Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 40, a. 1 et 2 ; q. 25, a. 1 ; Q. D. de Virt. 4, a. 1.

794. Spes secundum nomen (ἐλπίς) sensu proprio significat quamdam passionem appetitus sensitivi irascibilis ; unde vox usurpata fuit ad designandum etiam tum actum voluntatis similem passioni spei, tum habitum ad hunc actum inclinantem (I Cor. XIII, 13).

Sensu autem derivato et improprio sumitur etiam a) pro re sperata (Tit. II, 13 ; Rom. VIII, 24-25) ; — b) pro illo a quo speramus (Ps. XIII, 6 ; XXI, 10), quo sensu B. V. invocamus, dicendo : spes nostra, salve ; — c) pro medio acquirendi rem speratam (merita, preces sanctorum, sacramenta) ; — d) pro certitudine spei quae est eius perfectio (Rom. V, 4-5).

795. Spes, sensu proprio accepta, recte definitur : Motus appetitivae virtutis, tendens in bonum futurum, arduum, obtentu possibile. Dicitur

1) motus appetitivae virtutis, i. e. vel appetitus sensitivi, vel appetitus rationalis seu voluntatis, ut dictum est n° praec. ;

2) tendens in bonum, et sic differt a timore qui est mali ; porro hoc bonum est sensibile si agitur de passione spei, est autem spirituale vel etiam divinum dum agitur de spe pertinente ad voluntatem ;

3) futurum : nullus enim sperat quod iam habet ; et sic distinguitur spes a gaudio vel delectatione quae sunt de bono iam habito ;

4) arduum i. e. obtentu difficile : nullus enim sperat quod statim et facile est in sua potestate ; et sic distinguitur spes a desiderio quod est cuiuscumque boni, non considerata ipsius difficultate vel possibilitate ;

5) obtentu possibile, saltem secundum existimationem, et ideo probabiliter obtinendum ; et sic distinguitur a desperatione.

Sperare itaque est vivide optare sibi aliquod bonum, et confidere se illud obtenturum.

796. Spes necessario supponit amorem concupiscentiae et desiderium ; imo illa virtualiter includit : quamvis enim aliquis amare, imo et desiderare possit quod non sperat, nullus tamen sperare potest quod non concupiscit et desiderat. Ille amor est simplex complacentia boni i. e. coaptatio appetitus ad aliquid bonum, qua appetitus fit conformis et proportionatus amato, et hoc fit ei connaturale et conveniens ; desiderium est motus, tendentia ad illud bonum consequendum ; sed supra illa addit spes conatum firmiorem ad boni consecutionem, non obstante huius difficultate. Cum enim difficultates apparent quae hominem alliciunt ad bonum non prosequendum, et simul apparet possibilitas obtinendi bonum, facit spes ut homo prosecutionem boni non relinquat, sed in ea firmiter perseveret, imo ut propter difficultates magis ad bonum tendat. Spes ergo appetitum roborat, obfirmat, pugnando contra difficultates insurgit, et supra difficultates nos erigit.

Cum aliquis boni consecutionem sperat ab auxilio alterius, actus spei proprie vocatur expectatio.

797. Spes divina seu theologica definitur : virtus divinitus infusa qua, certa cum fiducia, beatitudinem aeternam et media ad illam, auxilio divino obtinenda, expectamus. Indicatur

1) genus ad quod spes pertinet : virtus divinitus infusa seu supernaturalis ;

2) actus proprius spei quo ab aliis virtutibus distinguitur : qua expectamus ;

3) obiectum materiale seu materia circa quam versatur, tum principalis : beatitudinem aeternam ; tum secundaria : media ad illam obtinenda ; 4) obiectum formale seu motivum spei : auxilio divino ;

5) proprietas spei essentialis : certa cum fiducia.

798. Divisio tractatus. — Tractatus de spe complectitur 4 partes :

1ª agit de obiecto spei et de actu spei qui per obiectum cognoscitur : 1. de obiecto formali, 2. de obiecto materiali, 3. de necessitate spei ;

2ª agit de habitu spei qui cognoscitur per actum, et de subiecto cui inhaeret : 1. de spe ut est virtus, 2. de subiecto spei et de habentibus spem ; 3. de dono timoris Dei ;

3ª agit de peccatis oppositis : 1. de desperatione, 2. de praesumptione ;

4ª agit de praecepto spei¹.

S. Th. II-II, q. 17, a. 1 et 4 ; de Virt., q. 4, a. 1.

799. Thesis. Obiectum formale spei est omnipotentia Dei auxilians. — Obiectum formale spei est id propter quod speramus id quod speramus. Porro speramus aliquid quia nobis videtur obtentu possibile ; dupliciter autem aliquid nobis est possibile, vel per propriam potestatem vel per potestatem seu auxilium alterius. Unde spe divina speramus propter potestatem seu auxilium divinum. Iamvero : 1) Potestas seu auxilium divinum, i. e. attributum quo Deus nobis assistit est virtus Dei auxiliatrix, seu ipsa Dei omnipotentia quatenus de facto nobis adiuvatur. Si enim ab aliquo petimus : cur speras beatitudinem? recte respondebit : quia Deus paratus est nobis assistere ; et si petimus : quo assistit nobis? respondebit : sua potentia. Unde Scripturae constanter indicant ut motivum spei, adiutorium et fortitudinem Dei (Gen. XV, 1 ; Ps. XVII, 3 ; LVI, 2 ; LXI, 7 ; CXVIII saepius ; Is. XXVI, 4 ; II Reg. XXII, 3 ; Prov. XVIII, 10 ; II Cor. IX, 8 ; C. Trid., sess. 6, c. 13).

2) Attamen omnipotentia Dei non adiuvaret nos, nisi Deus esset benignus et misericors (bonus erga nos). Unde Scripturae aliquando fundant spem in misericordia divina (Ps. XII, 6 ; LI, 10 ; CXVIII).

3) Similiter non essemus certi nec speraremus firmiter quod Dei potentia nos adiuvet, nisi id promisisset et in promissis esset fidelis. Unde Scripturae fundant certitudinem spei in fidelitate (Hebr. X, 23 ; Tit. I, 2).

Hinc a theologis dicitur obiectum formale spei esse omnipotentia auxilians, quatenus supponit Dei benignitatem a qua movetur et imperatur, et quatenus supponit fidelitatem qua ad nos iuvandum ligatur. Motivum tamen ultimum et immediatum spei est sola omnipotentia auxilians.

Apposite S. Thomas, Q. D. de Virt. 4, a. 1 :

« Est possibile aliquid haberi ab aliquo dupliciter : uno modo per propriam potestatem ; alio modo per auxilium alterius... Sic igitur quandoque sperat homo aliquid adipisci per propriam potestatem, quandoque per auxilium alienum... Et tunc necesse est quod motus spei feratur in duo obiecta, scil. in bonum adipiscendum, et in eum cuius auxilio innititur (« Bonum, quod aliquis sperat obtinere, ait in II-II, q. 17, a. 4, habet rationem causae finalis, auxilium autem per quod aliquis sperat illud bonum obtinere habet rationem causae efficientis »). Summum autem bonum quod est beatitudo aeterna homo adipisci non potest nisi per auxilium divinum... et ideo spes adipiscendi vitam aeternam habet duo obiecta, scil. ipsam vitam aeternam, quam quis sperat, et auxilium divinum a quo sperat. Sicut etiam fides habet duo obiecta, scil. rem quam credit, et veritatem primam (in dicendo) cui correspondet. Fides autem non habet rationem virtutis nisi in quantum inhaeret testimonio veritatis primae... Unde et spes habet rationem virtutis ex hoc ipso quod homo inhaeret auxilio divinae potestatis ad consequendam vitam aeternam... »

800. Corollaria de variis sententiis non probandis. — Ex praedictis facile intelligitur quid censendum sit de variis sententiis theologorum, qui multum laborant in designando divino attributo, quod in spe obiecti formalis munere fungitur.

a) Alii simpliciter dicunt esse Dei omnipotentiam¹. — Sed ut aliquid a Deo expectemus, non sufficit ut ad illud obtinendum nobis ferre auxilium Deus possit, verum etiam requirit ut de facto ferat et nobis auxiliumt. Unde obiectum formale complecitum, non est omnipotentia, in se et quasi abstracte considerata, sed tantum quatenus de facto est auxilians.

b) Alii tenent esse divinam misericordiam². — At quamvis misericordia moveat Deum ad auxilium ferendum, non tamen est id quo immediate auxiliatur nobis et assistit ; sed hoc est eius potentia. Quodsi misericors vellet auxilium ferre, sed potestatem ad id non haberet, omnis spes impossibilis evaderet ; e contra si absque benignitate auxiliari posset et de facto auxiliaretur : sive enim ex misericordia auxiliaretur, sive non, dummodo tamen auxiliaretur, spes aeque subsisteret.

c) Alii aiunt esse Dei Dei in promissa fidelitatem³. — Sed rursus fidelitas non est id quo immediate nobis auxilium ferat, quamvis certitudinem et firmitatem spei tribuat. Quodsi fidelis Deus promissa vellet exequi, sed potestatem non haberet, spes impossibilis foret ; e contra etiamsi Deus nihil promisisset vel in promissis fidelis non esset, dummodo cum quadam probabilitate appareret verisimile ipsum sua potentia auxiliaturum, sufficiens esset fundamentum sperandi, licet haec spes certa non foret.

d) Alii, praesertim recentissimi cum S. Alphonso, tenent illa tria simul constituere obiectum formale⁴. — Sed isti non solvunt nodum quaestionis, nec illam attingunt. Etenim 1) uniuscuiusque habitus, sicut et actus, non est nisi unum obiectum formale et motivum proximum ; unde impossibile est quod ista tria aeque principaliter ad motivum spei concurrant. Praeterea 2) si ex istis tribus constituere obiectum formale unum, adhuc ostendendum est quomodo in unum concurrant, quod praefati auctores non satis aut etiam nullo modo indicant ; porro non aliter id fieri potest quam modo supra indicato, quatenus Dei misericordia moveat omnipotentiam ad auxiliandum et hoc ex eius fidelitate omnino sit certum.

Restat ergo ut sola omnipotentia auxilians, quae imperatur a Dei misericordia et exequitur eius fidelitatem, sit obiectum formale et motivum immediatum spei : misericordia scil. et fidelitas sunt potius ratio cur omnipotentia auxiliatur quam cur speramus. — Vel etiam haec duo necessaria sunt spei ut praeambulum, sicut motiva credibilitatis sunt praeambulum fidei ; sed non sunt motivum ipsius spei.

e) Alii denique attributum divinum ut obiectum formale spei non indicant, sed sobrie nimis loquuntur assignando solum auxilium divinum⁵. — Hoc tamen non est intelligendum auxilium creationis gratiae : id enim est aliquid quod speramus, et pertinet ad obiectum materiale ; — et ceteroquim nihil creati potest esse motivum virtutis theologicae seu divinae (cfr. n. 669). Restat ergo ut auxilium intelligatur increatum, et hoc rursus non est nisi omnipotentia auxiliatrix (q. 18, a. 4, ad 2 ; q. 17, a. 6, ad 3).

801. Motivum proprium spei non est Deus ut summum bonum nostrum. — Docet Scotus, quem sequitur Suarez, motivum spei esse Deum quatenus est summum bonum nostrum⁶, seu bonitatem Dei relativam ad nos⁷, i.e. infinitam Dei perfectionem quatenus, a nobis possessa, perfecte quietat nostrum appetitum et complet omnia desideria nostra. — Hoc quidem est motivum amoris concupiscentiae et desiderii, quae spei necessario praesupponuntur (tamquam praeambulum) et ipsi virtualiter includuntur ; concupiscimus enim et desideramus Deum quia ipsum possidere nobis est bonum et delectabile. At hoc non est motivum actus qui spei est proprius, quique addit supra desiderium, expectationem beatitudinis quae difficulter habetur. Quod enim difficulter obtinetur, nihilominus speramus, propter potentiam illius a quo illud obtinere valemus.

802. Motiva spei secundaria. — Sola potentia Dei est causa efficiens principalis quae nos ducit ad beatitudinem ; unde ab ipso solo ut a causa principali seu a prima causa movente sperare possumus. At Deus utitur creaturis tamquam instrumentis quibus nos ad beatitudinem aliquo modo adiuvat. A creaturis ergo, sicut a causis secundariis et instrumentalibus, sub Deo agentibus, sperare possumus aliquid adiumentum ad obtinenda bona ad beatitudinem ordinata.

Quo modo 1) speramus propter merita Christi, capitis nostri, quorum intuitu Deus vitam aeternam et auxilia ad illam promisit (C. Trid. sess. 6, c. 3 et 7) ; insuper per eorum virtutem oportet omnia a Deo petere ;

2) speramus propter preces et merita Sanctorum, praesertim B. M. V. mediatricis ; imo propter preces et auxilia hominum in terris degentium, et ideo ab ipsis aliquid petimus ;

3) speramus pro meritis nostris, quatenus sunt ex gratia et Dei sunt dona ; non quidem quod ita sint motivum sperandi, sed quia sunt dispositiones requisitae, ut ad vitam aeternam perveniamus (C. Trid. sess. 6, c. 16, can. 26).

Sola tamen Dei potentia est obiectum formale spei : Christi enim, Sanctorum, aut ipsius sperantis merita non adiuvant nos, nec ideo movent ad sperandum nisi dependentur ab ipsa Dei omnipotentia, quae iis utitur et a qua efficaciam habent, quaeque manet fundamentum in quo spes nostra innititur.

S. Th. II-II, q. 17, a. 2.

803. Obiectum materiale spei est id quod speramus ; hoc autem obiectum est duplex : unum principale seu primarium quod propter se speramus et ratione cuius cetera speramus, et hoc est ipse Deus ut finis supernaturalis a nobis possidendus, nam cetera omnia ut remissionem peccatorum, gratiam, etc. non speramus nisi secundum quodod in innt ordinem ad Deum, ut ad illum tamquam finem supernaturalem nostrum pervenire possimus vel melius perveniamus. Alterum est obiectum secundarium, et hoc sunt omnia media quae ad beatitudinem conducunt.

804. Thesis. Obiectum materiale primarium spei est Deus possidendus. — Probatur :

a) In S. Scriptura spes describitur constanter in relatione ad vitam aeternam ; vocatur spes vitae aeternae (Tit. I, 2 ; II, 13), — et spes gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2) ; — est spes quae vitam illam expectamus quam Deus daturus est his qui fidem suam nunquam mutant ab ea (Tob. II, 18), et qua scimus quod similes Deo erimus quia videbimus Deum sicut est (I Ioh. III, 2) ; — est spes quae incedit, i. e. penetratur usque ad interiora velaminis, i. e. usque ad abscondita, ubi praecursor pro nobis introivit Iesus (Hebr. VI, 18). Ex quibus omnibus apparet vitam aeternam esse obiectum principale spei, unde Mt. VI, 33 : « Quaerite primum regnum Dei, et omnia adicientur vobis ». — Quo posito, sic ratiocinamur¹ : Idem est obiectum quod speramus obtinere, et id in quo quiescimus quando illud obtinuimus. Atqui obiectum principale in quo quiescimus in vita aeterna est ipse Deus. Ergo ipse Deus est obiectum principale spei. Unde Ps. LXXII, 25 : « Quid mihi est in coelo et a te quid volui super terram ?... Deus cordis mei et pars mea Deus in aeternum ».

b) Obiectum materiale spei est id omne quod attingi potest per obiectum formale ; sed obiectum materiale primarium est illud quod est obiecto formali proportionatum. Iamvero obiectum formale, omnipotentia Dei auxilians, est infinitum. Ergo obiectum materiale quod ipsi proportionatur, non potest esse nisi bonum infinitum ; ac proinde est ipse Deus.

805. Sententia non probanda. — Censent quidam theologi obiectum principale spei non esse Deum a nobis possidendum, sed ipsam Dei visionem vel possessionem, seu actum quo Deus possidemus². Contra quam sententiam non tantum militant duae rationes allatae n° praec., verum etiam facit quod obiectum primarium virtutis theologicae non est nisi Deus, et nullo modo aliquid creatum (cfr. n. 800, e) ; et quod sperans non quaerit Deum propter possessionem, secus poneret finem ultimum in creatura, sed quaerit possessionem Dei propter Deum. Restat ergo ut visio et possessio Dei sit tantum conditio requisita ut Deus attingatur ac possideatur, et applicatio Dei possidendi et beatificantis facta nobis³.

806. Obiectum materiale secundarium spei sunt omnia quae ad beatitudinem conducunt. Et quidem obiectum secundarium per se sunt media supernaturalia quae ex natura sua ad beatitudinem ducunt, nimirum gratia sanctificans simul cum virtutibus supernaturalibus et Spiritus S⁴ donis, remissio peccatorum, gratiae sacramentales et gratiae actuales. Obiectum autem per accidens sunt omnia bona creata etiam naturalia et temporalia (quae per se ad beatitudinem sunt indifferentia et ad illum ex natura sua non tendunt), quatenus aliquando in quibusdam circumstantiis ad beatitudinem nos aliquo modo conducere possunt ; unde et in oratione dominica ea petimus.

807. Animadversiones. — 1ª Ut aliquid sperari possit, requiritur ut sit futurum simul et arduum. Illa quidem non sunt motivum spei, sed sunt conditiones ad obiectum materiale requisitae, sicut obscuritas est conditio obiecti materialis fidei.

2ª « Motus est ad proprium terminum proportionatum mobili. Et ideo spes directe respicit proprium bonum, non autem quod ad alium pertinet. Sed praesupposita unione amoris ad alterum (quo aliquis alterum habet ut unum sibi et alterum se), iam aliquis potest sperare et desiderare aliquid alteri sicut sibi ; et secundum hoc potest aliquis sperare alteri vitam aeternam, in quantum est ei un tus per amorem » (a. 3).

808. Principium I. Spes est necessaria necessitate medii. — Necessitate medii ad salutem tam pro parvulis quam pro adultis, ex natura rei, necessarius est habitus spei, quia sine ipso charitas haberi nequit (C. Trid., sess. 6, c. 7).

Necessitate medii ad iustificationem, et hoc modo ad salutem, pro adultis usum rationis habentibus, ex natura rei necessarius est actus spei. Nullus enim contritionem supernaturalem de peccato habere potest, nisi speret veniam ; nullus iustificabitur nisi iustificari a Deo speret (C. Trid., sess. 14, c. 4 ; sess. 6, c. 6).

809. Principium II. Spes necessaria est necessitate praecepti. — Actus spei etiam necessarius est necessitate praecepti, non solum peccatoribus ut ad iustitiam perveniant, sed etiam iustis ; non solum ordinario et regulariter, sed semper et omnibus, etiam perfectis.

Necessitatem spei pro perfectis negant Quietistae¹, sic dicit a quiete seu indifferentia circa propriam salutem, qui dicebant perfectionem consistere in actu passivo recepto et continuo contemplationis et dilectionis, et in passivitate excludente omne desiderium beatitudinis, omnem activitatem in bonis operibus, imo omnem resistentiam ad tentationes. Item Semiquietistae dicentes dari habitualem statum amoris puri et perfectionis consummatae, qui timorem poenarum, desiderium beatitudinis, et consequenter exercitium spei excludunt.

Iamvero sententiae istae damnatae fuerunt ut erroneae, respective ab Innocentio XI (20 Nov. 1687, cfr. prop. 7 et 12 Molinos) et ab Innocentio XII (12 mart. 1699, prop. 1, 2 et 11 Fénelon) ; et merito.

Constat : 1) Ex Scripturis in quibus fides dicitur sperandarum substantia rerum, ad quam proinde spes connaturaliter sequitur ; fides autem est omnibus necessaria. Unde et multis in locis, sive in modum promissionis, sive in modum admonitionis, spes commendatur et quidem omnibus (Ps. IV ; LXI, 9 ; Sap. II, 22 ; Eccli. II, 6 ; Os. XII ; I ad Cor. IX, 24, 25 ; Rom. XII, 12 ; VIII, 23-25 ; Col. I, 4, 5 ; I Thes. V, 8 ; ad Tit. II, 13 ; Hebr. III, 6 ; VI, 18, 19 ; I Tim. VI, 17 ; I Ioh. III, 3). Quae supponunt aliquoties saltem eliciendum actum spei.

2) Ex necessitate bonorum operum : salus aeterna omnibus adultis datur ut merces et non ut pura haereditas ; nemo autem operatur propter mercedem nisi habeat fiduciam et spem illam obtinendi. Unde C. Trid., sess. 6, can. 26 :

« Si quis dixerit, iustos non debere pro bonis operibus, quae in Deo sunt facta, expectare et sperare aeternam retributionem a Deo per eius misericordiam et Iesu Christi meritum, si bene agendo et divina mandata custodiendo usque in finem perseveraverint ; a. s. » Cfr. Phil. III, 14 ; II Tim. IV, 8.

3) Ex necessitate orationis ad perseverantiam ; oratio autem ad Deum supponit et includit spem (Iac. I, 6) ; unde et in oratione dominica iubemur exprimere desiderium beatitudinis et eam petere : Adveniat regnum tuum.

4) Ex natura amoris puri seu perfectae charitatis, quae non excludit desiderium et spem beatitudinis. Perfectio scil. charitatis consistit a) ex parte actus amoris, in eo quod proprium bonum non sit motivum ipsius actus charitatis, et b) ex parte status amantis, quod omnes actus ad charitatem ordinentur et ita stent sub fine charitatis qui est Deus propter se amandus et glorificandus ; — non autem quod excludantur alii actus, v. g. quod non desideremus beatitudinem, cum ista sit conditio requisita ut possimus perfecte amare Deum propter se, et ita ordinari possit ad Deum propter se glorificandum. Unde indifferentia beatitudinis et salutis penitus impossibilis est loquendo de beatitudine in abstracto ; peccaminosa est loquendo de beatitudine prout in concreto in Deo consistit, imo reddit charitatem impossibilem².

Quodsi adversarii habeant spem imperfectam, errant. Tota imperfectio in eo est quod non possideamus Deum, quae est imperfectio status viae, non ipsius spei. Et quamvis ista sit minus perfecta quam charitas, est tamen in se perfecta, utpote vera virtus uniens Deo, uti nunc videre est.

S. Th. II-II, q. 17, a. 1, 5, 6, 7, 8 ; de Virt., q. 4, a. 1 et 3.

810. Spes theologica est habitus moraliter bonus et honestus, quia habet obiectum bonum : Deum, summum bonum nostrum, auxilio divino consequendum. Imo est virtus quia est habitus reddens hominem perfectum : facit enim ipsum inhaerere auxilio divino et ita attingere Deum, supremam regulam actuum humanorum ; in hoc autem consistit perfectio hominis quod Deo inhaereat et propriam regulam attingat. Unde in Scripturis laus spei inde deducitur quod per eam homo coniungitur Deo (Ps. XVII, 3 ; LXI, 8 ; XC, 1 ; Ier. XVII, 5, 7).

Neque dicas : spes includit imperfectionem, quia est de bono futuro et absenti. — Respondetur : licet hoc in se sit imperfectum, homini tamen in statu viae non imperfectio sed perfectio est expectare propter auxilium divinum illa quae humana potestate acquirere non possumus (q. 17, a. 1, ad 3 ; de Virt., q. 4, a. 1, ad 4).

811. Errores oppositi. — Spem esse inordinatam dixerunt Lutherani, Calvinistae, Baius, Iansenistae, et plures moderni philosophi, praesertim Kantiani et evolutionistae ; eam esse imperfectam dixerunt Quietistae et Semiquietistae : eo quod includit amorem concupiscentiae quo Deum volumus ut bonum nobis et praemium expectamus ; qui amor est inordinatus quia refert Deum ad creaturam, vel saltem est amor imperfectus, interessatus et mercenarius. — Respondetur : a) Duplici modo aliquid ad nos referimus : tamquam medium ad finem et tamquam perfectum ad perfectibile, i. e. tamquam finem quem nobis appetimus. Iamvero amore concupiscentiae referimus Deum ad nos, ut fontem supremae perfectionis a quo perfici debeamus ; quod certe non est inordinatum : sic enim Deus ipse voluit incarnari Filium suum propter nos. At spes non refert Deum ad nos ut medium ad finem ; sed potius e contra refert nos ad Deum ut ad finem, quia appetit Deum ut summum bonum seu summum finem nostrum. Et sane, finis noster non est propter nos, sed nos sumus propter finem. Unde appetere finem non est ordinare ut medium ad nos, sed nos ut medium ad illum. — Aliis verbis, tantum sumus nos finis cui appetimus, nullatenus finis qui.

Id autem esse licitum Scripturae docent, fideles constanter hortantes ut agant propter coelestem beatitudinem (Mt. VI, 33 ; XIX, 29 ; I Cor. IX, 25 ; Eph. I, 16 ; Col. III, 23-24 ; Hebr. XI, 25-26 ; Apoc. II, 10 ; Ps. CXVIII, 112 ; Prov. XI, 18 ; Eccli. XII, 2 ; I Ioh. III, 3) ; item Ecclesia voce Conciliorum v. g. Trid. sess. 6, c. 11 et 16, can. 31, et Pontificum v. g. Alex. VIII (prop. 10 et 13 damn.).

b) Deinde amor ille, licet sit minus perfectus quam amor dilectionis et charitatis, non tamen est inordinatus et positive imperfectus, quia motivum et amorem charitatis non positive excludit, sed ab illis tantum abstrahit : quia enim Deum amamus ut summum bonum nostrum, non ideo negamus illum esse in se summe bonum et summe amabilem.

812. Obiiciunt opus intuitu mercedis, in casu vitae aeternae, factum esse mercenarium. Inordinatum autem et vile est agere propter mercedem. — Respondetur :

a) Mercenarius proprie est ille qui nobilior ut medium ordinat ad vile, v. g. ad pecuniam, aut qui non agit nisi propter mercedem, vel etiam propter solum bonum temporale. Hinc a S. Thoma, q. 19, a. 4, ad 3, amor mercenarius potius dicitur qui Deum diligit propter bona temporalia. De spe autem nequit dici 1) quod agat propter mercedem temporalem ; aut 2) quod non agat nisi propter mercedem, quia aliud motivum honestum non excludit, quamvis spes praemii mere spiritualis et futuri potenter ad bonum incitet. Unde praemium non est motivum exclusivum agendi sed adiunctum utpote adiumentum. — Nec 3) ordinat spes Deum ad beatitudinem, sed beatitudinem exposcit et ulterius ad Deum ordinat, ut dictum est n° praec., a, et n. 805.

b) Qui autem iactant se propter officium, ut aiunt, non autem propter praemium agere, seipsos vel alios decipiunt : experientia enim constat incipere homines agere intuitu mercedis, et nonnisi pedetentim allici ad bonum superioris ordinis et ad amorem purum, absque intuitu praemii elicitum. Imo conditio necessaria ut aliquid velimus et amemus est ut etiam sit bonum nostrum ; secus non possemus illud appetere. Sed ideo bonum nostrum non erit semper et necessario motivum agendi, scil. in omni actu, nec a fortiori principale aut exclusivum.

813. Spes est virtus theologica, quia attingit ipsam supremam regulam humanorum actuum, Deum ; nam 1) habet Deum ut obiectum formale : attingit enim omnipotentiam Dei ut causam efficientem, in quantum eius auxilio innititur ; 2) habet etiam Deum ut obiectum materiale primarium : attingit Deum ut causam finalem in quantum in eius possessione beatitudinem expectat.

Est autem virtus ab aliis theologicis distincta : possumus enim Deo inhaerere vel propter se, et hoc facimus per charitatem ; vel sicut principio a quo aliquid nobis provenit : a Deo autem nobis provenit tum cognitio veritatis et circa hoc versatur fides, tum possessio bonitatis divinae, circa quam versatur spes.

Fides praecedit spem, quia proponit obiectum spei esse possibile, sed spes praecedit charitatem et ad eam introducit : in quantum aliquis sperans remunerari a Deo accenditur ad amandum Deum propter se ; ut dictum est in tr. de Virtutibus, n. 625.

814. Spes sine charitate dicitur imperfecta seu informis, quia ipsi deest ultima perfectio nempe tendentia perfecta ad finem ultimum ; et quia sperat beatitudinem tantum ex meritis futuris quae aliquis putat acquirere, non autem ex meritis praesentibus iam habitis.

815. Spes est virtus supernaturalis, tum obiective, quia ut obiectum habet ipsam Dei omnipotentiam supernaturaliter auxiliamtem nobis ad supernaturalia ; tum subiective, quia productur a principio supernaturali : cum enim actus spei sit medium ad finem supernaturalem, et ipse supernaturalis sit oportet ; porro non erit supernaturalis nisi producatur a principio supernaturali, gratia Dei. Hinc

1) spes est virtus per se infusa ;

2) actus spei producitur ab habitu spei, tamquam a principio, apud eos qui illum possident ; in aliis non erit nisi ex gratia actuali ;

3) actus spei est supernaturalis non quoad solum modum sed secundum se et quoad substantiam : est enim divinus quia ut obiectum materiale et formale habet Deum in se possidendum quem expectamus divina omnipotentia auxiliante. Unde, sicut Deus in operibus innititur soli suae potentiae, ita per spem in actibus nostris ad divina, etiam ad Dei possessionem similem illi quam ipse in coelo habet, tendimus nitendo soli potentiae divinae ;

4) unde spes nos elevat ad ordinem supernaturalem et divinum.

S. Th. II-II, q. 18 ; de Virt., q. 4, a. 2 et 4.

816. Subiectum proximum spei theologicae est voluntas. — Probatur : Habitus residet ubi est actus ; atqui actus spei est motus appetitivae virtutis ; cum autem spes theologica ut obiectum habeat non quidem bonum sensibile sed bonum divinum, non est in appetitu irascibili sed in voluntate. Ergo etiam habitus spei theologicae est in voluntate.

Ex eo sequitur quod actus spei sit liber, quia est actus voluntatis. Neque dicas : homo necessario vult suam beatitudinem ; ergo necessario sperat. Licet enim homo necessario velit suam beatitudinem in abstracto consideratam, libere tamen eligit hoc vel illud, in casu Deum, ut obiectum in quo suam beatitudinem in concreto constituat.

817. Subiectum spei remotum cognosci potest ex eo quod obiectum spei sit bonum, futurum, arduum obtentu possibile. Hinc

1) spes non remanet in beatis, quia beatitudo iis non est futura. Nec possunt sperare gloriam futuram corporis, quia non habet rationem ardui ;

2) in Christo non fuit virtus spei, quia beatitudo ipsi nunquam fuit futura ; potuit tamen sperare gloriam corporis quae ipsi erat ardua, utpote merenda passione. At illam non speravit spe theologica, cuius obiectum : beatitudo futura, deficiébat ; sublata autem obiecto primario, non remanet habitus ; — e contra spes fuit in B. Virgine ;

3) in animabus purgatorii manet spes quia beatitudo futura est ipsis et ardua, utpote mediantibus poenis obtinenda. Nec obstat quod beatitudo ipsis est certa, nam certitudo non est contra naturam spei ;

4) in damnatis spes non manet, quia beatitudo est ipsis impossibilis.

818. Spes infunditur simul cum gratia gratum faciente, fide et charitate ; amittitur a) directe per peccata directe contraria, nempe per desperationem, et per praesumptionem illam quae tollit motivum spei ; b) indirecte amittitur, destructo eius fundamento : fide, quod fit per peccatum infidelitatis.

819. Spes viatorum est certa. — Licet enim certitudo essentialiter competat soli actui intellectus, attamen actus aliarum virium eam participare possunt quatenus ab intellectu infallibiliter ad aliquid moventur. Actus spei ergo est certus certitudine derivata a certitudine fidei. Hinc :

a) Spes est absolute certa et infallibilis quoad se i. e. ex parte motivi, nam fide certum est omnipotentiam Dei non deficere in auxiliendo ; unde fides movet voluntatem, ut sit sine ullo timore, diffidentia, haesitatione quod aliquid nobis ad salutem necessarium ex parte Dei deficiat, sed ut Deo auxilianti firmiter adhaereat.

b) Attamen quoad nos, i. e. ex parte subiecti sperantis, spes non est certa quia, licet Deus nobis non deerit, tamen liberum nostrum arbitrium potest deficere, ponere obstaculum peccati, et sic deesse Deo.

Ex parte ergo nostra spes non habet nisi certitudinem conditionalem qua certi sumus nos obtinere vitam aeternam, si media salutis adhibeamus et usque in finem perseveremus. Unde spes simul stat cum timore quod aliquid deficiet ex parte nostra, propter fragilitatem et in stabilitatem nostram. Quare Apostolus, I Cor. X, 12 : « Qui se existimat stare, videat ne cadat », et Phil. II, 12 : « Cum metu et tremore vestram salutem operamini ».

Quod tamen est per accidens relate ad naturam spei, nam non provenit ex obiecto eius vel motivo, sed ex condicionibus subiecti in quo inhaeret spes. Unde simpliciter spes est certa. Quod docent Scripturae Ps. XXX, 2 ; Eccli. II, 6. 12-13 ; Rom. V, 2 ; Hebr. VI, 18, 19 ; II Tim. I, 12.

Tota doctrina exponitur a Conc. Trid. se^s. , 6, c. 9 et 13, can. 18 et 16.

S. Th. II-II, q. 19.

820. Notiones. — Timor est motus appetitus quo refugit malum imminens quod, licet difficile vitetur, vitari tamen potest. Nascitur ex amore et spe : illud enim timet homo amittere vel non consequi, quod amat vel sperat. — Deinde timor et spes se mutuo iuvant ut hominem a praesumptione et desperatione praeservent : mediat enim timor inter spem et desperationem. Unde postquam egimus de spe, et antequam agamus de desperatione, recte agitur de timore.

821. Quid sit timor Dei. — Deum timere non possumus, quatenus est malum quod refugimus, nam ipse est summum bonum ; possumus autem timere aliquid malum propter Deum, quatenus a Deo vel per comparationem ad Deum nobis aliquid malum accidere potest : 1) a Deo quidem malum poenae aeternae vel temporalis, quod nobis infligere potest ; 2) per comparationem ad Deum nobis accidere potest malum culpae, quo eum offendimus et ab eo separamur.

822. Quotuplex sit timor Dei. — Timor quo ad Deum convertimur et ipsi adhaeremus est triplex : 1° si ad eum convertimur et peccata vitamus unice propter malum poenae, est timor servilis, quo homo timet culpam (i. e. offensam Dei) propter poenam : hoc enim modo solent servi timere poenas a domino infligendas ; — 2° si convertimur et peccata vitamus unice propter malum culpae, est timor filialis, quo homo timet culpam ut culpam seu quatenus est offensa Dei : filiorum enim est timere offensam patris ; — 3° si autem propter utrumque peccata vitamus et Deo adhaeremus, est timor initialis, inter servilem et filialem medius, et quasi initium timoris filialis.

Hisce opponitur timor mundanus seu humanus quo homo a Deo recedit, et propter malum quod timet, paratus est Deum offendere. Qui timor semper est peccatum grave vel leve, prout nos inducit ad peccandum mortaliter vel venialiter.

823. Principium I. Timor servilis in se, secundum essentiam suam spectatus, est bonus : nihil enim aliud est quam timor poenae a Deo infligendae, quae merito timetur. Unde Mt. X, 28 : « Timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam » (cfr. Luc. XII, 5 ; Mt. III, 7-10). Quod honestum esse potest, quia timorem culpae non positive excludit (sicut nec includit), sed a comparatione cum culpa abstrahit. Cfr. C. Trid., sess. 6, c. 6, can. 8 ; sess. 14, c. 4 ; prop. damn. 14 et 15 ab Al. VIII ; et 60-64 Quesnelli, a Clem. XI.

Nec obstat quod timere unice poenam sit inordinatum. Etenim ex essentia sua et proprio obiecto, timor servilis solum timet simpliciter poenam, abstraendo ab hoc quod etiam culpa ut culpa timenda sit necne, nam non excludit alium timorem : ita ut nec affirmetur unice timeri poena nec affirmetur etiam culpa timeri. — Quod autem aliquis poenam unice timeat et non timeat culpam propter se, non provenit ex essentia seu obiecto huius timoris, sed quia de facto invenitur in peccatore qui Dei culpam non timet : fit ergo servilis, ratione alicuius extrinseci scil. status tim entis, ex sola absentia charitatis et timoris filialis. Hinc

1) absentiâ charitatis est mala, unde dicitur a S. Thoma quod servilitas timoris sit mala ;

2) cum absentia charitatis sit extrinseca timori, servilitas est ipsi extrinseca ;

3) unde accidente charitate et timore culpae, timor poenae secundum essentiam suam manet sed non amplius est servilis.

824. Corollarium. — Plures moderni theologi distinguunt timorem servilem quasi genus in duas species, scil. in simpliciter servilem et serviliter servilem ; non recte tamen, nam timor serviliter servilis nihil habet commune cum timore servi nisi nomen. Simpliciter servilis scil. est timor supra descriptus ; serviliter servilis autem est timor quo homo timet poenam magis quam culpam, et quidem ita ut hic et nunc taliter sit dispositus ut peccaret si poena non esset. Est timor qui positive excludit timorem culpae, quo scil. homo dicit : non timeo nisi poenam, ita ut servilitatis sit ipsi intrinseca et ipsi competat ex proprio obiecto et sit de eius essentia. At talis timor non est verus timor Dei, quo ad Deum convertimur ex reverentia et peccata vitamus, sed est peccatum ; unde potius quam inter timores Dei sit numerandus, ad timorem mundanum videtur reducendus.

825. Principium II. Timor servilis et filialis specie differunt, cum versentur circa obiectum malum diversum ; timor initialis quo ad Deum tendimus, timendo primario malum culpae et secundario malum poenae, non est nova species timoris, sed est timor filialis, quocum habet idem obiectum primarium, qui tamen versatur in statu imperfecto.

Qui enim nondum habent perfectionem charitatis, sed Deum amare incipiunt, nondum adhaerent Deo et peccata vitant propter solum timorem culpae, sed etiam propter timorem poenae. Unde in ipsis est timor culpae qui necessario supponit timorem poenae, et hic est timor initialis. Crescente autem charitate, minuitur timor poenae, sed crescit filialis.

Timor filialis non excludit timorem poenae, sed facit ut timor poenae non sit ratio cur adhaeremus Deo : haec enim in illis qui timorem filialem habent, est unice timor offensae Dei.

826. An timor Dei maneat post hanc vitam ? — In coelo non manet timor poenae ; timor filialis autem habet duos actus, scil. 1) timere separationem a Deo, et quantum ad hunc actum non manet in coelo, ubi nulla est culpa timenda ; 2) revereri Deum et quantum ad hunc actum manet, nam beati considerantes altitudinem Dei et suam parvitatem, summa animi submissione Deum venerantur, et ipsi perfecte subiiciuntur : est timor reverentialis.

827. Timor Domini dicitur initium sapientiae, non secundum huius essentiam, sed quantum ad effectum unde sapientia incipit operari (Ps. CX, 10 ; Eccli. I, 16) :

1) timor servilis, quatenus est primum quod ad sapientiam extra disponit (Eccli. I, 27) ;

2) timor filialis, quia primus sapientiae effectus est reverentia et subiectio erga Deum (ib. 20-22).

828. Animadversio. — Timor servilis, licet sit a Spiritu sancto, non tamen inter septem eius specialia dona numeratur ; quia invenitur in peccatore qui dona Spiritus sancti non possidet. Inter illa autem dona numeratur filialis : etenim dona nos disponunt ad prompte obediendum motioni Spiritus sancti ; ad hoc autem requiritur, et quidem primo, quod motioni non simus repugnantes ; sed hoc facit timor filialis quo Deum reveremur et nos ipsi subicimus. Et ideo timor filialis primum locum tenet inter dona Spiritus sancti, ascendendo de minus perfecto ad magis perfectum.

Huic dono correspondent 1ª beatitudo : Beati pauperes spiritu... : timor enim filialis facit nos Deum revereri et ipsi subici ; unde quaerimus magnificari in Deo solo, et non in nobis per superbiam vel in honoribus vel in divitiis.

S. Th. II-II, q. 20.

829. Desperatio est peccatum quod spei opponitur per defectum. Non est simplex absentia spei, sed est actus contrarius spei, quo aliquis positive recedit a beatitudine et eam fugit, et sic spem de beatitudine abiicit.

Desperatio est duplex :

1) Desperatio improprie dicta, qua aliquis beatitudinem contemnit et fastidit, quia eam non bonam et non desiderabilem iudicat. Sic facit ille qui contemnit finem supernaturalem ; aut qui Deo vult relinquere coelum, si sibi relinquat terram ; aut qui serio cupit perpetuo vivere in mundo, praecise quia hanc vitam vitae aeternae praefert ; — non autem ille qui sic loquendo simpliciter ostenderet magnam inclinationem naturalem in res terrenas, vel timorem subeundi damnationis.

2) Desperatio proprie dicta est illa qua aliquis beatitudinem refugit quia eam iudicat sibi impossibilem, vel obtentu nimis difficilem, vel non futuram, v. g. quia putatur Deus peccatori denegare veniam, vel non dare gratiam ad conversionem. Sicut autem actus spei est actus voluntatis qui supponit iudicium intellectus quo iudicatur beatitudo possibilis, ita desperatio supponit iudicium intellectus praevium quo quis putat se non consecuturum beatitudinem ; sed illud iudicium inducens ad desperationem, non est ipsa desperatio : haec enim est actus voluntatis qui sequitur, quo positive a beatitudine recedimus.

830. Differt desperatio ab infidelitate. — Desperatio, quamvis facile iungatur infidelitati, potest nihilominus sine ista haberi, quatenus aliquis credendo (iudicio speculativo) in abstracto et universali quod beatitudo vel remissio peccatorum sit possibilis ; tamen hanc vel illam desperat, quia falso iudicat (iudicio practico) in hoc particulari casu vel statu sibi non esse sperandum de venia vel beatitudine, v. g. quia iudicat se non esse praedestinatum, vel beatitudinem esse obtentu nimis difficilem, vel Deum ipsi non esse veniam daturum. Eodem modo : qui fornicatur, iudicat fornicationem hic et nunc esse sibi bonam, quamvis in universali iudicet secundum fidem eam esse malam.

831. Desperatio est peccatum mortale ex genere toto : semper enim Deo est maxime iniuriosum, habere beatitudinem ut non bonam, vel ut non possibilem ; — imo est peccatum contra Spiritum sanctum, quia per contemptum omnipotentiae divinae misericorditer auxilantis abiicit spem, quae est speciale remedium a Spiritu sancto contra peccatum nobis concessum. — Saepe tamen desperatio est venialis propter indeliberationem, si proveniat ex impatientia, tristitia, complexione melancholica aut scrupulis. — Hinc :

1) Est peccatum gravius illis quae opponuntur virtutibus moralibus. Cum enim virtutibus theologicis directe et principaliter ad Deum convertamur, hinc peccata ipsis directe opposita, directe et principaliter important a Deo aversionem ; et ideo graviora sunt peccatis ad virtutes morales oppositis, quae directe important conversionem ad aliquod bonum creatum, et per quamdam consequentiam tantum aversionem a Deo.

2) At infidelitas et odium Dei sunt graviora desperatione, quia opponuntur veritati et bonitati Dei ut sunt in se ; desperatio autem est contra Deum secundum quod bonitas a nobis participatur.

3) Nihilominus hisce est desperatio periculosior, quia per spem revocamur a malis et ad bonum inducimur ; et ideo, sublata spe, homines irrefrenate labuntur in vitia.

832. Causae desperationis atque remedia. — Desperatio improprie dicta oritur ex luxuria : ex amore enim magno delectationum corporalium, inter quas praecipue sunt delectationes venereae, contingit quod homo fastidit bona spiritualia et non sperat ea quasi quaedam bona magna. — Desperatio autem proprie dicta oritur ex acedia seu tristitia spirituali, qua quis reputat nimis difficile esse bene vivere, et refugit labores bonorum operum.

Remedia alia sunt contra causas desperationis ; de quibus S. Thomas, II-II, q. 35, a. 1, ad 4 : « Impugnatio peccati quandoque est vincendo fugiendo, quandoque resistendo : fugiendo quidem, quando continuo cogitatio auget peccati incentivum, sicut est in luxuria..., resistendo autem, quando cogitatio perseverans tollit incentivum peccati, quod provenit ex aliqua levi apprehensione. Et hoc contingit in acedia, quia quanto magis cogitamus de bonis spiritualibus, tanto magis nobis placentia redduntur ; ex quo cessat acedia » (I Petr. I, 10 ; Rom. XII, 11, 12). — Alia autem sunt remedia quae directe fovent spem : firma fides de misericordia Dei erga peccatores (quae valde elucet parabolis evangelicis), consideratio amoris et passionis Christi, meditatio promissionum divinarum, exempla magnorum peccatorum qui evaserunt sancti, oratio et devotio erga SS. Cor Iesu, et B. M. V. quae vocatur desperantium salus.