Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 21, a. 1 et 2 ; q. 71, a. 1-4 ; de Malo, q. 2, a. 2.

413. Peccatum proprie dictum sumitur philosophice et theologice :

a) Apud philosophos actus malus vocatur peccatum, quod est medium inter malum et culpam : non enim omne malum est peccatum, nec omne peccatum est culpa. Malum siquidem est privatio perfectionis quae in aliquo esse debet. At peccatum est privatio perfectionis debitae in ordine ad finem, i. e. in operatione quando haec non ita dirigitur sicut finis eius exigit ; cum autem lex sit regula secundum quam actus est dirigendus ut perveniat ad suum finem, idem est sive peccatum dicatur : deordinatio a fine, sive : transgressio legis. Porro tres sunt leges : lex naturae physicae, regulae artis, et lex moralis ; hinc dicitur monstrum esse peccatum naturae, et debilis structura esse peccatum artis. At transgressio legis moralis hoc habet speciale quod a libera voluntate oriatur, ut est domina suorum actuum ; ac proinde est imputabilis et vituperabilis : hinc speciale nomen culpae obtinuit.

b) Sed apud theologos qui non considerant nisi peccatum in re morali et in ordine ad finem ultimum, Deum, invaluit mos sumendi peccatum ac culpam in eodem sensu. In significatione ergo strictiore peccatum est actus moraliter malus, seu actus humanus malus. Et in hoc sensu, in praesenti tractatu, de peccato erit sermo.

414. Peccatum distinguitur a vitio et a malitia in rigore sermonis ; quamvis in sermone vulgari haec saepe confundantur : vitium est inclinatio habitualis ad peccatum seu habitus malus, — peccatum, actus malus, — malitia est inconvenientia cum recta ratione et lege, propter quam actus vel habitus est malus et ideo peccatum vel vitium. Vitium directe opponitur virtuti, peccatum actu bono, malitia bonitati.

Peccatum maiorem malitiam habet quam vitium, nam 1) habitus est medius inter potentiam et actum, et ideo sicut excedit potentiam in bono vel malo quia ad hoc illam inclinat, ita excedit ab actu qui potentiam ad hoc determinat ; unde peius est male agere quam id tantum posse vel ad id inclinari ; 2) vitium non est malum nisi propter malitiam actus, quia ad actum malum inclinat. — Sub quodam respectu tamen vitium est peius peccato, quia diutius durat et causa efficiens esse potest multorum peccatorum ; at peccatum respectu vitii est causa finalis secundum quam consideratur bonitas vel malitia, et ideo est simpliciter peius.

415. Peccatum differt ab imperfectione, quae est sive negativa seu physica, scil. defectus maioris perfectionis quam actus habere posset, et haec est propria omni actui creato ; sive positiva seu moralis. Haec rursus distinguitur duplex : alia improprie dicta est transgressio legis minoris momenti omnino indeliberata, ut sim. distractio omnino involuntaria in oratione : haec materialiter est verum peccatum veniale sed absque omni culpa ; alia proprie dicta est actio vel omissio voluntaria contra consilium ad quod excitatur aliquis vel inspiratione divina, vel iudicio rationis, vel voluntate superioris directa, ut sim. omittere preces matutinas, violare statuta communitatis, etc. et in hoc sensu loqui iam solent de imperfectione. Haec in se non est peccatum quia non est contra legem ; attamen si deliberate fiat et praesertim habitualiter, non erit semper sine culpa, vel ratione effectus ut scandali aut damni, vel saepius ratione causae scil. affectus inordinati seu motivi pravi propter quod ponitur : sive ex negligentia aut levitate, sive ex passione inordinata ut sim. sensualitatis, curiositatis, concupiscentiae aut irae, impatientiae, acediae, timoris mundani, etc., sive ex contemptu : ratio enim vetat ne homo in actibus suis ex motivo malo vel irrationabili agat.

Hanc in re oportet omnino servare essentialem differentiam inter praeceptum quod de se est obligatorium, quia de bono necessario faciendo vel de malo vitando, et consilium quod non est obligatorium de se, utpote de bono meliori ; ita ut omnis theoria quae hanc differentiam in practica tolleret, hoc ipso demonstraretur a veritate deficere. Quapropter nequit admitti doctrina illorum recentiorum, qui practermissionem boni melioris habent ut per se et necessario ac semper culpabilem, nisi ex determinatis adiunctis probaretur illud bonum in casu esse minus conveniens vel minus bonum : isti praeactum differentiam praecepti et consilii tollunt in practi. Ceterum affirmationem suam non probant valide, cum tamen affirmantis sit probare. Eo ipso scil. quod agitur de bono meliori, quod per se magis placet Deo, etiam adest bonum minus, quod etiam per se placet Deo, utpote bonum, licet minus placeat quia minus bonum.

Practermissio ergo melioris et electio minoris boni non est de se, necessario et semper irrationalis, nec proinde mala : potest enim fieri ex motivo rationabili, praeceptum si quis non positive intendat derelinquere bonum maius, sed eligat bonum minus quia hic et nunc conveniens sibi, ex quo indirecte sequatur omissio boni maioris. Igitur imperfectio non semper est culpa, at non semper est sine culpa. Et ideo melius vocaretur actus minus perfectus quam imperfectio.

416. Conditiones peccati. — Peccatum stricte dictum est actus voluntarius debito ordine ad finem ultimum seu debita rectitudine privatus ; ergo ad illud concurrunt duo : a) inordinatio, unde habet rationem mali, scil. privatio debiti ordinis ad ultimum finem et ideo recessus a recta ratione et lege Dei : ipsi provenit ex parte obiecti ; b) ratio voluntarii, unde habet rationem culpae : provenit ipsi ex parte actus seu subiecti. Hinc triplex ad peccatum requiritur conditio :

1. moralis malitia obiecti, secus enim non esset malum ; sufficit autem malitia subiectiva in obiecto i. e. in re aut actione quatenus cognoscitur, nec requiritur necessario malitia obiectiva in re aut actione ut est in se : qui enim putat aliquid esse malum et illud facit, reapse vult malum, unde ille qui falso credit esse diem veneris et carnes manducat, nihilominus peccat ;

2. requiritur in subiecto aliqua advertentia malitiae¹

saltem confusa : nihil enim volitum nisi praecognitum ; unde si malum nullo modo advertatur, neque illud suspicando aut de illo dubitando, nequit homo illud velle ; hinc non peccat ille qui die veneris, de praecepto nihil cogitans, carnes comedit ;

3. requiritur consensus voluntatis² directus vel indirectus, quia peccatum est actus humanus ; hinc actus, qui neque est in voluntate neque a voluntate nec ab ea acceptatur, non est peccatum, ut est tentatio non accepta a voluntate ; — et quidem consensus liber³ , unde a peccato excusantur vehementissimi motus irae aut alius passionis quibus usus rationis et libertas tolluntur.

Deficiente advertentia malitiae, actus malus qui ponitur vocatur peccatum materiale quod est involuntaria legis transgressio ; non est peccatum quia in subiecto agente deficit voluntarium, vocatur tamen peccatum quia ex parte obiecti seu materiae circa quam, omnia ad peccatum requisita adsunt. Formale peccatum vero est deliberata, voluntaria et culpabilis transgressio legis, sive lex existat sive existere reputetur.

417. Notio peccati non est univoca sed analoga⁴ . — Univoca non est quae eodem modo omnibus convenit alicuius generis, sed analoga dicitur cuius proprium est quod secundum plenam et perfectam rationem praedicatur de uno genere, scil. de peccato actuali mortali, imperfecte, deficientes et secundum quid de aliis : ipsa enim elementa essentialia quae in omni peccato inveniuntur, scil. ratio actus voluntarii et inordinatio, diversa sunt. Etenim :

1. Peccatum primario et originaliter est actus, secundario autem et consequenter etiam sic vocatur proprie et est deordinatio quae sequitur actum, seu status peccati, qui non est actus malus nisi secundum quid, quatenus actus moraliter seu reatu perseverat.

2. Peccatum mortale et veniale differunt in ratione deordinationis : illud est perfecte contra legem a cuius fine avertit cui unimum per charitatem ; hoc nonnisi imperfecte, et ideo solum a fine retardat.

3. Peccatum personale et originale differunt in ratione voluntarii : illud est voluntarium voluntate propria, hoc est imperfectissime voluntarium, scil. non voluntate propria sed tantum voluntate capitis nostri Adami.

418. Peccatum in Scripturis vocatur : 1) in ordine ad finem : ἁμαρτία et ἀμάρτημα i. e. aberratio a fine (Rom. V, 12 ; VII, 7), ita tamen ut prima vox dicatur etiam de statu peccati, altera de solo actu ; — 2) in ordine ad legem Dei : ἀνομία et παράνομια (in Vulg. iniquitas) i. e. violatio seu contemptus legis (I Ioh. III, 4 ; II Petr. II, 15) ; παράβασις i. e. transgressio seu praevaricatio legis (Rom. V, 14 ; Gal. III, 19 ; I Tim. II, 14) ; παράκοή i. e. voluntas non audiendi vocem Dei seu inoboedientia (Rom. V, 19 ; Hebr. II, 2) ; — 3) in ordine ad peccantem : παράπτωμα i. e. lapsus (Mc. XI, 25-26) ; ἥττημα i. e. clades, diminutio (Rom. XI, 12) ; ἀγνόημα i. e. ignorantia, quia omne peccatum errorem culpabilem importat (Hebr. XI, 7 ; Act. XVII, 30).

Saepius etiam sumitur peccatum in sensu metaphorico et improprio, sive pro sacrificio oblato pro peccatis (Os. IV, 8 ; II Cor. V, 21), sive pro causa, occasione vel obiecto peccati (Deut. IX, 21), sive etiam pro eius poena aut effectu (Lev. XX, 20), sive pro causa et effectu simul, sicut concupiscentia ab Apostolo (Rom. VII, 17) dicitur peccatum quia ex peccato est et ad peccatum inclinat (C. Trid. sess. 5, can. 5).