Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 57-63 ; De Virt. q. 1, a. 12.

587. Principia. Virtutes distinguuntur :

1. Ratione subiecti seu potentiae cui principaliter insunt, in intellectuales quae sunt in intellectu, et morales (seu appetitivas) quae sunt in appetitu.

2. Ratione naturae ad quam ordinem dicunt, in naturales quae conveniunt naturae humanae ut tali, ac fini naturali ; et supernaturales quae conveniunt naturae divinae in nobis participatae, et fini supernaturali : visioni beatificae ; de quibus dicetur in 3^a parte.

3. Ratione causae, in acquisitas quae acquiruntur actibus nostris naturalibus, eo modo quo explicatum fuit in 1^a p., q. 3, n. 567 ; et infusas per se, quas Deus solus nobis dare potest.

4. Ratione obiecti ac materiae circa quam versantur, intellectuales dividuntur in speculativas et practicas, et morales secundum varia obiecta ; item supernaturales distinguuntur in theologicas quae versantur circa ipsum Deum, et morales quae ordinant vitam nostram : hae ultimae, sicut et virtutes naturales stricte dictae quae reddunt hominem moraliter bonum, distinguuntur in cardinales quae versantur circa materiam principalem, et adnexas quae versantur circa materiam secundariam.

Notetur virtutes ex pluribus capitibus posse distingui ; de facto, quotquot sunt, distinguuntur ratione obiecti quod dat speciem infimam.

Speciatim dicemus in praesenti de virtutibus intellectualibus, moralibus et cardinalibus.

S. Th. I-II, q. 57 ; De Virt. q. 1, a. 6 et 7.

588. Principium. Quinque enumerantur virtutum intellectualium distinctae species :

A. Tres sunt in intellectu speculativo qui sistit in contemplatione veri, quibus scil. perficitur ad cognoscendum verum :

1°) Habitus principiorum, quo disponitur ad cognoscenda prima principia, sive speculativa : tunc appellatur simpliciter intellectus (νοῦς), sive practica : tunc appellatur synderesis.

2°) Scientia (ἐπιστήμη), quae perficitur ad cognoscendas conclusiones evidentes in aliquo genere rerum cognoscibileium per proprias earum causas.

3°) Sapientia (σοφία), quae perficitur ad cognoscendas conclusiones cuiuscumque generis per altissimas causas, per quas etiam iudicat de principiis.

B. In intellectu practico, qui ordinat verum ad opus, sunt duae, quibus perficitur ad dirigendas et regulandas operationes humanas :

4°) Ars (τέχνη), quae regit operationes transeuntes, quibus aliquid facit in exteriori materia, ut aedificare, secare, etc.

5°) Prudentia (φρόνησις), quae regit operationes manentes in ipso agente, ut velle, amare, irasci, etc.

Ars definitur recta ratio factibilium, quae dirigit opera ipsa seu effectus secundum certas regulas faciendos ; prudentia recta ratio agibilium, quae dirigit actus humanos.

589. Quonam sensu sunt virtutes. — Quatuor priores sunt virtutes secundum quid, quia non inclinant ad honeste agendum : solam enim dant habilitatem ad bene operandum, non bonum usum, quia iste pertinet ad appetitum, unde opus artis potest esse moraliter pessimum ; — e contra, prudentia qua ratio humana bene disponitur ad ordinandos actus humanos in appetitu, tamquam media ad honestum finem, est virtus simpliciter dicta.

Haec virtus est homini maxime necessaria. Etenim ad honeste vivendum, non sufficit quod homo velit quendam finem bonum (quid agat), sed etiam quod media convenientia ordinet ad finem maxime requiritur (quomodo agat). Ad debitum finem homo in appetitu disponitur per virtutem moralem ; sed ad media convenienter in finem ordinanda debet etiam bene disponi ratio, a voluntate mota, quod fit per prudentiam : de mediis enim praecise eligendis deliberare, et iudicare, et praecipere sunt actus rationis ; ad haec autem recte facienda nos bene disponit prudentia.

590. Corollarium. — Hinc, licet prudentia secundum essentiam et ratione subiecti sit virtus intellectualis, ratione materiae quae est actus humanus honestus convenit cum virtutibus moralibus. Unde iis annumeratur, quando opponuntur virtutibus theologicis.

S. Th. I-II, q. 58-60 ; De Virt. q. 1, a. 4, 5, 12.

591. Virtus moralis dicitur a more i. e. inclinatione ad agendum, quod proprie competit appetitui ; unde virtus moralis est habitus quo appetitus bene disponitur ut sit rationi conformis. De facto est habitualis conformitas ad rationem rectam. Cum autem eligere sit actus appetitui humano proprius, hinc virtus moralis est habitus electivus secundum rectam rationem, et definitur ab Aristotele, Eth. VI, c. 6 : habitus electivus in medietate consistens quoad nos, determinata ratione prout sapiens determinabit¹. Dicitur

1°) habitus electivus, quia electio est actus proprius virtutis moralis, et quia habitus moralis est electionis principium ;

2°) consistens in medietate quoad nos : est obiectum seu terminus huius actionis. Bonum morale quod est obiectum virtutis est medium inter excessum et defectum, quod aestimari debet non in se, sed respectu ad eligentem ita ut eligat quod sibi congruit iuxta rectam rationem, non plus nec minus ;

3°) determinata ratione : haec est causa bonitatis. Est enim ratio quae determinat medium inter excessum et defectum, ut sit bonum. Et quia contingit rationem non semper esse rectam sed et aliquando erroneam, additur : prout sapiens i. e. prudens determinabit ; ratio scil. per prudentiam recte aestimabit quid sit bonum vel malum in actibus appetitus (q. 58, a. 1 et 59, a. 1).

592. Principium I. Virtutes morales sunt necessariae. — Etenim appetitus tum rationalis tum sensitivus non obedit rationi omnino ad nutum, sed potest ipsi contradicere, quia est proprie operativis i. e. proprios motus et actiones habet. Unde ad bene operandum requiritur ut non tantum intellectus per prudentiam, sed etiam appetitus bene disponatur, ad obediendum rationi, per habitus virtutum moralium ; secus quasi violenter et cum tristitia moveretur (q. 58, a. 2).

593. Principium II. Virtus moralis non est specie una sed multiplex, tum ratione subiecti seu diversae potentiae cui inest, tum ratione obiecti (principii formalis), quod diversimode se habere potest ad rationem, cui plus vel minus participare potest, et ita diversam habitudinem dicit ad rationem dirigentem (q. 59, a. 2 et 4 ; q. 60, a. 1).

Ratio enim dirigit et operationes voluntatis quibus homo disponitur, etiam externe, ad alterum, et passiones appetitus sensitivi, tum concupiscibilis tum irascibilis, ut consentiantur rationi et sic homo bene disponatur interne, in ordine ad seipsum. Unde triplici modo : et a) ratione materiae circa quam principaliter^[1. Principaliter, nam virtutes circa operationes possunt consequenter versari circa passiones, in quantum istae impediunt operationes debitas, et vice versa virtutes circa passiones possunt etiam versari circa operationes, si passiones habent effectus exteriores et dicunt respectum ad alterum, Unde S. Thomas, q. 60, a. 2 : « Contingit autem quod in operationibus quae sunt ad alterum praetermittuntur bonum virtutis propter tetiores affectus impellentes aut retrahentes), et b) ratione subiecti cui insunt (voluntas, appetitus concupiscibilis, appetitus irascibilis), et c) ratione obiecti formalis (bonum secundum commensurationem ad alterum, vel bonum secundum solam commensurationem ad operantem sive ut delectabile, sive ut arduum) specie distinguuntur virtutes circa operationes voluntatis — virtutes circa passiones concupiscibilis, — et virtutes circa passiones irascibilis (q. 60, a. 2).

594. Principium III. Diversae sunt virtutes circa operationes. — Omnes virtutes quae sunt circa operationes conveniunt in generali ratione debiti ad alterum. Sed ratio debiti non est unius rationis in omnibus : aliter debetur stricte ex pac^o, aliter non stricte ex promisso vel beneficio suscepto ; aliter debetur aliquid aequali, aliter superiori, aliter minori. Unde secundum diversas rationes debiti, diversae sunt virtutes circa operationes, v. g. iustitia, religio, pietas, gratitudo, veritas, etc. (q. 60, a. 3).

595. Principium IV. Diversae quoque sunt virtutes circa passiones concupiscibilis aut irascibilis, non quidem ex eo quod diversae sunt passiones, sed quando diversam habitudinem dicunt ad rationem.

Hinc a) eadem virtus versatur circa passiones contrarias inter quas tenet medium, v.g. fortitudo inter timorem et audaciam (q. 60, a. 4) ;

b) insuper diversae passiones quodam ordine ad se invicem et ad unum ordinari possunt, et eodem modo rationi repugnare (vel convenire), uti fit pro passionibus concupiscibilis : amore, desiderio et delectatione eiusdem boni (et consequenter etiam pro odio, fuga, tristitia mali oppositi) ; unde omnes istae passiones non ad diversis virtutes sed ad eandem virtutem, v. g. temperantiam, pertinent (a., 4) ; c) e contra quando passiones ad diversum bonum rationis ordinantur, et ita diversam dicunt habitudinem ad rationem, uti fit pro passionibus irascibilis, quae « non sunt unius ordinis sed ad diversa ordinantur. Nam audacia et timor ordinantur ad aliquod magnum periculum ; spes et desperatio ad aliquod bonum arduum ; ira autem ad superandum aliquod contrarium quod nocumentum intulit. Et ideo circa has passiones diversae sunt virtutes, utpot:e... fortitudo circa timores et audacias, magnanimitas circa spem et desperationem, mansuetudo circa iras » (q. 60, a. 4) ;

d) a fortiori quando ad diversas potentias pertinent, quia tunc versantur circa diversa obiecta, unde aliae virtutes versantur circa passiones concupiscibilis (bonum ut sic), aliae circa passiones irascibilis (bonum ut arduum), v. g. temperantia et fortitudo, philotimia et magnanimitas, liberalitas et magnificentia, temperantia et mansuetudo, etc.² (a. 5).

596. Corollaria. — Ex dictis sequitur :

1° « Quod omnium humanarum operationum primum primum ratio est,..., unde sicut appetitus (rationalis vel sensitivus) est principium humanus actus secundum hoc quod participat aliqualiter rationem, ita habitus moralis habet rationem virtutis humanae in quantum rationi conformatur » (q. 58, a. 2).

2° Hinc, sicut virtus intellectualis est rationalis per essentiam, ita virtus moralis est rationalis per participationem, in quantum appetitus sive superior voluntatis sive inferior vitae sensitivae participat rationem (q.60, a. 1 ; q.56, a. 4 et ad 1 ; a. 6, ad 2 ; q. 58, a. 2 ; q. 59, a. 4, ad 2 ; q. 61, a. 2).

3° Virtutes morales esse possunt sine intellectualibus virtutibus sapientiae, scientiae et artis ; non tamen sine prudentia, quae necessaria est ad recte accipienda media ad finem et quae ipsa supponit intellectum principiorum practicorum (q. 58, a. 4).

4° Virtutes intellectuales esse possunt sine virtutibus moralibus ; non tamen sine his est prudentia. Nam ut opus sit virtus prudentiae, debet fieri ad rectum finem, seu ad bonum ; rectum finem procurat virtus moralis (a. 5).

S. Th. I-II, q. 61 ; De Virt. q. 5, a. 1 ; q. 1, a. 12, ad 26.

597. Principium I. Quaedam virtutes vocantur cardinales, quasi principales in quibus aliae fundantur : ita metaphorice a cardine in quo ostium vertitur ; unde dicuntur illae in quibus tamquam in cardinibus vita moralis vertitur et fundatur tota vita humana recta¹. Cum sint principales in vita humana, non sunt virtutes mere intellectuales et secundum quid, sed sunt simpliciter dictae et morales, quae solae rectitudinem appetitus continent et quae respectu boni praestant intellectualibus.

Quatuor autem esse virtutes cardinales probatur :

1. Ratione obiecti : Bonum rationis quod est obiectum virtutis, potest spectari sive in ipso actu rationis quae illud considerat, sive in variis materiis in quibus debet produci, nimirum in operationibus et in passionibus. Passiones autem aliae impellunt ad aliquid contrarium rationi, aliae retrahunt ab eo quod ratio dictat. Sic ergo erit una virtus principalis quae facit bonum in ipsa ratione : prudentia ; et una quae facit bonum in operationibus : iustitia ; et una quae moderatur et reprimit passiones impellentes ad contrarium rationis : temperantia ; et una quae firmat nos contra passiones ab ordine rationis retrahentes : fortitudo.

2. Ratione subiecti : Quatuor sunt facultates animae in quibus resident virtutes et in unaquaque virtus principalis adsit oportet : in ratione ergo est prudentia ; in voluntate iustitia ; in concupiscibili temperantia ; in irascibili est fortitudo, 598. Virtutes cardinales non eodem sensu semper ab omnibus intelliguntur. — Aliqui enim illas sumunt sensu generico, ut mod^us generales qui in pluribus, imo in omnibus virtutibus inveniuntur² ; sive

a) ut quatuor genera seu collectiones virtutum, sub quibus omnes aliae tamquam species continentur, ita ut quaecumque virtus quae facit bonum in consideratione rationis dicatur prudentia (v. g. eubulia), et quaecumque virtus quae facit rectitudinem in operationibus dicatur iustitia (v. g. religio, pietas, gratitudo), et quaecumque virtus quae cohibet passiones et reprimit dicatur temperantia (v. g. mansuetudo, humilitas), et quaecumque virtus quae facit firmitatem animi contra quasdam passiones dicatur fortitudo (v. g. magnificentia, magnanimitas) ; — vel etiam

b) ut conditiones generales ad quamcumque virtutem requisitas, quatenus omnis virtus debet esse prudens, et iusta, et fortis, et moderata.

At, licet haec vera sint, non tamen propriam naturam virtutum cardinalium in stricto sensu describunt.

599. Principium II. Virtutes cardinales sumendae sunt sensu specifico et sunt virtutes speciales, quae determinatam materiam habent et ab omnibus aliis distinguuntur. Etenim :

a) In unoquoque genere virtutum (de quo supra dictum est) est aliquid maximum, praecipuum et magis difficile, circa quod habetur virtus specialis : sic in actu quo ratio considerat, praecipuum et difficile magis est bene praecipere quam bene con siliari et iudicare ; in operationibus erga alterum, praecipua est rectitudo debita strictae aequalitatis in qua maxime elucet rectitudo, scil. in commutationibus et distributionibus ; similiter difficilius est refrenare vehementiores delectationes, scil. delectationes tactus, et firmare hominem contra maxima pericula, nempe pericula mortis. Unde quatuor sunt virtutes principales, utpote quae versantur circa materiam principalem : prudentia stricte dicta quae est praeceptiva boni, iustitia proprie dicta quae est circa actiones debitas inter aequales, temperantia proprie dicta quae reprimit concupiscentias delectationum tactus, et fortitudo stricte dicta quae firmat contra pericula mortis.

b) Quia autem ille qui bene disponitur ad faciendum praecipuum, et magis difficile, eo ipso quandam inchoatam dispositionem et facilitatem habet ad minus difficile, secundum adagium : Qui potest plus, potest minus (sicut ille qui potest refrenare concupiscentias carnis quod est difficilius, eo ipso habilior est ad refrenandas alias passiones quod est facilius ; et qui iustus est iam potest fieri liberalis, gratus, pius, quod secus non posset), hinc ille qui habet has quatuor virtutes speciales, habet, secundum inchoationem saltem, omnes alias morales, et ideo sunt fundamentum omnium aliarum, et recte dicuntur cardinales³.

Ceterae autem vocantur adnexae quae versantur circa secundarios actus vel materias, aut partes potentiales, quasi non habentes totam potentiam principalis virtutis.