Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 1 et q. 21.

47. Notio actus humani. — Post tractatum de ultimo fine, considerandi sunt actus humani quibus ad illum debemus pervenire.

Secundum S. Thomam, qui omnium primus distinctum conscripsit de actibus humanis tractatum¹:

1) Illae solae actiones proprie dicuntur humanae, quae sunt propriae hominis in quantum est homo, seu quae procedunt ab homine agente in quantum differt ab irrationalibus creaturis, non solum quoad substantiam sed etiam quoad modum operandi.

Sed differt in modo operandi ab irrationalibus creaturis in quantum agit libere, et ita est suorum actuum dominus.

2) Unde illae solae actiones vocantur proprie humanae quarum homo est dominus.

Est autem suorum actuum dominus per deliberationem rationis et electionem voluntatis.

3) Illae ergo actiones proprie humanae dicuntur quae ex deliberata voluntate procedunt. Aliae autem actiones quae ab homine fiunt, dicuntur actus hominis; et quamvis quaedam sint humanae quoad substantiam, v.g. actiones necessariae intellectus et voluntatis, non tamen quoad modum operandi, nec proprie humanae cum non sint hominis agentis tamquam homo (q. 1, a. 1).

Actus humanus itaque definiri potest actus qui ex voluntate hominis deliberata procedit (q. 1, a. 1), vel actus qui est a ratione procedens voluntarius (Q. D. de Malo 2, a. 6)^1.

Hinc: 1) Non sunt humani a) actus (vegetativae vel sensitivae vitae) quos homo cum brutis habet communes tum quoad substantiam tum quoad modum operandi, uti absque deliberatione comedere, videre, ambulare, sentire; b) actus illius qui inhabilis est ad deliberandum: infans, plene somnians, delirans, ebrii, aut amentis, ab hypnotismi influxu perfecte pendentis; c) actus illius qui deliberare potest sed sine ulla deliberatione positi v. g. ab homine plene distracto: vocantur motus primo primi. 2) Actus quoad substantiam proprii homini, ut intelligere, velle, ridere, flere, admirare, loqui, non sunt tamen humani nisi fiant ex deliberatione; e contra actus communes cum brutis uti comedere, bibere, fricare barbam, ambulare, sunt humani si ex deliberatione fiant. 3) Amor beatificus, licet sit actus proprius homini quoad substantiam, non tamen quoad modum operandi, quia non est liber; unde non est actus humanus^2.

48. Proprietates actus humani. — Actus humani ita vocati quatenus ponuntur modo agendi hominum proprio, dicuntur etiam liberi quatenus a libera voluntate procedunt, — morales quatenus sunt conformes vel difformes cum regulis morum: inclinatione in finem ultimum, recta ratione, lege, ac proinde rationem habent rectitudinis vel peccati; — imputabiles in quantum homini ut auctori et domino tribui possunt qui de iis rationem reddere debet, et sic laude vel reprehensione sunt digni, laudabiles vel culpabiles^3; — meritorii quatenus referuntur

^{2 3 4}

ad alterum in cuius profectum vel nocumentum cedunt, sive personae singularis, sive communitatis, sive Dei rectoris universi et finis ultimi. Sunt omnes illi actus realiter iidem, quamvis ratione distinguantur in quantum considerantur sub diverso respectu⁵ (q. 21).

49. Divisio tractatus.— Tractatus dividitur in 3 partes:

1ª agit de actibus humanis secundum esse materiale seu physicum et psychologicum: A. de conditione actuum humanorum: 1º de elemento subiectivo actus humani: a) de voluntario tum secundum se, — tum positivo et negativo, directo et indirecto, — tum in se et in causa; b) de impedimentis voluntarii, i.e. de violentia, de metu, de concupiscentia, de ignorantia; c) de libero; d) de impedimentis liberi, scil. de passione, de habitu, de impedimentis remotioribus; — 2º de elemento obiectivo actus humani: a) de obiecto, b) de circumstantiis. B. de divisione actuum humanorum: a) de actibus elicitis; b) de actibus imperatis.

2ª Pars agit de actibus humanis secundum esse formale seu morale: A. de moralitate actuum humanorum in genere; 1º de essentia moralitatis et speciebus; 2º de fundamentis moralitatis: a) de intrinseco discrimine inter bonum et malum; b) de criterio subiectivo seu norma moralitatis; c) de criterio obiectivo ac ultimo moralitatis fundamento;

d) de erroribus hac in materia notandis; e) de facultate cognoscitiva moralitatis; 3° de principiis seu fontibus moralitatis in genere; 4° de distinctione specifica inter actum bonum et malum; 5° de distinctione specifica inter varios actus bonos aut malos a) ex obiecto, b) ex circumstantiis, c) ex fine.

B. de moralitate actuum humanorum in specie: 1° de bonitate et malitia actus interioris; 2° de bonitate et malitia actus exterioris; 3° de bonitate et malitia effectus externi; 4° de bonitate et malitia passionum; 5° de bonitate et malitia aliarum circumstantiarum.

3ª Pars agit de actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium: 1) de merito supernaturali; 2) de conditionibus meriti.

50. Tractatus est theologicus simul et philosophicus. — In statuta divisione, prima pars est potius philosophica quae notiones praebet necessarias ad intelligentiam reliquarum; tertia tota est theologica utpote agens de elemento supernaturali; secunda simul est theologica et philosophica quia non ex ratione solum sed et ex revelatione sumitur: haec enim divina traditione orali et partim scripturis sacris etiam et certius nos docet principia moralia universalissima et eorum conclusiones immediatas et generaliores, ex quibus tota scientia moralis deducitur. Unde ista declarare, confirmare, explicare et applicare pertinet ad theologiam sicut ad philosophiam.

51. Momentum tractatus. — Tractatus est omnium principalior, quia est;

1. universalior, cum tradit notiones et principia generalissima totius scientiae moralis in omnibus partibus applicanda; et ideo
2. fundamentalior, quia ipsi superstruitur aedificium totius scientiae moralis: haec enim non agit nisi de actibus humanis, et omnia alia, sive fines, sive media, sive regulas aut consilia, sive virtutes aut vitia solummodo considerat in quantum pertinent ad actus humanos; unde tractatus inscribitur de ipsis actibus humanis secundum se. Hinc
3. est necessarius magis: impossibile enim est cognitionem, non vulgarem aut mere historicam rerum moralium sed scientificam, in ratiociniis fundatam, sibi acquirere nisi doctrina de actibus humanis bene intelligatur et recte applicetur.