquem amamus secundum se (qua bonum in se) ut ipsi bene sit est amor in pleno et proprio sensu ; amor concupiscentiae autem quo tantum aliquid amamus propter nos ut sit bonum nobis, est amor in sensu imperfecto et analogico⁴. Hinc

b) semper aliquo sensu coniunguntur et ad invicem subordinantur : impossibile enim est ut aliquid concupiscamus nisi id alicui velimus benevole et propter se amato, et ita in amore concupiscentiae quo nobis aliquid optamus etiam nos ipsos benevole amamus — et vice versa impossibile est ut aliquos amemus benevole nisi ipsi aliquid bonum concupiscamus ;

c) moraliter tamen differunt amor concupiscentiae et benevolentiae : in amore concupiscentiae quidem quo nobis aliquid bonum optamus, etiam nos ipsos benevole amamus, sed quia ista benevolentia est necessaria et naturalis, non attenditur in scientia morali quae diiudicat actus humanos morales et liberos, et ideo iste amor simpliciter vocatur concupiscentiae ; — e contra in amore benevolentiae quo aliquem amamus propter se, etiam concupiscimus et desideramus illi bona sicut nobis, sed quia id provenit ex eodem motivo benevolo, amor iste simpliciter vocatur benevolentia.

Et ita spectati amor concupiscentiae et benevolentiae distinguuntur specie morali, secundum quod principaliter tendunt in hoc vel illud bonum proprium amantis, vel in bonum alterius in se amati. Actus enim nostri speciem habent ex diversis obiectis seu motivis a nobis distinctis.

845. Charitas est amor amicitiae. — Est autem amicitia a) benevolentia mutua seu redamatio, unde dicitur : amicus est amico amicus (Eth. VIII) ; b) mutuo cognita seu manifestata, secus enim dilectio esset mutua per accidens, nec esset vera redamatio seu dilectio alterius in quantum iste etiam diligit ; unde dicitur : amicitia est redamatio non latens (Eth. IV) ; c) stabilis et ideo fundata in communicatione i. e. communitate eorundem bonorum, in consortio eiusdem vitae et unius intimae societatis, ita ut inter amicos sit quaedam aequalitas, ex qua paritate uti possunt commercio familiari, amicaliter convivere eadem vita, frui eadem felicitate. Unde dicitur : amicitia aut pares invenit aut facit.

De amicitia praeclare loquitur Scriptura, Eccli. VI, 14-16 : « Amicus fidelis protectio fortis ; qui autem invenit illum, invenit thesaurum ; amico fideli nulla est comparatio, et non est digna ponderatio auri et argenti contra bonitatem fidei illius ; amicus fidelis medicamentum vitae et immortalitatis ».

846. Fundamentum remotum omnis amoris et conditio ex parte subiecti est amor necessarius et naturalis sui ipsius : quia enim nosmetipsos benevole amamus et perfectionem summam seu felicitatem nobis volumus, ideo amore concupiscentiae volumus nobis hoc vel illud bonum ut aliquid quod pertinet ad felicitatem nostram ; et amore Benevolentiae amamus alios ut nosmetipsos et volumus ipsis bonum sicut nobis (q. 27, a. 3).

Fundamentum proximum benevolentiae est aliqua communitas bonorum : similitudo enim amantis cum amato facit ut amans amatum amet ut alterum se, et amet bonum ipsi ut sibi⁵. — Fundamentum proximum amicitiae est similitudo usque ad aequalitatem saltem proportionis, orta ex communione in iisdem bonis, scil. communicatio propria bonitatis, consociatio in eadem vita, vel saltem destinatio aut aptitudo ad eandem vitam⁶.

Experientia enim constat : a) amicitiam naturaliter nasci inter illos qui eamdem vitam ducunt, non nasci inter illos qui valde distantes sunt ; b) secundum diversam communionem vitae, diversam esse amicitiam : sic amicitia naturalis fundataur in communicatione vitae naturalis per generationem, amicitia domestica, civilis vel militaris fundataur in communione in eadem vita domestica, civili vel militari, etc., et quo excellentiora sunt bona alicuius vitae, eo excellentiorem esse amicitiam ; c) maxima est unio in eadem vita, maximam esse amicitiam, uti patet ex unione viri et uxoris⁷.

847. Fundamentum remotum omnis amoris et conditio ex parte obiecti est ipsius bonitas quae talis cognita, i. e. in quantum proponitur ut nobis proportionata ; impossibile enim est quod aliquis amet id quod sibi non videtur bonum seu conveniens ; unde etiam naturaliter aliquem amamus prius amore concupiscentiae quatenus est bonum nostrum, quam amore benevolentiae vel amicitiae (q. 27, a. 1 et 2).

Fundamentum seu motivum proximum, i. e. obiectum formale secundum quod differunt concupiscentia, benevolentia et amicitia, est illa bonitas diverso modo spectata : motivum enim amoris concupiscentiae est bonitas rei relativa, praecise qua bona est alicui, quia apta ad illum perficiendum et beatificandum ; motivum amoris benevolentiae est bonitas absoluta personae in se seu ipsius perfectio, qua est non tantum diligenti bona sed et bona et amabilis in se ; denique motivum amicitiae est eadem bonitas personae in se sed quam communem habemus cum ipsa, et propter quam etiam ab ipsa diligimur.

848. Effectus amoris praecipui, secundum S. Thomam, sunt unio seu mutua inhaesio, exstasis, zelus, influxus universalis in activitatem agentis ac subordinatio actionum in obiectum amatum, et vulneratio (q. 28).

1) Unio, nam amor quilibet tendit ut amantes coniungat, et ex duobus vel pluribus unum moraliter efficiat, iuxta illud : Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32). Duplicem efficit unionem : a) unam affectuosam vi cuius amici eadem velle et eadem nelle satagunt, et amans est in amato sicut sua reputans bona ac voluntatem amici, et vicissim amatum est in amante quia ipsum amat sicut se. Ita legitur in Scriptura (I Reg. XVIII, 1) : « Anima Ionathae conglutinata est animae David, et dilexit eum Ionathas quasi animam suam ». Hanc unionem causat amor formaliter ; — b) alteram realem quae consistit in praesentia et possessione amati ; quam unionem facit amor effective. Haec tamen, quamvis ab amantibus exoptata, aliquando per obstacula impeditur aut retardatur.

2) Exstasis (ἐκ-στασις, egressus), qua veluti extra se ponitur amans ; quod fit duplici actu intellectus et voluntatis : a) secundum intellectum, amans, sui oblitus, de amato frequenter cogitat, et hanc exstasim facit amor dispositive in quantum scil. facit meditari de amato ; intensa autem meditatio unius abstrahit ab aliis ; — b) secundum affectum extra seipsum fertur : per amorem concupiscentiae, non contentus de bono quod habet, quaerit frui aliquo extra se ; per amorem amicitiae, non sibi solum agit, sed vult et operatur amico bonum, quasi gerens curam et providentiam ipsius propter ipsum amicum, non quoad proprium bonum sed ad bonum amati, et hanc exstasim facit amor directe. Quare maximi momenti est nonnisi honesta et sancta diligere, cum amans veluti a se exeat et similis fiat amato⁸.

3) Zelus qui ex intensitate amoris provenit : quo enim vehementius in aliquid tendimus, eo fortius repellimus quidquid huic propensioni adversatur. Ita, in amore concupiscentiae, qui intense aliquid concupiscit, eo ipso fertur contra omne illud quod eius consecutioni aut quietae fruitioni obstat ; et hoc modo viri dicuntur zelare uxores. In amore amicitiae, qui sincere vult amici bonum, eo ipso vehementer movetur contra omne illud quod eius bono repugnat ; et secundum hoc aliquid dicitur zelare pro amico, vel et pro Deo, quando ea quae sunt contra bonum amici, aut contra honorem vel voluntatem Dei repellere secundum posse conatur. Unde Ps. LXVIII, 10 : « Zelus domus tuae comedit me » (Cfr. III Reg. XIX, 14).

4) Influxus universalis in activitatem agentis. Cum amor boni (seu finis) sit causa omnium quae amans agit, hinc si unus amor sit praedominans, omnia fiunt propter illum. Et ideo qui vehementia aliquem diligit, omnes suas actiones in eum ordinat, scil. ad ei placendum eiusque amicitiam consequendam. Ex quo sequitur nihil magis interesse quam recte suas affectiones ordinare, ut vita ipsa recte instituatur ; nam, ut ait Augustinus, de Civ. Dei, l. XIV, c. 28 : « fecerunt itaque civitates duas amores duo ; terrenam scil. amor sui usque ad contemptum Dei, coelestem vero amor Dei usque ad contemptum sui ».

5) Vulneratio. Ad praedictos effectus reducuntur quoque liquefactio, fruitio, languor, et fervor, qui uno nomine vocari possunt vulneratio (Cant. IV, 9). Liquefactio est mollificatio cordis quae facit non continere amantem intra se, et qua habile fit cor ut amatum subintret, ac faciliter penetratur ab amato. Si ergo amatum fuerit praesens et habitum, causatur fruitio de praesentia ; si autem fuerit absens, erit languor seu tristitia de absentia, et fervor seu intensum desiderium praesentiae quo amans extra se fertur in amatum. — Vulneratio autem dicitur quia amans dividitur a se ut amatum intret, et extra se fertur ut quaerat amatum. Circa quod notat S. Thomas, III Sent., d. 27, q. 1, a. 1, ad 4 : « In amore est unio amantis ad amatum, sed etiam est triplex divisio. Ex hoc enim quod amor transformat amantem in amatum, facit amantem intrare ad interiora amati et e contra, ut nihil amati amanti remaneat non unum (sicut forma pervenit ad intima formati, et e converso) ; et ideo a) amans quodammodo penetratur in amatum et secundo hoc amor dicitur acutus : acuti enim est dividendo ad intima rei devenire ; et similiter amatum penetrat amantem, ad interiora eius perveniens, et propter hoc dicitur quod amor vulnerat, et quod transfigi licur. Sed quia nihil potest in alterum transformari nisi secundum quod a sua forma quodammodo recedit (quia unius una est forma), ideo b) hanc divisionem penetrationis praecedit alia divisio, qua amans a seipso separatur in amatum tendens, et secundum hoc dicitur amor exstasim facere (et languere), et fervere, quia quod fervet extra se bullit, et exhalat. Quia vero nihil a se recedit nisi soluto eo quod intra seipsum continebatur (sicut res naturalis non amittit formam nisi solutis dispositionibus quibus forma in materia retinebatur), ideo oportet c) quod ab amante terminatio illa, qua intra terminus suos tantum continebatur, amoveatur ; et propter hoc amor dicitur liquefacere cor, quia liquidum suis terminis non continetur, et contrarietate dispositio est cordis duritia ».

Quod si amor sit vehemens, etiam causare potest laesionem corporis seu organicam.

849. Triplex est in amicitia unio. — Una est causa amicitiae, et haec est communitas bonorum, seu unio similitudinis. Altera est essentialiter ipse amor amicitiae, et haec est unio affectiva seu moralis, in affectu, qua homo considerat amicum ut unum sibi et alterum se, unde dicitur : amicus est alter ipse (Eth. IX). Tertia est effectus amicitiae, et haec est unio effectiva et physica realis praesentiae quam amans quaerit habere cum persona amata : haec non est de essentia sed de convenientia amoris (q. 28, a. 1, ad 2).

Unio secundum affectum est inhaesio mutua (mutua penetratio), non tantum a) quia amici se mutuo diligunt ; sed b) quia amatum est in amante, nam manet impressum in ipsius memoria per cognitionem continuatam, et in affectu per complacentiam, unde amans reputat amatum ut idem sibi, et vult et agit propter amicum sicut pro seipso ; et vicissim amans est in amato, quia tendit ad illum intime cognoscendum, et quia affectu transformatur in ipsum, unde reputat bona vel mala amici ut sua et voluntatem amici ut suam, et ideo eadem vult et agit ac amicus, et cum ipso tristatur et gaudet, quasi idem factus amato. Unde amicitia dicitur nexus amantium, unio inter amantem et amatum : est enim duarum voluntatum unio atque consensio (q. 28, a. 2).

850. Charitas divina seu theologica definitur : virtus divinitus infusa qua Deum finem supernaturalem ex toto corde propter se diligimus, nos autem et proximum sicut nos, propter Deum. In qua definitione

1) indicatur genus ad quod charitas pertinet : virtus divinitus infusa seu supernaturalis ;

2) actus proprius charitatis quo ab aliis virtutibus distinguitur : qua diligimus ;

3) obiectum materiale charitatis tum principale : Deum finem supernaturalem, tum secundarium : nos et proximum ;

4) motivum charitatis : propter Deum ;

5) proprietates charitati essentiales : ex toto corde (super omnia) est erga Deum, et ad proximum est sicut ad nos ipsos.

Quam definitionem esse realem et adaequatam toto ostendetur tractatu⁹.

851. Divisio tractatus. — Tractatus de charitate quinque complectitur partes : de ipsa charitate i. e. de habitu charitatis, — de obiecto charitatis, — de eius actibus et effectibus — de vitiis et peccatis ipsi oppositis, — de praeceptis charitatis.

Ordinario pro aliis virtutibus ex obiecto cognito cognoscitur actus, et tunc ex actu habitus ; e contra pro charitate habitus est notior obiecto et actu : cum enim plures et diversi amores possint referri ad idem obiectum sub diversa ratione, prius determinandum est qualis amor sit charitas antequam determinetur sub qua ratione formali obiectum consideretur et quibus actibus attingatur. Unde iste tractatus incipit ab habitu.

1ª Pars agit de ipsa charitate : 1) de essentia charitatis ; 2) de excellentia charitatis a) in se, b) relative ad alias virtutes ; 3) de comparatione charitatis ad subiectum : a) de subiecto et generatione charitatis, b) de eius augmento, c) de eius diminutione et amissione.

2ª Pars agit de obiecto charitatis : 1) de obiecto formali ; 2) de obiecto materiali i. e. de diligendis : a) de diligendis generatim ; tunc specatim b) de diligendo Deo, c) de dilectione sui, d) de peccatoribus diligendis, e) de inimicis diligendis ; 3) de ordine charitatis : a) inter nos et Deum, b) inter nos et proximum, c) inter varios proximos.

3ª Pars est de actibus et effectibus charitatis : 1) de actu proprio, dilectione ; 2) de effectibus charitatis internis : gaudio, pace, misericordia, et dono sapientiae ; 3) de actu externo, seu beneficentia : a) materiali seu eleemosyna, b) spirituali seu correptione fraterna.

4ª Pars est de peccatis oppositis charitati : 1) de odio quod opponitur dilectioni ; 2) de peccatis oppositis gaudio, scil. de acedia et invidia ; 3) de peccatis oppositis paci ; 4) de scandalo quod opponitur beneficentiae, scil. a) de scandalo activo, b) de scandalo passivo, c) de quibusdam scandalis in specie.

5ª Pars est de praeceptis charitatis.

S. Th. II-II, q. 23, a. 1 et 2 ; de Virt., q. 2, a. 1-2 ; III Sent., d. 27, q. 2, a. 2 et 4.

852. Thesis. Charitas est vera et proprie dicta amicitia inter Deum et hominem. — Certum est.

Probatur :

1) Ex Scriptura : a) apertis verbis indicat talem amicitiam existere (Sap. VII, 14 ; Ps. CXXXVIII, 17), quare iusti vocantur amici Dei v. g. Abraham (Is. XLI, 8 ; Iudith VIII, 22 ; Iac. II, 23) ; — b) anima unitur Deo ut sponsa sponso (Cant. Cant.), et homo ut filius patri (Rom. VIII, 14-17 ; I Ioh. III, 1), fitque civis et domesticus in societate et domo Dei (Eph. II, 19) ; atqui ex communicatione vitae domesticae et civilis, praesertim inter filium et patrem, inter sponsum et sponsam naturaliter nascitur amicitia, unde Cant. II, 13, dicit sponsus : « surge, amica mea... », et V, 16, dicit sponsa : « ipse est amicus meus » ; — c) in N. T. ipse Filius Dei explicite amicos vocat qui mandata servant (Ioh. XIV, 15, 21 ; XV, 10, 14), et amicitiam illam describit, Ioh. XV, 21... « Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam cum... et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus », et XV, 14-15 : « Vos amici mei estis, iam non dicam vos servos quia servus nescit quid faciat dominus eius. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis ». Quam amicitiam vocamus charitatem.

2) Ex Traditione : thesis explicite enuntiatur apud Patres : Hilar. in Ps. 138, n. 38 ; Chrys. (P. G. LV, 417) ; Athan. (P.G. XXVII, 534) ; Ambros. ep. 37, n. 13 ; August. in Ioh., tr. 85 (p. 1848 sq.) ; Cyr. Al. in Ioh. XV, 4 ; Bern. serm. in Cant. 1, n. 8 ; 68, n. 1, 3 ; estque doctrina communis theologorum post S. Thomam, et commentatorum Cantici Canticorum.

3) Ex ratione : Charitas est amicitia inter Deum et hominem, si omnes conditiones ad hoc requisitae adsint. Atqui a) habetur communicatio bonorum et quidem illorum quae sunt propria naturae et vitae divinae : Deus enim communicat seipsum et vitam intellectualem propriam et beatitudinem in visione beatifica (I Cor. I, 9 ; I Ioh. III, 2), et per gratiam sumus consortes et participes ipsius deitatis, et filii similes Deo in natura et operationibus (II Petr. I, 4 ; I Ioh. III, 1-2) ; uno verbo : Deus communicat nobis propriam bonitatem inchoate per gratiam, perfecte et consummate per gloriam, ita ut simus vere filii Dei et ipse Pater noster (Rom. VIII, 15). Ex qua communicatione naturaliter oritur b) benevolentia mutua, scil. amor benevolus quo Deum Patrem nostrum ut finem supernaturalem omnino ultimum diligimus super omnia, ac proinde propter se, quia infinite est amabilis ; — et amor benevolus quo Deus nos gratuito diligit ut filios non in sui sed in nostri utilitatem et felicitatem : ex una parte enim Deus non potest non sibi complacere in similitudine propriae naturae nobiscum communicatae, et ex altera parte nihil utilitatis aut felicitatis ex hoc amore sibi provenire exspectat, cum Ipse sit in se summum Bonum et summa Felicitas. c) Est quoque mutuo cognita, nam Deus declaravit se diligere qui eum diligunt (Prov. VIII, 17 ; Ioh. XIV, 21, 23), et probabilibus coniecturis signisque sat certis dignoscere valemus an revera amemus Deum. Ergo.

853. Triplex invenitur in charitate unio. — Una est communicatio bonorum seu unio similitudinis quae est fundamentum amicitiae et charitatis, et haec in casu est gratia gratum faciens qua similes sumus Deo in natura et digni beatitudinis aeternae. Altera est ipsa charitas, et haec est unio mutua secundum affectum, qua Deus propriam beatitudinem vult nobis sicut sibi, et nos beatitudinem quam nobis volumus, magis volumus Deo. Tertia est unio realis quae est charitatis effectus, qua Deus et nos mutuam praesentiam realem quaerimus, et Deus substantialiter nobis inhabitat in terris per gratiam et charitatem, ac mentibus nostris erit praesens in gloria.

De secunda unione seu inhaesione mutua secundum affectum dicit Iohannes (I ep., IV, 16) : Qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo. Deus scil. manet in nobis, quia in affectu nostro ita manet impressus ut beatitudinem et omnia bona nostra Deo velimus ut nobis, imo plus quam nobis : ita factus est unum nobiscum. E contra nos manemus in Deo, quia voluntatem Dei sequimur ut nostram, et desideria ipsius ac bona habemus ut nostra, unde volumus, agimus et vivimus sicut Deus : sic transformamur in Deum. Unde I Cor. VI, 17 : Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est.

854. Corollarium. — Cum in statu naturae purae nulla fuisset nobis communicatio facta bonitatis et vitae Deo propriae, nulla fuisset inter Deum et nos aequalitas nec amicitia, licet tamen ex utraque parte fuisset amor benevolentiae. In illo enim statu non essemus nisi servi relative ad Deum ; nunc autem sumus ipsius amici, non quidem in quantum servi sumus, sed in quantum filii eius adoptivi.

855. Charitas non est ipse Spiritus sanctus. — Docuit Petrus Lombardus charitatem non esse habitum in anima creatum, sed ipsum Spiritum sanctum nobis concessum qui, nullo mediante habitu creato, immediate per seipsum in nobis producat actum amoris divini. Quae sententia est erronea :

a) Quia componi nequit cum Conc. Trid. docente (sess. 6, c. 7 et 16, can. 11) charitatem quae datur a Spiritu sancto nobis inhaerere, et in iustificatione nos accipere infusa fidem, spem et charitatem, per Spiritum sanctum qui charitatem diffundit ; ubi manifeste charitas describitur ut habitus, et a Spiritu Sancto distinguitur ut effectus a causa ;

b) Contradicit quoque rationi, quae 1) probat charitatem esse principium operationis creatae : actus enim charitatis est voluntarius et meritorius, unde non producitur a Spiritu sancto solo, nec a voluntate agente ab eo mota tamquam merum ipsius instrumentum, sed a principio activitatis voluntati intrinseco, quo ipsa viribus suis libere se movet ad diligendum Deum ; atqui actus charitatis, quia supernaturalis, excedit vires intrinsecas naturales voluntatis ; ergo necessarium est ut Spiritus sanctus voluntati addat principium operandi, seu vires supernaturales ipsi intrinsecas quibus fiat capax actum charitatis producendi. — 2) Ratio probat illud principium non esse momentaneum et transiens, sed habituale et permanens : nullus enim perfecte tendit et operatur ad finem, nisi per principium operationis permanens, unde rebus naturalibus Deus talia principia dedit ad operandum ad finem suum ; ergo et ad finem nostrum supernaturalem (de quo certe non minus providit Deus) dedit nobis supernaturale principium habituale et permanens, ut perfecte ad illum operemur et tenderemus. Alias actus charitatis non esset facilis, nec delectabilis, sed quasi violenter et cum tristitia ad eum moveremur, quod tamen est contra experientiam.

Unde charitatem esse habitum in anima creatum est theologice certum.

856. Animadversiones. — 1ª Gratia non est ipsa cum Deo amicitia, sed eius principium, radix et fundamentum, scil. bonum divinum participatum, propter quod amicitia inter Deum et nos esse potest, quae fit per charitatem : per gratiam reddimur diligibiles Deo i. e. digni amore divinae amicitiae, per amicitiam dilecti et diligentes ; gratia est in essentia animae cui tribuit esse supernaturalem, charitas in voluntate diligentes cui tribuit potentiam operandi supernaturaliter.

2ª Deus, ut nos benevole amet, non exspectat praesentiam gratiae in nobis : haec enim est effectus, non causa, amoris divini gratuiti erga nos, cum amor Dei sit causa omnis bonitatis rerum et omnia bona ab amore Dei proveniant¹. — Sed postquam gratia ex amore Dei gratuito ornati simus, iam digni sumus ut ab eo diligamur et capaces ipsum redamandi ut patrem. Et ita gratia, quae est effectus amoris divini specialis benevolentiae, etiam est fundamentum amicitiae divinae seu amoris stabilis et mutui. Deus scil. prius amore benevolentiae confert homini perfectionem ob quam fit amabilis et dein eum ut amicum amat.

3ª Inter nos et Deum est amicitia excellentiae, quia nulla est aequalitas quantitatis sed solius proportionis ad superexcellentem, quam participamus, Dei bonitatem.

S. Th. II-II, q. 23, a. 3, 4, 5, 6 ; I-II, q. 66, a. 6 ; De Virt., q. 2, a. 4 et 5 ; III Sent., d. 27, q. 2, a. 2.

857. Charitas est virtus quia est habitus reddens hominem perfectum, nam coniungit eum Deo, qui est suprema regula actuum humanorum. Est virtus specialis quia habet obiectum speciale, scil. bonitatem Dei in se, quatenus est obiectum beatitudinis supernaturalis. Est una virtus quia unus est charitatis finis unaque principalis ratio diligendi Deum, nos et proximum, scil. divina bonitas quam nobis omnibus vult communicare ; — et quia una est communicatio aeternae beatitudinis super quam fundataur amicitia charitatis.

Ne dicatur amicitiam non esse virtutem. Nam respondent S. Thomas, Q. D. de Virt., q. 2, a. 2, ad 8 : « Amicitia (humana) non ponitur virtus, sed consequens virtutem, quia ex hoc ipso quod aliquis habet virtutem et amat bonum rationis, consequitur ex ipsa inclinatione virtutis quod diligat sibi similes scil. virtuosos in quibus bonum rationis viget. Sed amicitia quae est ad Deum, in quantum est beatus et beatitudinis (supernaturalis) auctor, oportet praestitui ad virtutes quae ad illam beatitudinem ordinant. Et ideo cum non sit consequens ad alias virtutes sed praecambulum..., oportet quod ipsa sit per se virtus ». Item II-II, q. 23, a. 3, ad 1 : « Amicitia... non est virtus per se ab aliis distincta. Non enim habet rationem laudabilis et honesti, nisi ex obiecto, secundum scil. quod fundatur super honestatem virtutum ; quod patet ex hoc quod non quaelibet amicitia habet rationem laudabilis et honesti, sicut patet in amicitia delectabilis et utilis. Unde amicitia virtuosa magis est aliquid consequens ad virtutem quam sit virtus¹. Nec est simile de charitate, quae non fundatur principaliter super virtutem humanam sed super bonitatem divinam ».

858. Charitas est virtus excellentissima. — Etenim

1) est excellentior virtutibus moralibus, quia attingit ipsum Deum ;

2) est etiam excellentior theologicis

a) ex parte obiecti formalis, quia magis et perfectius attingit Deum : fides enim et spes attingunt ipsum quatenus ab ipso nobis provenit vel cognitio veri vel possessio boni, charitas autem attingit eum in se, ita ut in ipso sistat, non autem ut aliquid bonum ab ipso nobis proveniat ; a. v. fides et spes nituntur Deo revelanti et auxilianti, charitas nititur Deo in se ;

b) ex parte condicionis obiecti materialis, quia charitas se habet propinquius ad Deum : fides enim et spes includunt distantiam a Deo, et imperfectionem, cum fides sit de Deo non viso, et spes de Deo non possesso ; sed charitas est de Deo qui iam aliquo modo per amorem amicitiae nobis unitur et possidetur, ac plene possidebitur : « est enim amatum in amante et amans per affectum trahitur ad unionem amati » (cfr. Col. III, 14 ; I Cor. XIII, 13).

Uno verbo : fides et spes de se includunt imperfectionem, scil. aut obscuritatem, aut absentiam boni ardui ; charitas autem de se nullam inducit imperfectionem. Unde illae evacuantur in patria, non ita charitas quae ibidem ratione obiecti praesentis et intuitivae visi perficitur.

859. Obiiciunt praedictae doctrinae, quod fides residet in potentia nobiliori : intellectu, charitas autem solum in voluntate. — Respondetur : cognitio naturaliter perficitur secundum quod obiectum intellectum est in intellectu, et ideo perfectio cognitionis mensuratur a dignitate intellecti ; volitio autem perficitur secundum quod voluntas inclinatur ad rem ut ad terminum et speciatim dilectio secundum quod diligens trahitur ad rem dilectam, et ideo perfectio volitionis ac dilectionis mensuratur a perfectione rei ad quam tendit. Ea autem quae sunt infra nos, nobiliore modo sunt in intellectu quam in seipsis (quia unumquodque est in altero per modum eius in quo est) ; quae autem sunt supra nos, nobiliore modo sunt in se quam in nostro intellectu. Et ideo perfectior est cognitio quam dilectio illorum quae sunt infra nos ; sed eorum quae sunt supra nos, ut Deus, perfectior est dilectio quam cognitio. Unde charitas est excellentior fide, sec. Eph. III, 19 : supereminentem scientiae charitatem Christi. Hinc amari in se potest Deus quin in se cognoscatur. — Ita est in statu viae ; aliter in patria : in visione beatifica enim (qua Deus videmus in se), Deus non repraesentatur in intellectu nostro specie in nobis recepta, sed immediate in se videtur sine specie creata et recepta, unde unitur intellectus ad rem secundum quod est in se, ad Deum ut est in se. Et ideo visio est perfectior dilectione.

S. Th. II-II, q. 23, a. 7 et 8 ; I-II, q. 65, a. 2 et 4 ; De Virt., q. 2, a. 3.

860. Sine charitate nulla est virtus perfecta. — Cum virtus reddat hominem perfectum et summa perfectio hominis consistat in ordinatione ad ultimum finem, quac sine charitate non habetur, sequitur sine charitate nullam haberi virtutem in sensu pleno et in statu perfecto. Attamen sine ipsa haberi possunt verae virtutes quae reddunt hominem honestum et perfectum sub quodam respectu, quantum ad quemdam finem particularem ; quia tamen ipsis deest ordinatio ad ultimum finem quae est suprema perfectio seu forma moralitatis, vocantur virtutes imperfectae seu informes, sicut fides, spes, vel virtus naturalis in peccatore (I Cor. XIII, 1-3). Formatae vero sunt, dum ordinem ad ultimum finem recipiunt a charitate, quae proinde dicitur omnium virtutum forma.

861. Charitas est omnium virtutum forma, regina et finis. — Charitas relative ad omnes virtutes est :

1° Finis quia actus omnium virtutum ordinat ad finem ultimum, qui est praecise suum obiectum et proprius suus finis ; et cum praecepta sint de actibus virtutum, etiam dicitur finis legis (I Tim. I, 5 ; Rom. XIII, 10).

2° Forma, non quidem intrinseca et essentialis, sed extrinseca et accidentalis, quia dat et imprimit actibus aliarum virtutum formam et ultimam perfectionem, scil. ordinem seu tendentiam ad ultimum finem, et ita iis tribuit meritum vitae aeternae (I Cor. XIII, 1-3)¹.

3° Radix, quia eas nutrit et sustentat, tribuendo ipsis robur ut facilius et frequentius exerceantur.

Sed per charitatem ordinantur actus aliarum virtutum ad ultimum finem. Ergo charitas dat formam actibus aliarum virtutum. Prob. M. : Quod dat actui ordinem ad obiectum dat ei formam. Sed actus humani ut obiectum habent bonum suum finem. Ergo quod dat actui humano ordinem ad finem dat formam.

2° Principium igitur demonstrationis est : In moralibus forma actus est ex parte finis. Quod supponit doctrinam expositam in Iª-IIªe : Quando actus est ex duobus principiis, superius movens dat formam, inferius quod materiæ. Ideo q. 13, a. 5 de electione dicit esse essentialiter actum voluntatis, sed formaliter intellectus ; et q. 16, a. 1, de usu esse actum voluntatis sed praeordinante ratione. Et e contra q. 17, a. 1 et 4 de imperio, esse essentialiter actum rationis, sed formaliter voluntatis utpote moventis ; et q. 18, a. 6 et 20, a. 3, de casu duplicis actus, dicit quod voluntas finis est elementum formale, actus vero exterior imperatus, ad finem, elementum materiale. Ergo si actus charitatis movet alias virtutes ad finem suum qui est finis ultimus, dat eis formam.

De habitu autem dicendum sicut de actu : ipsa enim virtus dicitur in ordine ad actus formata. Ergo virtus charitatis est forma aliarum virtutum.

3° Qualis autem est forma ? Non intrinseca seu constitutiva essentiae, nec essentialis ; sed extrinseca, effectiva seu motiva, et accidentalis, utpote tribuens ultimam perfectionem complemento. Et tamen quid intrinsecum dat aliis virtutibus, sic eas constituens in ratione accidentali : im imprimit scil. et imprimit ordinem in actibus aliarum virtutum, movendo habitum ad actum.

Quid imprimit ? Respondet Caietanus : Participatio passio imperii et ordinationis suae est velut forma constituens actus illos in esse virtuosi simpliciter. Ab hac participatione actus aliarum virtutum dicuntur et sunt formati.

Hinc quid intrinsecum addit, quod constituit eas sub aliquo respectu, scil. in ratione virtutis perfectae, unde earum meritum et dignitas. Et tamen non sunt eadem virtus : habent id per participationem momento quo charitate moventur ; sicut instrumentum participat virtutem principalis agentis a non fit principaliter agens.

4° An est forma exemplaris ? Videtur S. Thomas hic negare, ad 1 ; in Q. D. de Charitate autem affirmat. Sed est quaestio de verbis. Sub una ratione non est exemplaris ; sub alia est exemplaris. Et id non negat omnino in Summa, nam ait : dicitur forma non exemplari, sed magis effective. Unde non est mere exemplaris.

Causa scil. exemplaris proprie est ad cuius similitudinem sunt aliae ; latius ad cuius similitudinem aliae operantur, quatenus inclinatio ad bonum est similis inclinationis charitatis ad summum bonum.

Hinc charitas proprie non est forma exemplaris, quia virtutes non ad similitudinem charitatis generantur, sed latius, quatenus ad similitudinem charitatis operantur (Q. D. de Char., a. 3, ad 6 et 8). Est ergo, exemplaris solummodo quantum ad ordinem ad ultimum finem.

5° Hinc ponitur charitas in definitione omnis virtutis ut meritoriae (ibid., ad 1 et 3). Non dat eis propriam speciem, secus esset forma essentialis et constitutiva (ad 1) ; sed dat eis speciem communem perfectae virtutis, et est forma communis (ad 5 et 9). Unde una est species communis in omnibus virtutibus (ad 1 et 5) ; non una species propria, quae dicitur specialissima.

Nec obstat quod sic plures sint formae in una re. Nam plures accidentales esse non repugnat, dummodo sit secundum quemdam ordinem (ad 2).

4° Motor et regina, quia movere et imperare omnibus potest ut producant actus suos quando et quomodo id exigit finis eius, amor et gloria Dei.

5° Mater, quia ex appetitu finis ultimi concipit et generat actus aliarum virtutum, eos imperando (I Cor. XIII, 4-7).

862. Animadversio. — Prudentia est forma virtutum moralium quia dat ordinem ad finem particularem secundum rationem rectum ; charitas est forma virtutum theologicarum, prudentiae et virtutum moralium quia dat ordinem perfectum ad finem ultimum ; gratia est forma charitatis et virtutum, quantum ad esse divinum, quia dat dignitatem et ius ad finem ultimum.

S. Th. II-II, q. 24, a. 1, 2, 3, 4 ; I-II, q. 112, a. 4 ; de Virt., q. 2, a. 10 et 11.

863. Charitas est in voluntate. — Cum charitas habeat ut obiectum non quidem bonum sensibile sed bonum divinum, hinc non est in appetitu sensitivo sed residet in voluntate.

864. Thesis. Charitas est virtus per se infusa : non enim inest nobis naturaliter, neque causatur ex actibus nostris ; ergo ex sola infusione divina. — Probatur :

Charitas excedit facultatem nostrae naturae : fundatur enim in communicatione beatitudinis aeternae et gratiae quae sunt dona supernaturalia, naturam excedentia. Atqui illud quod excedit facultatem naturae non inest nobis naturaliter ; neque acquiritur per potentias naturales, quia effectus nequit superare causam. Ergo charitas nequit haberi nisi per infusionem divinam. Confirmatur : charitas

a) est proprietas consequens gratiam gratum facientem, ergo supernaturalis ut illa ;

b) est principium actus salutaris et supernaturalis, ergo et ipsa est supernaturalis ; c) obiectum materiale et formale habet supernaturale ; ergo supernaturalis esse debet ut ad illud tendere possit.

865. Corollarium. — Ex hoc deducit S. Thomas charitatem non dari nobis secundum capacitatem (vel dispositionem) naturalem, ac si naturalis perfectio vel opera viribus naturae facta haberent dispositionem ad charitatem aut ad certam charitatis quantitatem (seu gradum) ; vel ac si decrevisset Deus dare charitatem maiorem vel minorem prout maior vel minor est perfectio naturalis. Sed Deus dat charitatem in tali proportionem qualem vult (Eph. IV, 7) ; quando tamen illam infundit, per gratiam praeparat hominem (adultum) et dat illi dispositionem actualem qua iste conetur ad illam voluntarie et libere recipiendam, et quidem dat dispositionem seu conatum proportionatum quantitati charitatis quam vult infundere ; secus enim homo amorem Dei haberet quin vellet, vel plus quam vellet aut conaretur. In hoc sensu intelligendum est C. Trid., sess. 6, c. 7 : « iustitium recipit unusquisque suam, secundum mensuram quam Spiritus sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam uniuscuiusque dispositionem et cooperationem ». Cfr. c. 5 et 6 et can. 4.

866. Animadversio. — Actus supernaturalis charitatis ad gratiam et habitum charitatis proxime disponit per modum causae materialis, et ideo cum solo voto sacramenti iustificat (Cfr. tr. de Iustificatione et de Poenitentia).

S. Th. II-II, q. 24, a. 4-9 ; q. 184, a. 2 ; I-II, q. 114, a. 8 ; III, q. 89, a. 2 et 5 ; Q. D. de Virt. q. 1, a. 11.

867. Charitas in via augeri potest intensive. — Charitas patriae augeri nequit quia est in termino. — Charitas viae non potest augeri extensive, scil. extendendo se ad nova obiecta, quia minima charitas se extendit ad omnia quae sunt ex charitate diligenda. At potest augeri intensive, quatenus fit intensior, fortior et ad agendum promptior.

Quod fit non quidem per additionem charitatis ad charitatem, sed per hoc solum quod eadem charitas magis recipitur et firmius inhaeret, et homo magis charitatem participat, et magis reducitur in actum secundum illam, ut explicatum fuit in tr. de Virt. in gen., n. 570.

Probatur : Qui enim est in via, semper potest magis appropinquare termino ; sed terminus viae est Deus ; ergo in terra possumus semper magis appropinquare Deo. Iamvero per charitatem tendimus et appropinquamus ad Deum, cui non appropinquatur passibus corporis sed affectibus mentis quibus illi unimur ; ergo charitas viae semper potest augeri. Cfr. Eph. IV, 15-16 ; Phil. I, 9 ; Prov. IV, 18 ; et C. Trid., sess. 6, can. 24 et 32, c. 10 : « Hoc autem iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia dum orat : Da nobis fidei, spei et charitatis augmentum ».

868. Charitas augeri potest sine fine, ut definitum est in C. Vien., can. 1 contra Beguardos. Nulla enim adest ratio cur eius augmentum limitaretur : 1) ex essentia est participatio charitatis infinitae Dei, quae semper magis participari potest ; 2) virtus infinita Dei quae est causa charitatis semper potest producere maiorem charitatem ; 3) homo semper potest maiorem charitatem recipere, nam, crescente charitate, crescit habilitas ad charitatis augmentum. Ergo ex nulla parte datur ratio limitandi hoc augmentum. — Ex divina tamen praeordinatione nullus de facto perveniet ad charitatem Christi vel B. M. V.

869. Deus est causa efficiens principalis augmenti charitatis, sicut eius productionis ; at augetur charitas instrumentaliter per sacramenta, dispositive et meritorie per bona opera. Ex tractatu de gratia et de actibus humanis scimus quemlibet actum, sive charitatis, sive ex influxu charitatis positum, etiam minimum, mereri de condigno vitam aeternam, ac gratiae et charitatis augmentum. Unde dicit Christus, Mc. IX, 40 : « Quisquis enim potum dederit vobis calicem aquae in nomine meo... non perdet mercedem suam ». Cfr. C. Trid., sess. 6, c. 10 et 16, can. 32.

870. Quando nam augetur charitas. — Quamvis omnis actus bonus ex charitate factus disponat ad augmentum charitatis, imo illud mereatur, videtur tamen dicendum cum S. Thoma, non omnem actum charitatis de facto augere, sed solum id fieri per actum intensum quo agens quantum potest conatur ad charitatis augmentum, scil. omnibus viribus charitatis quam habet. Sicut enim Deus non infundit determinatum gradum charitatis nisi proportionate ad dispositionem et conatum voluntatis, ita non videtur augere nisi quis per actum intensum ad hoc conetur. Et tunc augmentum datur non solum propter ultimum actum sed etiam propter omnes actus praecedentes. « Augmentum spirituale charitatis quodammodo simile est corporali augmento ; augmentum autem corporale in animalibus et plantis non est motus continuus... ; sed per aliquid tempus natura operatrix disponens ad augmentum, et nihil augens actu ; et postmodum producit in effectum id ad quod disposuerat, augendo ipsum animal, vel plantam, in actu. Ita etiam non quolibet actu charitatis charitas actu augetur ; sed quilibet actus disponit ad charitatis augmentum, in quantum ex uno actu charitatis homo redditur promptior ad agendum iterum secundum charitatem, et habilitate crescente, homo promptior in actum ferventioris dilectionis, quo conetur ad charitatis profectum ; et tunc charitas augetur in actu » (q. 24, a. 6). Cfr. de Virt., n. 640.

871. Quonam sensu charitas potest esse perfecta. — Charitas :

1) Ex parte obiecti : Dei diligibilis, circumscripta viatorum, nequit esse perfecta, quia nunquam tantum diligi potest Deus, quantum diligibilis est : sic ergo sola perfecta est charitas qua Deus seipsum diligit.

2) Ex parte subiecti : hominis diligentis, charitas patriae est perfecta quia est in statu connaturali (dum hic peregrinamur a Domino) : a) in ea enim perfecte verificantur conditiones amicitiae : habetur eximia communicatio, summa unio, perfecta amici praesentia, cum ipso conversatio et ipsius possessio ; unde b) semper fertur actualiter in Deum et quidem tota virtute sua ; et ideo c) est inamissibilis. Licet ergo habitus charitatis secundum essentiam suam sit idem ac in coelo, et possit esse aequalis in gradu, imo etiam maior in uno viatore quam in alio beato, secundum praedictas tamen conditiones charitas patriae semper est perfectior et intensior.

3) Charitas viae, quamvis non possit habere perfectionem patriae quia totum cor hominis actualiter feratur semper in Deum : est enim impossibile propter humanae vitae infirmitatem semper actu cogitare de Deo et moveri dilectione ad ipsum ; potest tamen esse perfecta in quantum excludit omnia quae repugnant motui charitatis. Et quidem dupliciter :

a) ut habitualiter aliquis totum cor suum ponat in Deo, ita quod nihil cogitet vel velit quod divinae dilectioni sit contrarium (seu quodcumque peccatum mortale), et haec perfectio est essentialis charitati quae sine ea esse non potest, et communis omnibus charitatem habentibus, ac de necessitate salutis ; b) ut studeat vacare Deo et rebus divinis ita ut etiam actualiter feratur in Deum in quantum necessitates praesentis vitae id patiantur, et relinquat alia nisi in quantum necessitas praesentis vitae requirat ; et talis perfectio etiam quibusdam possibilis est in via, et est de consilio, ac competit solis perfectis.

Hinc charitas viae ex parte hominis est in triplici statu : cum enim aliquis charitatem acquisiverit, principalis eius cura est ut peccatum (mortale) vitet et charitatem conservet, et tunc charitas dicitur incipiens (via purgativa) ; deinde cura principalis est ad proficiendum in bono, et vitanda peccata venialia praesertim deliberata, et tunc charitas est proficiens (via illuminativa) ; denique tertio cura principalis est ad Deo inhaerendum, et vitanda ea quae etiam perfectiorem unionem cum Deo impediant, et tunc charitas est perfecta (via unitiva), non sicut in coelo, sed sicut in terris perfecta esse potest, scil. non ita quod actualiter feratur semper in Deum, sed ut homo id faciat in quantum necessitas praesentis vitae id permittat.

Prima praecipitur sub mortali, secunda sub veniali, tertia non est de praecepto ; peccatum tamen esset illam contemnere, vel firmare animum contra spiritualem profectum.

S. Th. II-II, q. 24, a. 10, 11, 12 ; de Virt., q. 2, a. 6, 11, 12, 13.

872. Charitas diminui non potest. — Charitas non diminuitur proprie, directe et in se :

1° Id enim non efficitur sola cessatione ab actu (sicut pro virtutibus acquisitis), quia charitas non causatur ab actibus nostris.

2° Neque actu peccaminoso :

a) non fit per peccatum mortale, quia charitatem aufert ;

b) neque veniale efficit diminutionem charitatis : habitus enim diminuitur per suum contrarium, sed peccatum veniale non opponitur charitati, quia est tantum inordinatio circa media ad finem, dum charitas est circa ipsum finem ultimum.

3° Neque Deus diminuit charitatem in nobis, quia non subtrahit nobis bonum nisi id mereamur ; peccatum autem veniale non meretur diminutionem charitatis : cum enim aliquis delinquit in minori, non meretur detrimentum pati in maiori, unde qui inordinate se habet circa media ad finem, non meretur detrimentum pati in charitate per quam ordinatur ad ipsum ultimum finem. Deus scil. non plus se avertit ab homine quam homo se avertat ab ipso.

Attamen refrigescentia charitatis (Mt. XXIV, 12) quae consistit in diminutione vel cessatione fervoris i. e. frequentiae actuum seu exercitii charitatis, disponit indirecte ad eius corruptionem ; et peccata venialia etiam ad illam disponunt directe : haec dispositio ad corruptionem vocari potest diminutio indirecta et improprie dicta.

873. Charitas viae ex parte nostra amitti potest. — Charitas secundum se deficere non potest, nec 1) ex parte Dei moventis, qui per eam infallibiliter movere potest ad actum charitatis (Rom. VIII, 38), nec 2) secundum propriam rationem et potestatem charitatis quae excludit omne peccatum (I Ioh. III, 9) ; sed solum 3) ex parte subiecti, voluntatis nostrae, quod est vertibile secundum arbitrii libertatem, et sic abiicere potest charitatem.

Charitas tamen patriae amitti non potest quia semper fertur actu in Deum ; sed charitas viae amitti potest propter mutationem nostrae voluntatis : quando enim charitas actu non fertur in Deum, potest aliquid occurrere per quod amittatur, motivum scil. peccandi cui consensus praebetur.

Ita definit C. Vien. contra Beguardos, et Trid. contra Calvinistas, sess. 6, c. 12, 14, 15, can. 23 et 27 (Cfr. Ezech. XVIII, 26 ; XXXIII, 12-13 ; Rom. XI, 20-22 ; Gal. V, 4 ; I Cor. IX, 27 ; Apoc. II, 4, 5).

Amittitur charitas per quodcumque peccatum mortale (C. Trid. sess. 6, c. 15). Etenim :

1) « Qui habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit me » (Ioh. XIV, 21) ; qui autem peccat mortaliter, mandata Dei non servat ; ergo non diligit Deum.

2) Peccatum mortale reddit dignum morte aeterna (Rom. VI, 23) ; qui autem habet charitatem, dignus est vita aeterna (Rom. VIII, 15-17 simul cum II Tim. I, 7 et IV, 8). Atqui impossibile est ut quis simul sit dignus morte aeterna et vita aeterna. Ergo peccatum mortale tollit charitatem.

3) Charitas postulat ut Deum aestimative diligamus super omnia et ipsi in omnibus subici velimus. Atqui per peccatum mortale homo in aliquo renuit et non vult subici Deo, sed peccatum praefert amicitiae Dei et creaturam Deo. Unde peccatum mortale est contrarium charitati, et ideo eam tollit non tantum meritorie, sed etiam physice et efficenter eam expellit¹.