Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 1, a. 4, ad 2 ; q. 2, a. 1, ad 1 ; a. 9, ad 3 ; a. 10.

699. Thesis. Ad actum fidei praevie requiritur iudicium credibilitatis. — Primus nempe actus ad fidem requisitus, qui alios praecedit, est praevium iudicium credibilitatis (Ps. XCI, 5 sec. t. gr. et lat. ; Ioh. X, 25, 37-38). Quod ante actum fidei omnino requiritur ut conditio. Ratio est quia voluntas nequit movere intellectum ad aliquid credendum et imperare fidem in aliquid, nisi hoc ipsi proponatur ab intellectu ut credibile, et intellectus videat esse credendum. Et quidem :

a) Illud iudicium debet esse evidens, quia voluntas nequit prudenter imperare assensum omnino certum et firmum, nisi aliquid intellectui appareat et ab ipso proponatur ut certo et evidenter credibile.

b) Illud iudicium est conclusio ratiocinii similis illi quod Lugo dicebat esse ipsum fidei actum : Quod Deus in loquendo infallibilis dicit, est credibile et credendum. Atqui Deus in loquendo infallibilis revelavit incarnationem. Ergo incarnatio est credibilis et credenda. — Aut magis reflexe : Quod omnibus consideratis, post diligens examen mihi sufficienter apparet a Deo infallibiliter testatum, est credendum. Atqui omnibus consideratis, sufficienter videtur mihi Deum revelasse incarnationem. Ergo est credenda.

c) Hinc praemissae huius ratiocinii, nempe quod Deus sit infallibilis in loquendo et credibilis, et quod de facto sit locutus, debent cognosci cum certitudine saltem practica, non absoluta, sed respectiva i. e. quae respectu ad capacitatem intellectus uniuscuiusque excludit omne dubium prudens ; secus non posset in ipsis fundari certum iudicium credibilitatis¹].

Unde damnata fuit propositio 21^a ab Innocentio XI : « Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem stat cum notitia solum probabili revelationis, imo cum formidine quia quis formidet ne non sit locutus Deus » ; et prop. 25^a Modernistarum a Pio X : « Assensus fidei ultimo innititur in congerie probabilitatum ».

700. Iudicium credibilitatis innititur praeambulis fidei et motivis credibilitatis. — Illa quorum cognitio praerequiritur ad fidem, et quibus innititur iudicium credibilitatis, vocantur praeambula fidei. Divina quidem auctoritas seu infallibilitas in loquendo ratione cognoscitur : supposite enim quod Deus existat, facile deducitur ex eo quod est ens perfectissimum. Factum autem revelationis a diversis hominibus cognoscitur diversis argumentis, prout sunt eorum intellectui accommodata ; quae argumenta vocantur motiva credibilitatis.

Differunt itaque motiva credibilitatis et obiectum formale seu motivum fidei :

a) illa proxime demonstrant motivum fidei, scil. Deum aliquid revelasse, et sic tantum remote disponunt, inducunt, impellunt ad credendum ; hoc omnino proxime et immediate movet ad credendum ;

b) illa praecedunt actum fidei, et sunt conditio ipsi extrinseca ; hoc ingreditur actum fidei ut elementum essentiale et motivum intrinsecum constituens ipsius ;

c) illa ostendunt fidem esse rationabilem ; et non sunt motivum formale cur aliquid credimus, sed tantum cur iudicamus aliquid esse credibile et credendum : hoc est ipsum motivum cur aliquid credimus, i. e. iudicamus esse verum.

701. Motiva credibilitatis externa sunt omnino certa. — Signa certissima habentur et argumenta externa, omnium intelligentiis accommodata (C. Vat.), etiam huius temporis hominum (prof. fid. c. Mod.), etiam pro sapientioribus omnino apodictica, quibus probatur existentia revelationis, ut definivit C. Vat., sess. 3, c. 3, can. 3 et 4, scil. facta quaedam quae naturali modo explicari nequeunt, et apparent ut supernaturalia et divina. Sunt autem, docente eodem Concilio, c. 3 : praecipue 1) miracula et 2) prophetiae ; — etiam 3) Ecclesia quae, per se ipsa, ob admirabilem propagationem, eximiam sanctitatem et in bonis fecunditatem (testimonio innumerabilium martyrum confirmatam), catholicam unitatem et invictam stabilitatem, apparet ut opus et institutum divinum et divinae suae legationis est testimonium irrefragabile ; et 4) eadem Ecclesia quae, ut notis et characteribus insignita suae a Christo legationis, evidenter et facile omnibus apparet tamquam legata Dei, et ita custos et magistra revelationis, fidem nomine Dei proponens.

Neque dicas : Ecclesia cognoscitur fide et revelatione ; ergo non potest esse medium cognoscendi ipsam revelationem, et motivum credibilitatis ; secus incideremus in circulum vitiosum. — R. enim Ecclesiam, quatenus est medium cognoscendi revelationem et motivum cur iudicamus esse credendum, cognosci non revelatione et fide sed ratione et historia, in quantum possumus eam inspicere, v. g. in quantum describitur Evangeliis et testimoniis scriptorum ecclesiasticorum, non quatenus sunt verbum Dei vel testimonium traditionis divinae, sed quatenus sunt libri historici auctoritatem habentes humanam. Postea autem Ecclesia, ut supernaturalis et divina, cognoscitur et creditur revelatione et fide.

702. Minus certa sunt motiva credibilitatis interna. — Motiva christianae religioni intrinseca, uti sanctitas Christi et sublimitas doctrinae christianae, si sola spectentur etiam ut facta divina externa naturaliter inexplicabilia, non videntur probare existentiam divinae revelationis cum certitudine stricte dicta et demonstrativa, sed tantum cum summa probabilitate et certitudine practica ; praeterea sunt argumenta multum studium requirentia et magnis difficultatibus obnoxia, nec omnibus intelligentiis accommodata. Unde non sunt efficacia ad convincendos omnes, nec principaliorem partem in Apologetica occupare merentur.

Vehementius adhuc falluntur illi qui, reiectis vel saltem posthabitis externis motivis credibilitatis, ad fidem supernaturalem fundandam unice vel praecipue provocant ad motiva mere interna, uti sunt experientia interna, indigentia animi religiosi, sensus religiosus ; vel etiam fidem ut aliquid instinctivum habent. Haec enim motiva :

a) non sunt evidentia, nec certitudinem practicam in omnibus valent fundare, imo sunt subiective ita ut alii alia fide vel etiam nulla se indigere dicant ;

b) repugnant supernaturalitati fidei, si ad verbum sumantur quod dicunt : fidem esse placitum naturae, vel illam solam aspirationibus naturae satisfacere aut societatis necessitatibus, cum religio naturalis etiam satisfaciat sufficienter ;

c) repugnant motivo fidei, quod non esset amplius testimonium Dei sed congruentia naturae vel societatis : Deum enim esse locutum praedictis omnibus vel aliis internis criteriis probari non potest, sed tantum factis divinis externis. Unde illa motiva possunt praeparare ad fidem, removendo obstacula fidei, voluntatem disponere ad revelationem suscipiendam, ac eam confirmare ; istam vero demonstrare non possunt.

703. Motiva credibilitatis sufficient late certa ; quaedam tamen certitudinem possunt fundare absolutam. — Motiva credibilitatis, quamvis apud multos non sint certa, nisi certitudine practica et improprie dicta, possunt tamen esse absolute certa. Unde falsum est, quod Lugo dicere cogitur actum fidei — quem iste putat conclusionem ratiocinii — esse obscurum et liberum, quia praemissae, scil. auctoritas Dei et saltem factum revelationis, sunt obscurae et non cognoscuntur cum evidentia vel certa demonstratione, sed tantum cum magna probabilitate et certitudine practica. Etenim 1) infallibilitas seu auctoritas Dei revelantis in loquendo clare perspici potest, uti fit a philosophis ; — 2) de facto revelationis videtur nos posse acquirere veram certitudinem historicam a) ex prophetiis, vel ex miraculis Christi, de cuius vita et factis habemus certitudinem historicam, veluti physicam vero de supernaturalitate actum eius, — et praesertim b) si omnia motiva credibilitatis simul spectentur, quia si tam multa ac omnia indicia concurrunt in ostendenda veritate unius religionis nostrae, ipsa Providentia falleret si ista religio non esset vera : non tantum improbabile, sed im- possibile est explicare Ecclesiam catholicam et miracula Christi et Apostolorum, si religio Christi non sit vera ; — imo 3) Deus esse locutum potest esse evidens ; uti fuit Angelis, Apostolis, et aliis qui a Deo in fide immediate instruuntur ; quod fidem non impedit, quia quanto evidentior appareat auctoritas Dei et factum revelationis, tanto evidentior apparet obligatio credendi.

Unde actus fidei tantum est obscurus et liber, quia revelatio non facit res revelatas apparere, et maxime quia non creduntur nisi illa quae non sunt seipsis evidentia, ut supra dictum est.

704. Quomodo pueri et rudes sibi efformare possunt iudicium credibilitatis ? — A pueris et rudioribus factum revelationis saepe non cognoscitur nisi auctoritate humana parentum, sapientium, pastoris, etc., quibus credunt : recta enim et prudens ratio ipsis dictat ut in rebus necessariis quae per seipsos videre non valent, auctoritati sese subdant illorum qui naturaliter ipsos possunt et debent erudire. Credunt itaque fide humana ea quae de historia revelationis a Deo factae, a parentibus vel parocho acceperunt, v. g. quod Deus talia vel talia docuerit, quo posito, illa credunt fide divina propter solam auctoritatem Dei revelantis.

Generatim habent iudicium credibilitatis. Quod sat facile efformatur sequenti vel aequivalent ratiocinio saltem implicito : In necessariis quae investigari a me nequeunt, prudens vel obligatorium est testimonium admittere illorum qui naturaliter sunt duces vel institutores. Atqui per me non possum certiorari quod Deus haec sit locutus. Ergo prudens et obligatorium est id admittere quia ab illis dicitur qui naturaliter sunt duces et institutores ; et ideo credere propter testimonium Dei.

Attendunt igitur parentes et sacerdotes, ad quos tales instruere incumbit : 1) ut doctrina iis proponatur saltem ut verbum vel revelatio Dei, secus enim sola fide humana crederent propter ipsorum auctoritatem, et non fide divina propter auctoritatem Dei revelantis. Quamvis 2) si paulo plus instruantur, facile agnoscant parentes idem docere ac suos sacerdotes, et hos cohaerere cum episcopis, et episcopos esse unitos cum Rom. Pontifice, v. g. quia omnes docent simile catechismum ; unde cognoscent doctrinam propositam non esse privatorum, sed societatis religiosae universalis quae maxima pollet auctoritate, et a pastoribus non doceri proprio nomine sed tamquam a ministris Ecclesiae, qui ab ipsa et a Christo ad praedicandum missi sunt ; — imo 3) facile agnoscant hanc doctrinam esse verbum Dei, propter miracula quibus revelatio fuit confirmata, et propter Ecclesiam quae suis notis (magna auctoritate et veritate, catholica doctrinae unitate, sanctitate et in bonis fecunditate, invicta stabilitate) facile apparet omnibus ut legata Dei et custos verbi revelati.

705. Animadversiones. — 1^a Ex parte iudicii credibilitatis fides dicitur rationabilis, et ipsi competit specialis proprietas, scil. rationabilitas (C. Vat., c. 3), cui ex parte obiecti revelati respondent rationatis credibilitas.

2^a Licet Spiritus S^us directe et immediate possit docere, et aliquando doceat etiam rudiores, errant tamen Protestantes dicentes revelationem esse credibilem ob immediatum et internum testimonium Spiritus S^i, quod omnibus concedetur (cfr. tr. de Locis theologicis).

3^a De Lugo et illi qui tenent actum fidei esse ratiocinii conclusionem quae admittitur propter praemissas, ut in sua sententia expliciteat quomodo motivum proximum, immediatum et ultimum fidei sit auctoritas et revelatio Dei, coguntur dicere praemissas, et nominatim factum revelationis quod asseritur in minore, ab omnibus immediate et sine novo ratiocinio cognosci, quia miracula, impletiones prophetiarum, propositio Ecclesiae, etc. quibus revelatio probatur aut ostenditur et propter quae in minore affirmatur revelatio, sunt pars complexiva locutionis divinae. — At

a) ad summum haec omnia non sunt nisi locutio externa Dei, quae non est motivum fidei, ut dictum est supra, n. 669 ;

b) probabilius etiam non sunt ipsa locutio externa Dei nisi improprie ; proprie sunt solum signa divinae locutionis, sicut sigillum est signum epistolae regis ;

c) revelationem divinam saltem prima vice non cognovimus immediate, sed nonnisi pluribus argumentis.