Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 23, a. 4 ; q. 25, a. 1 ; q. 27, a. 2, 5, 6 ; q. 28, a. 1 ; q. 44, a. 4, 5, 6.

884. Quomodo charitas est erga Deum exercenda. — Charitas seu amicitia divina est amor benevolentiae efficax, unde complectitur tum complacentiam de bonis divinis, — tum desiderium seu benevolentiam proprie dictam i. e. voluntatem bona divina augendi, — tum zelum ad gloriam Dei promovendam.

1) Complacentia est de bonis quae Deus possidet : quando enim aliquque vere diligimus, ipsius bona ut nostra habemus, ideoque in eius bonis complacemus, quasi nostra essent ; quod Christus his verbis indicavit : « Si diligeretis me, gauderetis utique quia vado ad Patrem » Ioh. XIV, 28. Hinc :

a) Iusti de infinitis perfectionibus Dei in se spectatis laetantur, ut de sapientia, potentia, benignitate, pulchritudine, etc., imo plus sibi complacent in perfectione et gloria Dei quam de propria beatitudine. Ita Augustinus dixisse refertur : « Domine Deus, sic te diligo, ut si ego Deus essem et tu Augustinus, vellem ego esse Augustinus, ut tu Deus esses ». Et S. Franciscus Salesius qui id refert, ipse precatus est : « O dilectissime cordis mei, non cupio quidem quod possim aliquid boni tuae maiestati exoptare, sed ex toto corde complaceo in illo summo bonitati gradu quem tu habes, cui neque desiderio neque etiam cogitatione aliquid addi potest ; sed si tale desiderium possibile esset, o infinita Deitas et divina Infinitas, anima mea vellet esse hoc ipsum desiderium et nihil aliud¹.

b) Gaudent pariter de externa manifestatione Dei attributorum, de divina providentia, de extensione regni Dei, de externa gloria quam accipiunt ab Angelis, electis in coelo, et iustis in terra.

c) Quae complacentia sponte prorumpit in laudem Dei (quae est actus religionis) qua ipsi gratulantur de omnibus quae ad eius perfectionem et gloriam pertinent : « Gloria in excelsis Deo... Laudamus te, benedicimus te, glorificamus te... Te Deum laudamus, te Dominum confitemur ».

2) Desiderium est de bonis divinis augendis in quantum sit possibile ; quod est benevolentia stricte dicta qua Deo volumus et optamus bonum : quando enim aliquem vere diligimus, ipsi optamus bonum sicut nobis.

a) Desiderium illud non est absolutum quod perfectiones Deo intrinsecas quarum incrementum non optamus, cum nihil boni Infinito accrescere valeat ; illas tamen possumus aliquo modo optare sub conditione. Ait enim S. Thomas (III Sent., d. 29, q. 1, a. 3, ad 4) : « Si esset possibile quod ex nostris operibus aliquid ei accresceret, habens charitatem multa plura faceret propter beatitudinem ei conservandam, quam propter eam sibi adipiscendam ». Unde S. Franciscus Sal. (l. c.) : « Dixi Domino : Deus meus es tu, immensa plena bonitate, qui nec meorum nec alterius cuiusque bonorum indiges ; si tamen possibile foret te boni alicuius indigere, nunquam id tibi exoptare desinerem, et, ad illud tibi procurandum, vitam omniamque mihi carissimam libenter impenderem ».

b) At absolutum est desiderium quod gloriam Dei extrinsecam, ad quam amore inducimur procurandam, tum in nobis quatenus parati sumus omnia agere et pati ad proficiendum in divino amore, tum in aliis quatenus sincere desideramus ut peccatores et infideles illustrentur et Deum cognoscant, ament et glorificent, vel et ut iusti magis glorificent : « Confitantur tibi populi, Deus ; confiteantur tibi, populi omnes... Laudate Dominum de coelis... laudate Dominum de terra... laudate eum omnes gentes... Benedicite omnia opera Domino Domino... Sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum ».

c) Ex quo desiderio oritur tristitia de peccatis et offensionibus contra Deum, summum Bonum commissis, et filialis timor ne Deum offendendo separemur ab eo super omnia dilecto.

3) Zelus ad gloriam Dei promovendam oritur, cum amor non in solo affectu sistat, sed etiam exterius operetur. Non enim sufficit affectus, sed oportet charitas sit effectiva : « Non diligamus verbo neque lingua sed opere et veritate » (I Ioh. III, 18 ; cfr. Mt. XXV, 41 sq.). « Qui habet mandata et servat ea, ille est qui diligit me » (Ioh. XIV, 21). Unde S. Gregorius : « Probatio dilectionis exhibitio est operis » (hom. in Ev., l. 8, hom. 30).

Quod fit dupliciter : a) vehementer repellendo pro posse ea quae sunt contra honorem et voluntatem Dei, et b) positive peragendo quae honorem Dei procurant : in seipso perfecte observando mandata, imo et consilia, ac opera omnia ad Deo placendum efficiento ita ut vere regnet super nos ; in aliis exercitium religionis et virtutum promovendo.

885. Media ad proficiendum in Dei amore opportuna sunt adhibenda. Oportet :

1) Obstaculum minuere et paulatim eradicare inordinatum amorem sui, qui divino amori directe contrarius estque causa omnis peccati (I-II, q. 77, a. 4). Unde Christus (Mt. XVI, 24) : « Si quis vult post me venire abneget semetipsum ». Quare nutrimentum charitatis est imminutio cupiditatis, et tantum in charitate proficimus quantum amorem nostri deprimimus.

2) Considerare rationes amandi Deum, scil. a) Deus est amator nostri, qui prius dilexit nos et ab aeterno nos gratuito elegit ad existentiam et innumerable beneficia naturalia et supernaturalia, non ad sui commodum aut felicitatem, sed ad nostrum bonum.

b) Deus vult et ardenter cupit a nobis amari, uti constat ex praecepto quod nobis imposuit ut primum et maximum totius legis (Mt. XXII, 37-38), — ex promissa, communicationibus, beneficiis et poenis quibus ad sui amorem allicit, et exhibetur largissimus benefactor, optimus pater, amantissimus sponsus, amari enim exoptat, — maxime ex eo quod misit Filium qui venit vitam divinam nobis communicare, ignem divini amoris mittere ut accendatur, et promittere Spiritum sanctum et Deum nobis inhabitantem.

c) Deus in se est infinite amabilis, uti constat ex eo quod omnes perfectiones, bonitates et pulchritudines omnium creaturarum ac cuncta beneficia supernaturalia eminent et infinite in se contineat ; unde dignus est omni amore, et si amor dignitati obiecti proportionari debeat, suprema et infinita bonitas erit amanda sine modo.

3) Media adhibere quibus charitas frequenter exerceatur et augeatur, sive :

a) Directe eliciendo actum amoris erga Deum insignem benefactorem in se amabilem, compla centia in attributis divinis omni laude dignis, benevolentia qua optamus ut sanctificetur nomen Dei, regnum eius adveniat et voluntas eius fiat sicut in coelo et in terra, zelo quo totis viribus gloriam Dei promovemus, perfecta contritione qua peccata detestamur quia Deum infinite bonum offendunt ; — sive :

b) Indirecte actus eliciendo virtutum moralium qui charitate informantur, praesertim observantia mandatorum quae est signum dilectionis (Ioh. XIV, 15, 21 ; I Ioh. II, 4 ; V, 3), perfecta subiectione ad voluntatem Dei maxime in adiurplendis officiis status ; imo qualibet actione pietatis, laboris, mortificationis, etc. ex amore Dei patrata (I Cor. X, 31). Et ita opera etiam difficiliora evadunt facilia, nam, ut ait Augustinus, nihil est difficile amantibus.