Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 10.

734. Infidelitas in genere. — Infidelitas (ongeloovgheid), in quantum est status, est carentia fidei defectuosa, scil. in illo in quo fides esse deberet ; hinc beati et homo in statu naturae purae, licet fidem non habeant, non sunt infideles, quia fides in ipsis non esse debet ; e contra parvuli non baptizati sunt infideles quia carent fide quam habuissent, si in Adam non peccassent.

Status infidelitatis est triplex : a) infidelitas negativa seu carentia fidei in eo qui nunquam aliquid de fide audivit ; b) infidelitas privativa seu carentia fidei in eo qui notitiam fidei sufficientem sibi comparare neglexit ; c) infidelitas contraria et positiva seu carentia fidei in eo cui sufficienter est proposita et qui positive eam contemnit (voluntate) et respuit (intellectu). Haec est infidelitas proprie dicta, quia sola provenit ex peccato infidelitatis.

735. Peccatum infidelitatis. — Infidelitas, in quantum est peccatum, est actus quo aliquis deliberate discredit aliquam veritatem, quae ipsi sufficienter proponitur, ut a Deo revelatam. Hic actus ex parte obiecti directe opponitur actui fidei, nam velle credere et nelle credere, voluntarie credere seu iudicare id esse verum, et voluntarie discredere seu iudicare id non esse verum, ex obiecto directe opponuntur. Unde hic actus fidem ex natura sua excludit, et ideo, quamdiù non retractetur, homo credere non potest ; et amissio habitus fidei ex ipso necessario consequitur. Dicitur in definitione :

a) actus, ut peccatum infidelitatis a statu infidelitatis distinguatur ;

b) quo quis deliberato discredit i. e. assensum seu adhaesionem renuit : sicut enim actus fidei est voluntarie assentiri rebus revelatis, ita actus infidelitatis est ab illis voluntarie dissentire. Unde S. Thomas dicit peccatum infidelitatis esse in intellectu : non est mera omissio seu ignorantia fidei, sed peccatum commissionis quo quis positive renititur fidei eamque reicit, quod tamen habet ignorantiam adiunctam (a. 3, ad 2) ;

c) aliquam veritatem a Deo revelatam, nam negatio vel dubitatio unius articuli vel puncti sufficit ut quis fidem amittat. Qui enim auctoritatem Dei revelantis reicit in uno, non potest eam recipere in alio, quia semper et in omnibus est aequalis ponderis et valoris. Unde haereticus, si aliis articulis adhaeret, id facit non iam ex fide divina propter auctoritatem Dei, sed vel fide humana, vel propria opinione (n. 678) ;

d) quae sufficienter proponitur : si aliqua veritas invincibiliter ignoratur, imo etiam si ex negligentia et ignorantia omnino culpabili insufficienter cognoscatur, non ideo negatur fides in ipsam, nec habetur peccatum infidelitatis, nec excluditur aut amittitur fides¹ : voluntas enim non inquirendi de fide non est voluntas non credendi, imo cum illa stare potest voluntas credendi veritatem si sufficienter proponatur, quia ex obiecto non opponuntur directe, uti patet in eo qui non vult de fide inquirere, et qui, coactus ad fidem audiendam, credit.

Igitur peccatum infidelitatis oritur ex contemptu voluntatis et pertinacia intellectus, et ideo etiam definiri potest : error voluntarius renitens fidei cum pertinacia.

736. Corollaria. — Ex praedicta doctrina sequitur :

1° Solam infidelitatem positivam includere peccatum infidelitatis : infidelitas enim negativa, cum sit invincibilis, nullum est peccatum (Ioh. XV ; Rom. X ; prop. 68 Baii damn.), unde, ait S. Thomas : « qui sic sunt infideles, damnantur quidem propter alia peccata quae sine fide remitti non possunt, non autem damnantur propter infidelitatis peccatum » ; — infidelitas vero privativa non includit peccatum infidelitatis (quod est commissionis), sed peccatum ignorantiae in fide (quod est omissionis), quo aliquis voluntarie caret sufficienti fidei cognitione. Quod peccatum, si ex negligentia gravi provenit, erit mortale.

2° Negato solummodo externa fidei non est proprie infidelitas, et ideo virtutum fidei non excludit, quia cum ea stare potest voluntas credendi interne, cum non opponantur directe ex obiecto.

3° Cum infidelitatis peccatum supponat sufficientem fidei propositionionment, sequitur neminem habitum fidei amittere sine culpa² (C. Vat. sess. 3, c. 3 et can. 6). Unde specialis competit fidei proprietas ex parte subiecti, scil. irrevocabilitas.

737. Peccatum infidelitatis est mortale ex genere toto (Mc. XVI, 16), quia semper continet contemptum auctoritatis Dei revelantis, et ideo est peccatum in Spiritum Sanctum, utpote ex contemptu reiciens medium necessarium ad salutem. Estque per se gravissimum, uno excepto odio Dei. Cum enim per virtutes theologicas directe et principaliter ad Deum convertamur, hinc peccata ipsis directe opposita, directe et principaliter important a Deo aversionem, et ideo graviora sunt peccatis directe oppositis virtutibus moralibus : sic infidelitate homo magis a Deo separatur et elongatur, quia nec veram Dei cognitionem habet.

Porro infidelitas est gravior desperatione, quia opponitur veritati Dei ut in se est ; desperatio autem est contra Deum secundum quod eius bonum a nobis participatur. Sed odium Dei est gravius, quia id quo omnia alia peccata sunt peccata i. e. voluntaria aversio a Deo, directe et per se intenditur in hoc peccato, et ipsa eius essentia est.

Saepe tamen infidelitas est peccatum minus grave propter circumstantias, v. g. ignorantiam.

738. Diversi modi infidelitatis. — Infidelitas considerari potest 1) ex parte actus et modi quo committitur ; 2) ex parte obiecti quantum ad speciem ; 3) ex parte conditionum peccantis.

Modus quo committitur est multiplex : 1° quantum ad obiectum formale : a) negando Dei veritatem in dicendo vel de ea dubitando ; b) negando factum revelationis vel de eo dubitando ; c) admittendo veritatem revelatam, non propter Dei auctoritatem, sed exclusive propter rationem propriam ; — 2° quantum ad obiectum materiale : a) negando veritatem revelatam propositam, vel assentiendo sententiae incompossibili cum doctrina revelata ; b) assentiendo veritati revelatae non firmiter, sed cum formidine oppositi ; c) deliberate et positive dubitando de ipsa i. e. suspendendo assensum, non quidem quia aliquis vult aut aliis nunc attendere, aut mentem non fatigare, aut inquirere motiva commodius assentiendi, vel aliquid simile, sed praecise quia positive putat vel timet quod veritas proposita possit esse falsa. Haec enim omnia manifeste excludunt voluntatem credendi firmiter et firmam adhaesionem voluntariam propter Deum revelantem, et ita saltem implicite sunt negatio fidei.

739. Species infidelitatis. — Ex parte obiecti infidelitas spectari potest : 1° Secundum corruptionem veritatum fidei, et sic indefinitae sunt eius species, quia errores possunt in indefinitum multiplicari : istae species sunt diversae sed tantum secundum esse physicum, et non secundum esse morale quia non includunt diversam repugnantiam ad rationem.

2° Secundum diversam habitudinem ad fidem, et sic in praesenti tres distinguuntur principales species : paganismus (ad quem refertur mahumetismus, deismus, atheismus, etc.), iudaismus, et haeresis. Paganus est ille qui nullam fidem aut redemptionem agnoscit ; iudaeus agnoscit redemptorem sed putat adhuc venturum ; haereticus agnoscit redemptorem Christum, sed ipsius dogmata corrumpit. Haec sunt tres species moraliter distinctae, quia errores diversa ratione fidei opponuntur, vel fidei quae non suscipitur, vel fidei quae suscipitur³ aut in figura, aut in manifestatione veritatis ; insuper saepe includunt diversas superstitiones aut puniuntur diversis poenis. Unde illae species sunt in confessione declarandae.

Considerari possunt dupliciter :

1) Objective quantum ad rationem mali ; iamvero :

a) si considerantur secundum corruptionem veritatum fidei et numerum errorum, paganismus est gravior quam iudaismus et iudaismus quam haeresis ;

b) si autem considerantur secundum diversam habitudinem ad fidem, gravior est haeresis iudaismo et hic paganismo, quia gravius est reniti fidei quae suscipitur in manifestatione veritatis quam fidei quae suscipitur in figura, et hoc quam reniti fidei quae non suscipitur, sicut gravius est non implere quod quis promisit quam quod non promisit.

2) Unde etiam subjective ex parte peccantis, quantum ad rationem culpae ordinario gravior est haeresis, quia haeretici ordinario maliorem fidei cognitionem habent quam Iudaei, et ideo magis voluntarie ipsi opponuntur et cum maiori pertinacia ; — similiter Iudaei quam pagani. In casu tamen extraordinario possent aequalem cognitionem fidei habere.

740. Suntne infideles ad fidem compellendi ? — Infideles non baptizati ad fidem suscipiendam externa vi compelli non possunt, quia credere voluntatis est ; etenim neque ab Ecclesia compelli possunt cuius potestati non subsiciunt, neque a societate civili quae non gaudet iurisdictione spirituali. Possunt tamen compelli, ne fidei praedicationem vel exercitium blasphemiis, persuasionibus, persecutionibus in suis locis impediant, quia Ecclesia a Christo recepit ius praedicandi ubique. Imo a suis principibus possunt compelli, tum ad legem naturae (et religionem naturalem) servandam, in cuius observatione rectus ordo civilis fundatur, tum etiam aliquando ad fidem audiendam.

Infideles autem baptizati compelli possunt poenis spiritualibus et corporalibus, ut revertantur ad fidem et Ecclesiam, quia per Baptismum facti sunt Ecclesiae subdditi (C. Trid. sess. 7, can. 14).

741. Suntne ritus infidelium tolerandi ? — Infidelium ritus a principibus christianis approbari aut foveri non possunt (Syll. prop. 77-79) ; tolerari autem aliquando possunt, si ex corum prohibitione maiora timerentur mala, vel 'maiora impedirentur bona : sic Deus in mundo tolerat mala ne peiora incurrantur, vel meliora impediantur. Hinc moderate tolerari Iudaeorum ritus, ex quorum conservatione magnum habemus fidei nostrae testimonium (Const. Imm. Dei; encycl. Libertas, Leonis XIII).

742. Animadversio. — Pueri infidelium regulariter non possunt baptizari, invitis eorum parentibus ; de quo vide tract. de Baptismo, et can. 750 et 751.

S. Th. II-II, q. 11 et 12.

743. Variae infidelitatis conditiones. — Ex parte peccantis, infidelitas vocatur vel apostasia, vel haeresis, vel infidelitas simplex. Apostata est ille qui fidem Christi antea receptam totaliter abiicit ; haereticus ille qui fidem Christi aliquando (saltem nunc) receptam profitetur, sed dogmata corrumpit, quae proponere pertinet ad Ecclesiam ; simpliciter infidelis ille qui fidem Christi numquam suscepit. Ut autem plene i. e. etiam in foro externo et coram Ecclesia apostata vel haereticus quis habeatur, requiritur ut sollemni professione in Baptismo fidem (saltem externe) susceperit, hancque fidem ab Ecclesia explicite propositam ut credendam totaliter vel partialiter negaverit (can. 1325, § 2).

744. Haeresis (ketterij) etymologice significat electionem, unde in tota traditione catholica designat errorem illius qui, fide praesertim in Baptismo recepta, Christo adhaeret et ab Ecclesia regulam fidei accipere non vult, sed sibi ipsi eligat i. e. ex perfecta deliberatione firmiter statuit regulam credendi¹.

Definiri solet : error in fide catholica voluntarius et pertinax, in eo qui fidem Christi profitetur. Indicatur

1) elementum materiale :

a) error i. e. iudicium erroneum, non sola ignorantia, intellectus, unde haereticus non est qui externe tantum negat fidem ex levitate vel metu, sermone vel opere ;

b) in fide i. e. in veritate revelata, unde non est haereticus ille qui tantum negat veritatem connexam cum revelata, etiam ab Ecclesia infallibiliter definitam, uti conclusionem theologicam vel factum dogmaticum. Sic distinguitur haeresis a simplici errore, contra fidem ecclesiasticam aut obedientiam Ecclesiae docenti debitam ;

c) catholica i. e. in aliqua veritate revelata omnibus directa quam Ecclesia credendam proponit ; ita ut in negante simul adsit contemptus auctoritatis Dei et Ecclesiae : sic distinguitur haeresis ab infidelitate quae etiam opponi potest soli fidei divinae ;

d) voluntarius, secus non esset actus infidelitatis quo quis Deo et Ecclesiae credere nollet et discederet ; unde ille qui Ecclesiae adhaerendo, ex ignorantia etiam culpabili nesciret aliquid ab Ecclesia ut credendum esse propositum, et illud negaret, non esset haereticus etiam materialis : sic distinguitur haeresis a sola ignorantia fidei ;

2) elementum formale : pertinax, ita ut aliquis adversetur auctoritati Dei et Ecclesiae, non quidem ex ignorantia etiam culpabili, sed sciens et volens, i. e. mala voluntate dum veritas et haec auctoritas ipsi sufficienter proponitur, sive ex superbia aut vana gloria, sive ex cupiditate contradicendi, sive ex levitate, sive ex quacumque alia causa fiat ; unde ille qui ignorantia etiam culpabili nesciret Ecclesiae in fide esse obediendum, peccare posset, at non esset haereticus formalis sed materialis tantum : sic distinguitur haeresis proprie dicta et formalis ab haeresi mere materiali ;

3) subiectum : in eo qui fidem Christi profitetur, i. e.

in illo qui eam recepit, praesertim Baptismate, et non totaliter abiecit : sic distinguitur haeresis ab apostasia et a simplici infidelitate Iudaeorum et paganorum.

745. Differt haeresis ab infidelitate, sicut species a genere : infidelitati enim aliquid addit.

1) Infidelitas potest esse in omni homine, utenti ratione ; haeresis non est nisi in christiano, praesertim baptizato.

2) Infidelitas dicit tantum negationem fidei iis quae Deus revelavit ; haeresis autem negationem fidei iis quae ab Ecclesia ut revelata et credenda proponuntur ; unde qui negat revelationem privatam ipsi factam non haeresim sed peccatum infidelitatis committeret, et ille qui negat veritatem quam certo cognoscit pertinere ad revelationem publicam sed quam Ecclesia non explicite proponit ut credendam, haereticus esset sed non in sensu pleno et coram Ecclesia.

3) Infidelitas opponitur fidei divinae, haeresis fidei catholicae.

746. Haeresis varie dividitur. — Haeresis alia est materialis², alia formalis. Materialis auctoritatem Ecclesiae in proponenda fide negat sine pertinacia, quia non fuit sufficienter proposita ; formalis cognoscit sufficienter auctoritatem Ecclesiae, sed fidem verae Ecclesiae amplecti renuit et eam negat saltem in uno puncto. — Alia est interna quae ita in mente latet ut nullo signo externo manifestetur ; alia est externa quae se manifestat signis externis (verbis, signis, factis, omissione facti), etiamsi nullus ea videat ; haec est aut occulta quae vel nulli vel uni alterive tantum manifestatur, aut publica quae palam et coram pluribus externe manifestatur.

Signa propter quae aliquis existimandus sit materialiter haereticus, indicari solent : 1) si paratus sit se submittere iudicio Ecclesiae, quando errorem agnoverit, etsi interim sententiam suam mordicus teneat ; 2) si de fide catholica nihil cognoverit, et de sua nunquam dubitaverit ; 3) si dubitans studuerit agnoscere veritatem, quantum potuerit. — Qui autem timore humano, vel incuria, conversionem suam ad fidem procrastinat, non ideo haereticus est ; peccat tamen contra praeceptum affirmativum fidei, si eam multo tempore differat.

E contra pertinax et ideo haereticus formalis censendus est : 1) qui dubitat, atque ex pertinacia, aut ex Ecclesiae contemptu, ulterius inquirere detrectat ; — 2) qui intellectum a veritate sufficienter proposita, de industria avertit, ut suae sectae vel opinioni adhaereat ; — 3) qui, agnita veritate, Ecclesiae contradicere perseverat, ut ex odio Papae vel Ecclesiae facere solent haeresiarchae. — Hi sunt tres praecipui pertinaciae gradus, quorum primus fundatur in veritate studiose neglecta ; secundus in veritate sufficienter proposita, sed contempta ; tertius in agnita veritate malitiose oppugnata.

747. Peccatum haeresis est gravissimum, (n. 737 et 739), quod per se meretur poenas corporales simul et spirituales.

De poenis corporalibus docet S. Thomas : « Multo gravius est corrumpere fidem, per quam est animae vita, quam falsare pecuniam per quam temporalis vitae subvenitur. Unde si falsarii pecuniae vel alii malefactores statim per saeculares principes iuste morti traduntur, multo magis haeretici statim ex eo quod de haeresi convincuntur, possunt non solum excommunicari, sed et iuste occidi » (a. 3). Mors tamen, quamvis ab Ecclesia decerni possit, ab ipsa non est infligenda.

Poenae spirituales infliguntur a Iure canonico ; secundum quod haeretici :

1) incurrunt ipso facto excommunicationem R. Pontifici specialiter reservatam (can. 2314, § 1),

2) nisi moniti resipuerint, priventur beneficio, dignitate, pensione, officio aliove munere, si quod in Ecclesia habeant, infames declarentur, et clerici, iterata monitione, deponantur (ib.),

3) imo, si sectae acatholicae nomen dederint vel publice adhaeserint, ipso facto sunt infames, et clerici, monitione praemissa, degradentur (ib.),

4) sunt irregulares (can. 985),

5) privantur sepultura ecclesiastica (can. 1240, § 1).

Ad quas poenas incurrendas requiritur haeresis formalis simul et externa, ad 3^am autem et 5^am insuper publica^[1. Easdem poenas incurrunt suspecti de haeresi, qui moniti causam suspicionis non removent et iam puniti, intra 6 menses a contracta poena compietos, se non emendarunt (can. 2315). Tales ut haeretici habentur. Suspecti de haeresi de iure habendi sunt : a) qui quoquo modo haereseos propugnationem sponte iuvant (can. 2316) ; — b) qui communicant in divinis cum haereticis (can. 2316 et 1258) ; — c) qui matri748. Corollaria. — 1) Non est haereticus ille qui externe tantum negat fidem, ex levitate vel metu, sermone vel opere, quia non habet iudicium erroneum.

2) Pertinacia ad haeresim requiritur non significat diuturnitatem temporis, in neganda veritate ; sed est pertinacia rationis quae consistit in neganda veritate sufficienter proposita, ad quod unum instans sufficit.

3) Cum ille qui vere dubitat positive de veritate ab Ecclesia proposita, erranee iudicet (saltem aequivalenter aut implicite) illam non esse certam, sequitur illum esse haereticum (can. 1325, § 2).

4) Qui errat ex ignorantia culpabili, etiam si sit affectata et quaesita ad peccandum alio tamen peccato quam haeresi, dummodo paratus sit iudicio sese submittere Ecclesiae, non est haereticus, quia deficit pertinacia ; si autem ignorantia sit affectata, quia decrevit non credere Ecclesiae ut liberius in fide erret, i. e. ex voluntate qua decrevit non credere etiamsi sciret ab Ecclesia proponi, haereticus est : habet enim voluntatem non credendi id omne quod ab Ecclesia proponitur, et interne iam dissensit ab una veritate revelata sufficienter proposita, scil. ab auctoritate Ecclesiae cui totaliter in fide est obediendum.

5) Qui negat id quod falso putat esse ab Ecclesia definitum revera negat Ecclesiae auctoritatem, et est haereticus formalis ; non tamen in foro externo, nisi animum suum et peccatum sufficienter proferterit.

749. Apostasia (afvalligheid), secundum etymologiam, est defectio ; unde significat retrocessionem a Deo. Porro pluribus modis Deo uniri possumus : fide, obedientia in praeceptis, aut speciali vinculo non praecepto (sed ad consilium spectante) scil. religione et Ordine. Hinc quadruplex datur apostasia :

1° ab Ordine, quando clericus in ordinibus maioribus constitutus se transfert ad statum laicalem ;

2° a religione, quando quis ab instituto vel ordine religioso, quem professus est, recedit ;

monio unius cum pacto explicito vel implicito de educatione acatholica prolis (can. 2319, § 2) ; — d) aut huius baptismus vel educationem extra Ecclesiam catholicam procurant (can. 2319, § 3-4) ; — e) qui species consecratas sacrilege tractant ad normam can. 2320 ; — f) qui a decretis R. Pontificis appellant ad concilium oecumenicum (can. 2332) ; — g) qui obdurato animo per annum excommunicati insobdduent... (can. 2340, § 1) ; — h) qui simoniace ordinantur, vel ordinant aut alia sacramenta ministrant (can. 2371).

3° ab obedientia, quando quis omnino se subtrahit a lege Dei et ab obedientia divinis mandatis ;

4° a fide, quando quis a fide quam antea professus est totaliter recedit. Haec sola est peccatum contra fidem et est apostasia stricte dicta : aliis enim apostasiis existentibus, adhuc potest homo remanere Deo coniunctus per fidem ; sed si a fide discedit, tunc omnino a Deo retrocedere videtur.

Apostasia a fide definitur : recessus totalis a fide christiana (can. 1325, § 2). Apostasia de se non indicat nisi terminum a quo : fidem quae relinquitur ; non autem terminum ad quem apostata accedit, sive sit idololatria, sive deismus, sive iudaismus, etc., sive etiam ad nullam religionem transeat et indifferens maneat. Unde non est species infidelitatis, sed huius variis speciebus addit circumstantiam aggravantem, nempe quod fides relinquitur (a. 1, ad 3).

750. Animadversiones. — 1. Apostatae per se puniuntur iisdem poenis ac haeretici (can. 2314, § 1) ; aliquando tamen speciales et graviores poenae contra illos edictari possunt : ita in quibusdam locis est peccatum specialiter reservatum Ordinario.

2. Apostatae merito habendi sunt qui ex convictione adhaerent sectae massonicae, quae sub velo philantropiae, solidaritatis et mutui adiutorii, verae religioni subdole adversatur. Imo omnes qui (etiam sine adhaesione interna) illi sectae dant nomen, sicut aliis eiusdem generis associationibus quae contra Ecclesiam vel legitimas potestates civiles machinantur, contrahunt ipso facto excommunicationem R. Pontifici simpliciter reservatam (can. 2335) ; clerici autem et religiosi insuper specialibus puniuntur poenis et Congr. S. Officii sunt denuntianti (can. 2336).

3) Olim praeceptum positivum existebat denuntiandi Ordinario haereticos vel de haeresi suspectos, sed istud in desuetudinem abiit. At vi legis naturalis denuntiare oportet quoties agitur de damno gravi animarum vitando, cui superior remedium afferre possit ; quod etiam valet de regionibus ubi haeretici catholics permixti sunt, v. g. si agatur de periculo insolito quod catholicae religioni immineret, inscio superiore. Clerici tamen videntur in omni casu denuntandi, ut episcopus damno tum populi tum cleri sibi commissi occurrat.

4) De reconciliatione haereticorum et receptione in sinu Ecclesiae, diximus in opusculo De Variis Peccatis in sacramenti confessione medendis, c. 2, q. 1, XI-XV.

751. Monitum. — Qui fidem amplexus est, si orietur dubium serium³ contra eam, sub gravi tenetur de fide inquirere et a Deo petere lumen ; quod si negligat, peccat peccato ignorantiae in fide, quod est grave si negligentia sit gravis. At non potest dubium practice admittere et fidem dimittere, etiamsi inquisitione facta contrarium fidei appareat probabile, sed inquirere tenetur donec ad certitudinem perveniat suo ingenio proportionatam. Ratio est, quia in rebus salutis tutius est agendum. Similiter lex naturae postulat ut religionem erga Deum habeamus semper. Unde admissam ex auctoritate retinere debemus donec propria ratione valeamus sufficienter convictionem efficere, qualis non est mera probabilitas.

Idem dicendum de haeretico et infideli qui de sua religione dubitant.