Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 24, a. 1, 2, 3, 4 ; I-II, q. 112, a. 4 ; de Virt., q. 2, a. 10 et 11.

863. Charitas est in voluntate. — Cum charitas habeat ut obiectum non quidem bonum sensibile sed bonum divinum, hinc non est in appetitu sensitivo sed residet in voluntate.

864. Thesis. Charitas est virtus per se infusa : non enim inest nobis naturaliter, neque causatur ex actibus nostris ; ergo ex sola infusione divina. — Probatur :

Charitas excedit facultatem nostrae naturae : fundatur enim in communicatione beatitudinis aeternae et gratiae quae sunt dona supernaturalia, naturam excedentia. Atqui illud quod excedit facultatem naturae non inest nobis naturaliter ; neque acquiritur per potentias naturales, quia effectus nequit superare causam. Ergo charitas nequit haberi nisi per infusionem divinam. Confirmatur : charitas

a) est proprietas consequens gratiam gratum facientem, ergo supernaturalis ut illa ;

b) est principium actus salutaris et supernaturalis, ergo et ipsa est supernaturalis ; c) obiectum materiale et formale habet supernaturale ; ergo supernaturalis esse debet ut ad illud tendere possit.

865. Corollarium. — Ex hoc deducit S. Thomas charitatem non dari nobis secundum capacitatem (vel dispositionem) naturalem, ac si naturalis perfectio vel opera viribus naturae facta haberent dispositionem ad charitatem aut ad certam charitatis quantitatem (seu gradum) ; vel ac si decrevisset Deus dare charitatem maiorem vel minorem prout maior vel minor est perfectio naturalis. Sed Deus dat charitatem in tali proportionem qualem vult (Eph. IV, 7) ; quando tamen illam infundit, per gratiam praeparat hominem (adultum) et dat illi dispositionem actualem qua iste conetur ad illam voluntarie et libere recipiendam, et quidem dat dispositionem seu conatum proportionatum quantitati charitatis quam vult infundere ; secus enim homo amorem Dei haberet quin vellet, vel plus quam vellet aut conaretur. In hoc sensu intelligendum est C. Trid., sess. 6, c. 7 : « iustitium recipit unusquisque suam, secundum mensuram quam Spiritus sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam uniuscuiusque dispositionem et cooperationem ». Cfr. c. 5 et 6 et can. 4.

866. Animadversio. — Actus supernaturalis charitatis ad gratiam et habitum charitatis proxime disponit per modum causae materialis, et ideo cum solo voto sacramenti iustificat (Cfr. tr. de Iustificatione et de Poenitentia).

S. Th. II-II, q. 24, a. 4-9 ; q. 184, a. 2 ; I-II, q. 114, a. 8 ; III, q. 89, a. 2 et 5 ; Q. D. de Virt. q. 1, a. 11.

867. Charitas in via augeri potest intensive. — Charitas patriae augeri nequit quia est in termino. — Charitas viae non potest augeri extensive, scil. extendendo se ad nova obiecta, quia minima charitas se extendit ad omnia quae sunt ex charitate diligenda. At potest augeri intensive, quatenus fit intensior, fortior et ad agendum promptior.

Quod fit non quidem per additionem charitatis ad charitatem, sed per hoc solum quod eadem charitas magis recipitur et firmius inhaeret, et homo magis charitatem participat, et magis reducitur in actum secundum illam, ut explicatum fuit in tr. de Virt. in gen., n. 570.

Probatur : Qui enim est in via, semper potest magis appropinquare termino ; sed terminus viae est Deus ; ergo in terra possumus semper magis appropinquare Deo. Iamvero per charitatem tendimus et appropinquamus ad Deum, cui non appropinquatur passibus corporis sed affectibus mentis quibus illi unimur ; ergo charitas viae semper potest augeri. Cfr. Eph. IV, 15-16 ; Phil. I, 9 ; Prov. IV, 18 ; et C. Trid., sess. 6, can. 24 et 32, c. 10 : « Hoc autem iustitiae incrementum petit sancta Ecclesia dum orat : Da nobis fidei, spei et charitatis augmentum ».

868. Charitas augeri potest sine fine, ut definitum est in C. Vien., can. 1 contra Beguardos. Nulla enim adest ratio cur eius augmentum limitaretur : 1) ex essentia est participatio charitatis infinitae Dei, quae semper magis participari potest ; 2) virtus infinita Dei quae est causa charitatis semper potest producere maiorem charitatem ; 3) homo semper potest maiorem charitatem recipere, nam, crescente charitate, crescit habilitas ad charitatis augmentum. Ergo ex nulla parte datur ratio limitandi hoc augmentum. — Ex divina tamen praeordinatione nullus de facto perveniet ad charitatem Christi vel B. M. V.

869. Deus est causa efficiens principalis augmenti charitatis, sicut eius productionis ; at augetur charitas instrumentaliter per sacramenta, dispositive et meritorie per bona opera. Ex tractatu de gratia et de actibus humanis scimus quemlibet actum, sive charitatis, sive ex influxu charitatis positum, etiam minimum, mereri de condigno vitam aeternam, ac gratiae et charitatis augmentum. Unde dicit Christus, Mc. IX, 40 : « Quisquis enim potum dederit vobis calicem aquae in nomine meo... non perdet mercedem suam ». Cfr. C. Trid., sess. 6, c. 10 et 16, can. 32.

870. Quando nam augetur charitas. — Quamvis omnis actus bonus ex charitate factus disponat ad augmentum charitatis, imo illud mereatur, videtur tamen dicendum cum S. Thoma, non omnem actum charitatis de facto augere, sed solum id fieri per actum intensum quo agens quantum potest conatur ad charitatis augmentum, scil. omnibus viribus charitatis quam habet. Sicut enim Deus non infundit determinatum gradum charitatis nisi proportionate ad dispositionem et conatum voluntatis, ita non videtur augere nisi quis per actum intensum ad hoc conetur. Et tunc augmentum datur non solum propter ultimum actum sed etiam propter omnes actus praecedentes. « Augmentum spirituale charitatis quodammodo simile est corporali augmento ; augmentum autem corporale in animalibus et plantis non est motus continuus... ; sed per aliquid tempus natura operatrix disponens ad augmentum, et nihil augens actu ; et postmodum producit in effectum id ad quod disposuerat, augendo ipsum animal, vel plantam, in actu. Ita etiam non quolibet actu charitatis charitas actu augetur ; sed quilibet actus disponit ad charitatis augmentum, in quantum ex uno actu charitatis homo redditur promptior ad agendum iterum secundum charitatem, et habilitate crescente, homo promptior in actum ferventioris dilectionis, quo conetur ad charitatis profectum ; et tunc charitas augetur in actu » (q. 24, a. 6). Cfr. de Virt., n. 640.

871. Quonam sensu charitas potest esse perfecta. — Charitas :

1) Ex parte obiecti : Dei diligibilis, circumscripta viatorum, nequit esse perfecta, quia nunquam tantum diligi potest Deus, quantum diligibilis est : sic ergo sola perfecta est charitas qua Deus seipsum diligit.

2) Ex parte subiecti : hominis diligentis, charitas patriae est perfecta quia est in statu connaturali (dum hic peregrinamur a Domino) : a) in ea enim perfecte verificantur conditiones amicitiae : habetur eximia communicatio, summa unio, perfecta amici praesentia, cum ipso conversatio et ipsius possessio ; unde b) semper fertur actualiter in Deum et quidem tota virtute sua ; et ideo c) est inamissibilis. Licet ergo habitus charitatis secundum essentiam suam sit idem ac in coelo, et possit esse aequalis in gradu, imo etiam maior in uno viatore quam in alio beato, secundum praedictas tamen conditiones charitas patriae semper est perfectior et intensior.

3) Charitas viae, quamvis non possit habere perfectionem patriae quia totum cor hominis actualiter feratur semper in Deum : est enim impossibile propter humanae vitae infirmitatem semper actu cogitare de Deo et moveri dilectione ad ipsum ; potest tamen esse perfecta in quantum excludit omnia quae repugnant motui charitatis. Et quidem dupliciter :

a) ut habitualiter aliquis totum cor suum ponat in Deo, ita quod nihil cogitet vel velit quod divinae dilectioni sit contrarium (seu quodcumque peccatum mortale), et haec perfectio est essentialis charitati quae sine ea esse non potest, et communis omnibus charitatem habentibus, ac de necessitate salutis ; b) ut studeat vacare Deo et rebus divinis ita ut etiam actualiter feratur in Deum in quantum necessitates praesentis vitae id patiantur, et relinquat alia nisi in quantum necessitas praesentis vitae requirat ; et talis perfectio etiam quibusdam possibilis est in via, et est de consilio, ac competit solis perfectis.

Hinc charitas viae ex parte hominis est in triplici statu : cum enim aliquis charitatem acquisiverit, principalis eius cura est ut peccatum (mortale) vitet et charitatem conservet, et tunc charitas dicitur incipiens (via purgativa) ; deinde cura principalis est ad proficiendum in bono, et vitanda peccata venialia praesertim deliberata, et tunc charitas est proficiens (via illuminativa) ; denique tertio cura principalis est ad Deo inhaerendum, et vitanda ea quae etiam perfectiorem unionem cum Deo impediant, et tunc charitas est perfecta (via unitiva), non sicut in coelo, sed sicut in terris perfecta esse potest, scil. non ita quod actualiter feratur semper in Deum, sed ut homo id faciat in quantum necessitas praesentis vitae id permittat.

Prima praecipitur sub mortali, secunda sub veniali, tertia non est de praecepto ; peccatum tamen esset illam contemnere, vel firmare animum contra spiritualem profectum.

S. Th. II-II, q. 24, a. 10, 11, 12 ; de Virt., q. 2, a. 6, 11, 12, 13.

872. Charitas diminui non potest. — Charitas non diminuitur proprie, directe et in se :

1° Id enim non efficitur sola cessatione ab actu (sicut pro virtutibus acquisitis), quia charitas non causatur ab actibus nostris.

2° Neque actu peccaminoso :

a) non fit per peccatum mortale, quia charitatem aufert ;

b) neque veniale efficit diminutionem charitatis : habitus enim diminuitur per suum contrarium, sed peccatum veniale non opponitur charitati, quia est tantum inordinatio circa media ad finem, dum charitas est circa ipsum finem ultimum.

3° Neque Deus diminuit charitatem in nobis, quia non subtrahit nobis bonum nisi id mereamur ; peccatum autem veniale non meretur diminutionem charitatis : cum enim aliquis delinquit in minori, non meretur detrimentum pati in maiori, unde qui inordinate se habet circa media ad finem, non meretur detrimentum pati in charitate per quam ordinatur ad ipsum ultimum finem. Deus scil. non plus se avertit ab homine quam homo se avertat ab ipso.

Attamen refrigescentia charitatis (Mt. XXIV, 12) quae consistit in diminutione vel cessatione fervoris i. e. frequentiae actuum seu exercitii charitatis, disponit indirecte ad eius corruptionem ; et peccata venialia etiam ad illam disponunt directe : haec dispositio ad corruptionem vocari potest diminutio indirecta et improprie dicta.

873. Charitas viae ex parte nostra amitti potest. — Charitas secundum se deficere non potest, nec 1) ex parte Dei moventis, qui per eam infallibiliter movere potest ad actum charitatis (Rom. VIII, 38), nec 2) secundum propriam rationem et potestatem charitatis quae excludit omne peccatum (I Ioh. III, 9) ; sed solum 3) ex parte subiecti, voluntatis nostrae, quod est vertibile secundum arbitrii libertatem, et sic abiicere potest charitatem.

Charitas tamen patriae amitti non potest quia semper fertur actu in Deum ; sed charitas viae amitti potest propter mutationem nostrae voluntatis : quando enim charitas actu non fertur in Deum, potest aliquid occurrere per quod amittatur, motivum scil. peccandi cui consensus praebetur.

Ita definit C. Vien. contra Beguardos, et Trid. contra Calvinistas, sess. 6, c. 12, 14, 15, can. 23 et 27 (Cfr. Ezech. XVIII, 26 ; XXXIII, 12-13 ; Rom. XI, 20-22 ; Gal. V, 4 ; I Cor. IX, 27 ; Apoc. II, 4, 5).

Amittitur charitas per quodcumque peccatum mortale (C. Trid. sess. 6, c. 15). Etenim :

1) « Qui habet mandata mea et servat ea, ille est qui diligit me » (Ioh. XIV, 21) ; qui autem peccat mortaliter, mandata Dei non servat ; ergo non diligit Deum.

2) Peccatum mortale reddit dignum morte aeterna (Rom. VI, 23) ; qui autem habet charitatem, dignus est vita aeterna (Rom. VIII, 15-17 simul cum II Tim. I, 7 et IV, 8). Atqui impossibile est ut quis simul sit dignus morte aeterna et vita aeterna. Ergo peccatum mortale tollit charitatem.

3) Charitas postulat ut Deum aestimative diligamus super omnia et ipsi in omnibus subici velimus. Atqui per peccatum mortale homo in aliquo renuit et non vult subici Deo, sed peccatum praefert amicitiae Dei et creaturam Deo. Unde peccatum mortale est contrarium charitati, et ideo eam tollit non tantum meritorie, sed etiam physice et efficenter eam expellit¹.