Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Secundum esse morale i. e. in ordine ad finem ultimum et regulam morum, habitus operativi sunt boni et virtutes, aut mali et vitia, prout conveniunt naturae rationali et eius fini ultimo aut non conveniunt¹.

in tractatu de peccatis : quot enim sunt peccata specie completa diversa, tot etiam haberi possunt habitus ex illis causati et ad illa inclinantes, seu vitia. Restat igitur specialiter dicamus de habitibus bonis et virtutibus.

S. Th. I-II, q. 55 ; 56, a. 3 ; 57, a. 1 ; 65, a. 2 ; De Virt. q. 1, a. 1 et 2.

576. Virtus secundum nomen (ἰσχύς, δύναμις, deugd) derivatur a vi, et ideo designat perfectionem potentiae operativae seu potentiam completam¹. Hinc

1. potentiae naturales, cum sint omnino determinatae ad unum, ex seipsis perfecte sunt dispositae ad operationem, et ideo vocantur virtutes naturae (a. 1). At

2. potentiae indifferentes ad plura et diversa, uti potentiae rationales, ex seipsis possunt melius disponi per habitum, et ideo in illis distinguitur potentia ab eius perfectione ; et virtus in illis est habitus (a. 1). Cum autem

3. vera perfectio non consistat nisi in bono, sequitur virtutem esse habitum operativum bonum (a. 3). Unde Aristoteles : Virtus est quae bonum facit habentem et opus eius bonum reddit (II Eth., c. 6 ; VII Phys., c. 3) ;

4. agimus de virtute humana, quae est propria homini, quaeque ideo est bonus habitus operativus rationalis (a. 2).

577. Virtus definitur verbis ex S. Augustino collectis² : Bona qualitas mentis qua recte vivitur, qua nullus male utitur, quam Deus in nobis sine nobis operatur. Indicatur

1°) genus : qualitas, quia est de genere habituum ; melius tamen diceretur habitus, quod est genus proximum ;

2°) differentia specifica : bona, quo distinguitur specifice ab habitibus malis ;

3°) subiectum : mentis, quia virtus humana residet in ratione vel in potentia a ratione mota ; 4°) finis virtutis, scil. operatio : a) qua recte vivitur i. e. qua homo conformiter ad rationem operatur, ut indicetur esse habitum proprie operativum, et distinguitur ab habitibus qui semper se habent ad malum ; b) qua nullus male utitur, quo distinguitur ab habitibus qui sunt quandoque ad bonum, quandoque ad malum, uti opinio vel fides humana. Hinc virtus non potest esse principium productivum actus mali, et actus virtutis non potest esse malus, nam virtus non influit in actum malum. Nullus scilicet potest facere ut virtus producat actum malum, nullus potest utendo virtute ut principio producere malum opus ; — potest tamen aliquis male uti virtute tamquam obiecto cum v. g. de ea superbiat vel eam odit, sed ille actus non procedit a virtute tamquam a principio operativo ;

5°) causa additur efficiens : quam Deus in nobis sine nobis operatur, i. e. sine nobis efficientibus, non tamen sine nobis adultis consenstientibus, vel per auxilium gratiae nos disposnentibus ; quod verum est de virtute infusa supernaturali de qua Augustinus loquitur. Quae ultima verba, si relinquantur, habetur definitio communis omnibus virtutibus acquisitis et infusis (a. 4).

Hanc definitionem esse realem, i. e. de facto dari tales virtutes ostendetur toto tractatu.

578. Virtus reddit potentiam perfectam. — Hinc :

1. Non omnis habitus bonus est virtus, sed ille tantum qui nullam imperfectionem includit ; unde opinio, humana fides vel spes, continentia etconstantia³ non sunt virtutes (q. 58, a. 3, ad 2).

2. Neque sunt virtutes illi habitus boni qui deserviunt actioni potentiae principalis : etenim usque dum potentia principalis, quae opus consummat, bene disponatur ad operationem, non adhuc ad eam erit homo perfecte dispositus, nec ideo erit operatio perfecta. Habitus ergo qui inest potentiae principali, boni operis consummativae, solus dicitur virtus. Hinc dicitur ab Aristotele : dispositio perfecti ad optimum⁴, i. e. dispositio stabilis potentiae perfecte instructae ad suam operationem optime exercendam.

579. Notio virtutis est analogica, quae ideo non omnibus aeque perfecte competit, nec in eodem sensu de omnibus dicitur. Etenim quaedam virtutes reddunt hominem perfectum sub aliquo respectu tantum et ideo vocantur virtutes secundum quid ; — quaedam reddunt hominem simpliciter bonum in quantum est homo, et ideo vocantur simpliciter et proprie dictae ; ipsis competit in sensu pleno definitio Aristotelis : virtus est quae facit bonum habentem et opus eius bonum reddit. Hinc :

A. In ordine naturali et pro philosophis : virtutes mere intellectuales (artes et scientiae) quae reddunt hominem bonum sub aliquo respectu tantum, scil. quoad bonum unius potentiae, v. g. quae faciunt bonum architectam, bonum philosophum, etc., vocantur virtutes secundum quid ; virtutes morales autem reddunt hominem simpliciter perfectum sub ratione boni (scil. honesti), nempe quoad bonum totius hominis, et faciunt bonum hominem, et ideo appellantur virtutes simpliciter dictae seu virtutes simpliciter humanae. Quarum duplex est differentia :

a) priores, licet dent habilitatem ad bene operandum, non tamen inclinant ad utendum sua habilitate, unde ille qui non utitur sua arte, non reputatur ideo artifex imperfector ; posteriores inclinant hominem ut sua habilitate recte utatur, unde ille qui non ponit actus iustos vel temperatos non habet iustitiam aut temperantiam ;

b) priores non reddunt hominem moraliter bonum, nec inclinant ad honeste vivendum ; e contra posteriores, unde in voluntate resident vel in potentia ut a voluntate movetur (q. 57, a. 1 ; 56, a. 3).

B. In ordine supernaturali et pro theologis : virtutes secundum quid sunt illae quae reddunt hominem bonum quoad finem particularem (aut ultimum in aliquo genere) v. g. temperatum, iustum, credentem, etc. ; virtutes simpliciter et proprie dictae sunt illae quibus homo perfectus est quantum ad finem ultimum supernaturalem. Unde virtutes naturales et philosophicae etiam stricte dictae non sunt in statu perfecto virtutis nec vocantur a theologis virtutes simpliciter dictae, nisi de facto ordinentur habitudinaliter in finem ultimum, quod fit per charitatem : tunc dicuntur perfectae seu formatae ; si autem insunt homini a fine ultimo averso, imperfectae dicuntur virtutes seu informes, cum iis desit ultima seu suprema perfectio vel forma moralitatis. Virtutes formatae sunt virtutes in sensu plenissimo (q. 65, a. 2).

580. Animadversio. — Sicut in actu humano bono vel malo (et in passione), ita et in habitu morali, virtute et vitio, duplex distingui potest elementum :

1°) materiale et physicum, quod est sola inclinatio seu physica propensio ad agendum bene vel male ;

2°) formale seu morale, quod est ordinatio rationalis, scil. permanens deliberata adhaesio ad obiectum ut bonum vel malum, quae habitum perficit in esse morali virtutis vel vitii.

Hinc quando peccator convertitur, ab habitu malo aufertur id quod formale vitii rationem habet, non autem materialis propensio quamvis minuatur et impediatur ; unde vitium remanet solum quoad materiale, in statu quodam destructionis. Et similiter quando homo virtuosus peccat graviter contra obiectum virtutis, amittit formale virtutis, sed habitus acquisitus bonus remanet quoad suum materiale⁵.

581. Corollarium. — Doctrinae propositae contradicunt Americanismi sectatores, quorum ideae apud quosdam etiam in Germania, Gallia et Anglia inveniuntur latentes. Dicuntur distingui duo virtutum genera, scil. activas virtutes et passivas, seu : vires, quales sunt independenter sui, cultus proprie personalis, litalis, officia erga proximum ; et femineae, ut humiliras, patientia, mansuetudo, abnegatio sui, plena in Deum confidentia ; — porro naturales virtutes videntur potius habere activas quae praesentis aetatis moribus et necessitatibus respondeant aptius, christianas autem et supernaturales potius passivas, quae praesenti tempori non tam congruunt sicut medio aevo.

Quae doctrina damnata fuit a Leone XIII, in epistola 22 Jan. 1899 ad Card. Gibbons. Et merito ; nam contradicit :

1° Scripturae, ubi Prov. XVI, 32 : « Melior est patiens viro forti » ; et Christus, exemplar nostri, exhibetur tamquam mitis et humilis (Mt. XI, 29), ac obediens (Phil. II, 5, 8), et crucifixus ad mortificationem carnis, quapropter qui sunt Christi carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24).

2° Rationi. Etenim a) virtus passiva esse non potest, nam, ut ait Leo XIII, « virtus est potentiae perfectio..., finis potentiae est actus, et nihil aliud est actus virtutis quam bonus usus liberi arbitrii » ;

b) insuper virtutes naturales praeferendas esse supernaturalibus et maioris esse efficacias vel fecunditatis, intelligi nequit, quia natura, accedente gratia, non fit infirmior, sed perficitur. Unde et sancti ex humilitate, obedientia, abstinentia facti sunt potentes opere et sermone.

3° Experientiae. Constat passivas virtutes exercere esse maioris laboris quam acquirere virtutes activas ; insuper exercitio illarum virtutum magnos fructus tum individuis tum societati obvenisse compertum est, ut ostendit Leo XIII.

4° Denique ipsi doctrinae de connexione virtutum inter se, quacum male quadrat et vix convenire potest⁶.

S. Th. I-II, q. 56 ; De Virt. q. 1, a. 3, 4, 5, 6, 7.

582. Principium I. Virtutes sunt in potentiis animae. — Cum virtus sit 1) habitus operativus, et 2) perfectio potentiae operativae, et 3) dispositio ad optimum finem, finis autem sit operatio vel operatum, sequitur ipsam esse in potentia operativa animae tamquam in subiecto.

583. Principium II. In intellectu secundum se consi- derato sunt tantum virtutes secundum quid, quibus homo est perfectus sub aliquo respectu : ita scientia et ars ; sed quatenus movetur a voluntate, in ipso etiam sunt virtutes simpliciter et proprie dictae quibus homo perficitur ad finem ultimum : sunt prudentia et virtutes ipsi adnexae, et in ordine supernaturali fides divina (q. 56, a. 3).

584. Principium III. In voluntate virtutes sunt simpliciter dictae, sed non omnes. — Nam in voluntate :

a) Non sunt habitus quibus inclinamur ad eligchdum bonum rationis nostrum, voluntati proportionatum : voluntas enim est appetitus, unde ex natura sua, sine habitu, sufficienter tendit in bonum proprium ; est appetitus rationalis, ergo tendit ad bonum rationis, i. e. honestum. Hinc in voluntate nulla est virtus ad eligendum bonum rationis in passionibus (q. 56, a. 6).

b) Sunt tamen in voluntate hab^tus ad resistendum passionibus, scil. continentia ad resistendum passionibus impellentibus ad bonum delectabile contra rectum rationem, et constantia ad resistendum passionibus retrahentibus a bono rationis propter tristitiam et arduitatem ; qui tamen non dicuntur virtutes, quia non reddunt hominem perfectum : non enim faciunt quod passiones rationi obediant (q. 58, a. 3, ad 2).

c) Insunt voluntati virtutes simpliciter dictae, quibus bene ordinamur ad bonum extrinsecum, quod excedit proportionem voluntatis sive quantum ad individuum, sicut bonum alterius ad quod ordinat iustitia, sive quantum ad speciem seu naturam humanam, sicut bonum divinum seu supernaturale quod nobis communicatur, ad quod ordinat theologica spes ac charitas : ad haec enim bona non sufficienter inclinatur voluntas ex natura sua, et ideo virtutes quae ordinant affectum hominis in Deum vel proximum sunt in voluntate (q. 56, a. 6).

585. Principium IV. In appetitu sensitivo sunt verae virtutes. — In appetitu sensitivo siquidem

a) spectato in se non sunt habitus, nec ideo virtutes ;

b) quatenus autem movetur a ratione et principium immediatum est actuum humanorum, in ipso sunt habitus quibus passiones obediunt et conformantur rationi, ut fortitudo, temperantia, mansuetudo, etc. ;

c) porro illi habitus sunt virtutes simpliciter dictae, quia nullam includunt imperfectionem, et quia opus bonum consummatur in appetitu sensitivo, scil. ipsa passio regulata (q. 56, a. 4).

586. Principium V. In aliis potentiis non sunt virtutes. — In sensibus internis sunt quidem habitus boni, sed illi non sunt virtutes, quia opus bonum in sensibus internis non consummatur, et ideo illi habitus sunt aliis subordinati : sic habitus bonae memoriae subservit virtuti scientiae, et bona cogitativa prudentiae. In aliis autem hominis potentiis (sensibus externis, viribus vegetativis aut locomotivitis) non sunt habitus proprie operativi, neque ideo virtutes (a. 5).

S. Th. I-II, q. 57-63 ; De Virt. q. 1, a. 12.

587. Principia. Virtutes distinguuntur :

1. Ratione subiecti seu potentiae cui principaliter insunt, in intellectuales quae sunt in intellectu, et morales (seu appetitivas) quae sunt in appetitu.

2. Ratione naturae ad quam ordinem dicunt, in naturales quae conveniunt naturae humanae ut tali, ac fini naturali ; et supernaturales quae conveniunt naturae divinae in nobis participatae, et fini supernaturali : visioni beatificae ; de quibus dicetur in 3^a parte.

3. Ratione causae, in acquisitas quae acquiruntur actibus nostris naturalibus, eo modo quo explicatum fuit in 1^a p., q. 3, n. 567 ; et infusas per se, quas Deus solus nobis dare potest.

4. Ratione obiecti ac materiae circa quam versantur, intellectuales dividuntur in speculativas et practicas, et morales secundum varia obiecta ; item supernaturales distinguuntur in theologicas quae versantur circa ipsum Deum, et morales quae ordinant vitam nostram : hae ultimae, sicut et virtutes naturales stricte dictae quae reddunt hominem moraliter bonum, distinguuntur in cardinales quae versantur circa materiam principalem, et adnexas quae versantur circa materiam secundariam.

Notetur virtutes ex pluribus capitibus posse distingui ; de facto, quotquot sunt, distinguuntur ratione obiecti quod dat speciem infimam.

Speciatim dicemus in praesenti de virtutibus intellectualibus, moralibus et cardinalibus.

S. Th. I-II, q. 57 ; De Virt. q. 1, a. 6 et 7.

588. Principium. Quinque enumerantur virtutum intellectualium distinctae species :

A. Tres sunt in intellectu speculativo qui sistit in contemplatione veri, quibus scil. perficitur ad cognoscendum verum :

1°) Habitus principiorum, quo disponitur ad cognoscenda prima principia, sive speculativa : tunc appellatur simpliciter intellectus (νοῦς), sive practica : tunc appellatur synderesis.

2°) Scientia (ἐπιστήμη), quae perficitur ad cognoscendas conclusiones evidentes in aliquo genere rerum cognoscibileium per proprias earum causas.

3°) Sapientia (σοφία), quae perficitur ad cognoscendas conclusiones cuiuscumque generis per altissimas causas, per quas etiam iudicat de principiis.

B. In intellectu practico, qui ordinat verum ad opus, sunt duae, quibus perficitur ad dirigendas et regulandas operationes humanas :

4°) Ars (τέχνη), quae regit operationes transeuntes, quibus aliquid facit in exteriori materia, ut aedificare, secare, etc.

5°) Prudentia (φρόνησις), quae regit operationes manentes in ipso agente, ut velle, amare, irasci, etc.

Ars definitur recta ratio factibilium, quae dirigit opera ipsa seu effectus secundum certas regulas faciendos ; prudentia recta ratio agibilium, quae dirigit actus humanos.

589. Quonam sensu sunt virtutes. — Quatuor priores sunt virtutes secundum quid, quia non inclinant ad honeste agendum : solam enim dant habilitatem ad bene operandum, non bonum usum, quia iste pertinet ad appetitum, unde opus artis potest esse moraliter pessimum ; — e contra, prudentia qua ratio humana bene disponitur ad ordinandos actus humanos in appetitu, tamquam media ad honestum finem, est virtus simpliciter dicta.

Haec virtus est homini maxime necessaria. Etenim ad honeste vivendum, non sufficit quod homo velit quendam finem bonum (quid agat), sed etiam quod media convenientia ordinet ad finem maxime requiritur (quomodo agat). Ad debitum finem homo in appetitu disponitur per virtutem moralem ; sed ad media convenienter in finem ordinanda debet etiam bene disponi ratio, a voluntate mota, quod fit per prudentiam : de mediis enim praecise eligendis deliberare, et iudicare, et praecipere sunt actus rationis ; ad haec autem recte facienda nos bene disponit prudentia.

590. Corollarium. — Hinc, licet prudentia secundum essentiam et ratione subiecti sit virtus intellectualis, ratione materiae quae est actus humanus honestus convenit cum virtutibus moralibus. Unde iis annumeratur, quando opponuntur virtutibus theologicis.

S. Th. I-II, q. 58-60 ; De Virt. q. 1, a. 4, 5, 12.

591. Virtus moralis dicitur a more i. e. inclinatione ad agendum, quod proprie competit appetitui ; unde virtus moralis est habitus quo appetitus bene disponitur ut sit rationi conformis. De facto est habitualis conformitas ad rationem rectam. Cum autem eligere sit actus appetitui humano proprius, hinc virtus moralis est habitus electivus secundum rectam rationem, et definitur ab Aristotele, Eth. VI, c. 6 : habitus electivus in medietate consistens quoad nos, determinata ratione prout sapiens determinabit¹. Dicitur

1°) habitus electivus, quia electio est actus proprius virtutis moralis, et quia habitus moralis est electionis principium ;

2°) consistens in medietate quoad nos : est obiectum seu terminus huius actionis. Bonum morale quod est obiectum virtutis est medium inter excessum et defectum, quod aestimari debet non in se, sed respectu ad eligentem ita ut eligat quod sibi congruit iuxta rectam rationem, non plus nec minus ;

3°) determinata ratione : haec est causa bonitatis. Est enim ratio quae determinat medium inter excessum et defectum, ut sit bonum. Et quia contingit rationem non semper esse rectam sed et aliquando erroneam, additur : prout sapiens i. e. prudens determinabit ; ratio scil. per prudentiam recte aestimabit quid sit bonum vel malum in actibus appetitus (q. 58, a. 1 et 59, a. 1).

592. Principium I. Virtutes morales sunt necessariae. — Etenim appetitus tum rationalis tum sensitivus non obedit rationi omnino ad nutum, sed potest ipsi contradicere, quia est proprie operativis i. e. proprios motus et actiones habet. Unde ad bene operandum requiritur ut non tantum intellectus per prudentiam, sed etiam appetitus bene disponatur, ad obediendum rationi, per habitus virtutum moralium ; secus quasi violenter et cum tristitia moveretur (q. 58, a. 2).

593. Principium II. Virtus moralis non est specie una sed multiplex, tum ratione subiecti seu diversae potentiae cui inest, tum ratione obiecti (principii formalis), quod diversimode se habere potest ad rationem, cui plus vel minus participare potest, et ita diversam habitudinem dicit ad rationem dirigentem (q. 59, a. 2 et 4 ; q. 60, a. 1).

Ratio enim dirigit et operationes voluntatis quibus homo disponitur, etiam externe, ad alterum, et passiones appetitus sensitivi, tum concupiscibilis tum irascibilis, ut consentiantur rationi et sic homo bene disponatur interne, in ordine ad seipsum. Unde triplici modo : et a) ratione materiae circa quam principaliter^[1. Principaliter, nam virtutes circa operationes possunt consequenter versari circa passiones, in quantum istae impediunt operationes debitas, et vice versa virtutes circa passiones possunt etiam versari circa operationes, si passiones habent effectus exteriores et dicunt respectum ad alterum, Unde S. Thomas, q. 60, a. 2 : « Contingit autem quod in operationibus quae sunt ad alterum praetermittuntur bonum virtutis propter tetiores affectus impellentes aut retrahentes), et b) ratione subiecti cui insunt (voluntas, appetitus concupiscibilis, appetitus irascibilis), et c) ratione obiecti formalis (bonum secundum commensurationem ad alterum, vel bonum secundum solam commensurationem ad operantem sive ut delectabile, sive ut arduum) specie distinguuntur virtutes circa operationes voluntatis — virtutes circa passiones concupiscibilis, — et virtutes circa passiones irascibilis (q. 60, a. 2).

594. Principium III. Diversae sunt virtutes circa operationes. — Omnes virtutes quae sunt circa operationes conveniunt in generali ratione debiti ad alterum. Sed ratio debiti non est unius rationis in omnibus : aliter debetur stricte ex pac^o, aliter non stricte ex promisso vel beneficio suscepto ; aliter debetur aliquid aequali, aliter superiori, aliter minori. Unde secundum diversas rationes debiti, diversae sunt virtutes circa operationes, v. g. iustitia, religio, pietas, gratitudo, veritas, etc. (q. 60, a. 3).

595. Principium IV. Diversae quoque sunt virtutes circa passiones concupiscibilis aut irascibilis, non quidem ex eo quod diversae sunt passiones, sed quando diversam habitudinem dicunt ad rationem.

Hinc a) eadem virtus versatur circa passiones contrarias inter quas tenet medium, v.g. fortitudo inter timorem et audaciam (q. 60, a. 4) ;

b) insuper diversae passiones quodam ordine ad se invicem et ad unum ordinari possunt, et eodem modo rationi repugnare (vel convenire), uti fit pro passionibus concupiscibilis : amore, desiderio et delectatione eiusdem boni (et consequenter etiam pro odio, fuga, tristitia mali oppositi) ; unde omnes istae passiones non ad diversis virtutes sed ad eandem virtutem, v. g. temperantiam, pertinent (a., 4) ; c) e contra quando passiones ad diversum bonum rationis ordinantur, et ita diversam dicunt habitudinem ad rationem, uti fit pro passionibus irascibilis, quae « non sunt unius ordinis sed ad diversa ordinantur. Nam audacia et timor ordinantur ad aliquod magnum periculum ; spes et desperatio ad aliquod bonum arduum ; ira autem ad superandum aliquod contrarium quod nocumentum intulit. Et ideo circa has passiones diversae sunt virtutes, utpot:e... fortitudo circa timores et audacias, magnanimitas circa spem et desperationem, mansuetudo circa iras » (q. 60, a. 4) ;

d) a fortiori quando ad diversas potentias pertinent, quia tunc versantur circa diversa obiecta, unde aliae virtutes versantur circa passiones concupiscibilis (bonum ut sic), aliae circa passiones irascibilis (bonum ut arduum), v. g. temperantia et fortitudo, philotimia et magnanimitas, liberalitas et magnificentia, temperantia et mansuetudo, etc.² (a. 5).

596. Corollaria. — Ex dictis sequitur :

1° « Quod omnium humanarum operationum primum primum ratio est,..., unde sicut appetitus (rationalis vel sensitivus) est principium humanus actus secundum hoc quod participat aliqualiter rationem, ita habitus moralis habet rationem virtutis humanae in quantum rationi conformatur » (q. 58, a. 2).

2° Hinc, sicut virtus intellectualis est rationalis per essentiam, ita virtus moralis est rationalis per participationem, in quantum appetitus sive superior voluntatis sive inferior vitae sensitivae participat rationem (q.60, a. 1 ; q.56, a. 4 et ad 1 ; a. 6, ad 2 ; q. 58, a. 2 ; q. 59, a. 4, ad 2 ; q. 61, a. 2).

3° Virtutes morales esse possunt sine intellectualibus virtutibus sapientiae, scientiae et artis ; non tamen sine prudentia, quae necessaria est ad recte accipienda media ad finem et quae ipsa supponit intellectum principiorum practicorum (q. 58, a. 4).

4° Virtutes intellectuales esse possunt sine virtutibus moralibus ; non tamen sine his est prudentia. Nam ut opus sit virtus prudentiae, debet fieri ad rectum finem, seu ad bonum ; rectum finem procurat virtus moralis (a. 5).

S. Th. I-II, q. 61 ; De Virt. q. 5, a. 1 ; q. 1, a. 12, ad 26.

597. Principium I. Quaedam virtutes vocantur cardinales, quasi principales in quibus aliae fundantur : ita metaphorice a cardine in quo ostium vertitur ; unde dicuntur illae in quibus tamquam in cardinibus vita moralis vertitur et fundatur tota vita humana recta¹. Cum sint principales in vita humana, non sunt virtutes mere intellectuales et secundum quid, sed sunt simpliciter dictae et morales, quae solae rectitudinem appetitus continent et quae respectu boni praestant intellectualibus.

Quatuor autem esse virtutes cardinales probatur :

1. Ratione obiecti : Bonum rationis quod est obiectum virtutis, potest spectari sive in ipso actu rationis quae illud considerat, sive in variis materiis in quibus debet produci, nimirum in operationibus et in passionibus. Passiones autem aliae impellunt ad aliquid contrarium rationi, aliae retrahunt ab eo quod ratio dictat. Sic ergo erit una virtus principalis quae facit bonum in ipsa ratione : prudentia ; et una quae facit bonum in operationibus : iustitia ; et una quae moderatur et reprimit passiones impellentes ad contrarium rationis : temperantia ; et una quae firmat nos contra passiones ab ordine rationis retrahentes : fortitudo.

2. Ratione subiecti : Quatuor sunt facultates animae in quibus resident virtutes et in unaquaque virtus principalis adsit oportet : in ratione ergo est prudentia ; in voluntate iustitia ; in concupiscibili temperantia ; in irascibili est fortitudo, 598. Virtutes cardinales non eodem sensu semper ab omnibus intelliguntur. — Aliqui enim illas sumunt sensu generico, ut mod^us generales qui in pluribus, imo in omnibus virtutibus inveniuntur² ; sive

a) ut quatuor genera seu collectiones virtutum, sub quibus omnes aliae tamquam species continentur, ita ut quaecumque virtus quae facit bonum in consideratione rationis dicatur prudentia (v. g. eubulia), et quaecumque virtus quae facit rectitudinem in operationibus dicatur iustitia (v. g. religio, pietas, gratitudo), et quaecumque virtus quae cohibet passiones et reprimit dicatur temperantia (v. g. mansuetudo, humilitas), et quaecumque virtus quae facit firmitatem animi contra quasdam passiones dicatur fortitudo (v. g. magnificentia, magnanimitas) ; — vel etiam

b) ut conditiones generales ad quamcumque virtutem requisitas, quatenus omnis virtus debet esse prudens, et iusta, et fortis, et moderata.

At, licet haec vera sint, non tamen propriam naturam virtutum cardinalium in stricto sensu describunt.

599. Principium II. Virtutes cardinales sumendae sunt sensu specifico et sunt virtutes speciales, quae determinatam materiam habent et ab omnibus aliis distinguuntur. Etenim :

a) In unoquoque genere virtutum (de quo supra dictum est) est aliquid maximum, praecipuum et magis difficile, circa quod habetur virtus specialis : sic in actu quo ratio considerat, praecipuum et difficile magis est bene praecipere quam bene con siliari et iudicare ; in operationibus erga alterum, praecipua est rectitudo debita strictae aequalitatis in qua maxime elucet rectitudo, scil. in commutationibus et distributionibus ; similiter difficilius est refrenare vehementiores delectationes, scil. delectationes tactus, et firmare hominem contra maxima pericula, nempe pericula mortis. Unde quatuor sunt virtutes principales, utpote quae versantur circa materiam principalem : prudentia stricte dicta quae est praeceptiva boni, iustitia proprie dicta quae est circa actiones debitas inter aequales, temperantia proprie dicta quae reprimit concupiscentias delectationum tactus, et fortitudo stricte dicta quae firmat contra pericula mortis.

b) Quia autem ille qui bene disponitur ad faciendum praecipuum, et magis difficile, eo ipso quandam inchoatam dispositionem et facilitatem habet ad minus difficile, secundum adagium : Qui potest plus, potest minus (sicut ille qui potest refrenare concupiscentias carnis quod est difficilius, eo ipso habilior est ad refrenandas alias passiones quod est facilius ; et qui iustus est iam potest fieri liberalis, gratus, pius, quod secus non posset), hinc ille qui habet has quatuor virtutes speciales, habet, secundum inchoationem saltem, omnes alias morales, et ideo sunt fundamentum omnium aliarum, et recte dicuntur cardinales³.

Ceterae autem vocantur adnexae quae versantur circa secundarios actus vel materias, aut partes potentiales, quasi non habentes totam potentiam principalis virtutis.

S. Th. I-II, q. 64, a. 1, 2, 3 ; De Virt. q. 1, a. 13.

600. Adagium : « Virtus moralis est in medio » :

1. Non est intelligendum de medio secundum essentiam et ratione habitus, ac si significaret quod virtus sit essentialiter inter duo vitia extrema, quorum unum ipsi adversatur per excessum, alterum per defectum : hoc enim falsum est de virtute iustitiae, cui sola opponitur iniustitia. Ceterum eodem peccato simul peccatur per excessum et per defectum, nam qui uni dat minus quam debet, alteri vel sibi tribuit plus quam potest, et si quis alteri tribuit plus quam debet, iam non est iustus sed liberalis.

2. Sed intelligendum est causaliter, de medio secundum effectum et ratione obiecti, et significat quod virtus habeat pro obiecto medium inter excessum (plus) et defectum (minus) in propria materia : facit enim quod appetitus noster eligat operationes vel passiones non plus nec minus, sed praecise in ea mensura quam recta ratio dictat : sic pro temperantia, excessus in materia consistit in utendo delectationibus plus quam oportet, defectus in non utendo quando oportet, medium quod est obiectum temperantiae est uti delectationibus, sicut, quando, quo modo,... oportet.

Probatur : Bonum virtutis moralis est in adaequatione seu conformitate ad regulam, i. e. ad rectam rationem, quin ab ea discordet. Sed adaequatio medium est inter excessum quo aliquid superexcedit mensuram, et defectum quo ab ea deficit seu eam non attingit. Ergo bonum virtutis moralis est in medio.

Quod si virtus dicatur ultimum potentiae, quod summum indicat, non medium ; — id intelligendum est secundum perfectionem actus, nam sic virtus est in summo perfectionis ; non autem secundum quantitatem materiae, quia sic virtus est in medio.

3. At sensus non est de medio ratione subiecti et secundum solam mensuram nostrae infirmae condicionis, scil. quod virtus mediocriter sit exercenda ita quod homo non possit tendere ad aliquod maximum ; — nam maximum aliquando est rationi conforme, uti patet de fortitudine, magnimitate, virginitate, etc., et tamen in hoc casu virtus adhuc est in medio, quia excessus est tendere in illud maximum quando non oportet.

601. Medium virtutis est medium rationis, quia est conformitas ad mensuram rationis rectae, quam mensuram non excedit et a qua non discedit : inter excessum autem et defectum adaequatio ad mensuram tenet medium. Hinc definitur : proprietas virtutis qua ita versatur circa suam materiam ut caveat ab excessu et defectu. Ratio illud medium constituit, dictat et virtutibus moralibus imponit per prudentiam ; unde S. Thomas ait quod « illud medium est prudentiae ut regulantis et mensurantis, virtutis moralis ut mensuratae et regulatae » (a. 3) ; prudentia ergo est in medio quia ipsa est mensura virtutis moralis.

602. Medium rationis aliquando est medium rei, nempe in iustitia, in quantum scilicet ratio dictat iustitiae solvere debitum ad aequalitatem, seu dare rem personae alterius vel rei aequalem (sive arithmetice sive proportionaliter), nec plus nec minus.

Etenim ratio determinat medium virtutis in propria eius materia. Sed iustitia est circa operationes quae consistunt in rebus exterioribus sine respectu ad diversas conditiones operantis. Ergo medium iustitiae consistit in re determinata secundum se, sine respectu ad operantem, in quantum scil. unicuique dat quod debet nec plus nec minus. Et ita medium rationis est medium rei.

At in aliis virtutibus moralibus, quae sunt circa passiones interiores, medium rationis sumitur per comparationem ad nos, unde variat secundum personas, qualitates, circumstantias, diversas habitudines ad passiones. Sic excessus in potu pro uno non est pro altero.

603. Animadversiones. — 1°) Etiam virtutes intellectuales sunt in medio rei. Bonum intellectus est verum quod pendet a rebus quae sunt mensura intellectus nostri. « Sic igitur bonum virtutis intellectualis consistit in quodam medio per conformitatem ad ipsam rem, secundum quod dicit esse quod est vel non esse quod non est ; in quo ratio veri consistit. Excussus est secundum affirmationem falsam per quam dicitur esse quod non est ; defectus autem accipitur secundum negationem falsam per quam dicitur non esse quod est » (a. 3).

2°) Insuper virtutes intellectuales practicae habent rationem regulae quantum ad opera nostra, et ita sunt in medio rationis sicut ipsa regula quae medium imponit. Ita prudentia medium imponit actibus et virtutibus moralibus, et ars artefactis.

3°) Quidam theologi dicunt virtutes Religionis et Poenitentiae non esse in medio, at hoc falsum est : licet enim sub uno respectu in earum materia nequeant dari excessus, quatenus cultus Deo redditus et satisfactio pro peccatis non possunt esse excessiva in quantitate, sub aliis tamen respectibus : qualitate, modo, tempore, etc. in earum materia excessus datur.

S. Th. I-II, q. 65, a. 1 ; De Virt. q. 5, a. 2.

604. Principium I. Virtutes morales imperfectae non sunt connexae. — Nam Inchoationes virtutum moralium, quae nos disponunt ad hoc vel illud in quibusdam circumstantiis eligendum, sive insint nobis a natura propter dispositionem corporis, sive proveniant ex consuetudine, non sunt connexae, ut experientia constat : potest enim esse aliquis promptus ad liberalitatem qui non sit promptus ad castitatem. Illae autem inclinationes vocantur aliquando virtutes imperfectae ; sed non sunt verae et proprie dictae virtutes, quia non reddunt perfectum.

605. Principium II. Connexae sunt virtutes morales perfectae, quae nos inclinant ad bonum opus constanter et in omnibus circumstantiis faciendum non obstantibus quibuscumque difficultatibus. Ita ad mentem SS. Augustini et Thomae, contra Scotum. Etenim :

a) Virtus moralis, quae est habitus faciens bonam electionem, non potest esse sine prudentia, quia ad recte eligendum non sufficit intentio finis debiti ad quam disponit virtus moralis, sed etiam requiritur bonum consilium, iudicium, et praeceptum de bonis mediis ad finem, ad quod disponit prudentia : nam facere malum propter bonum finem est moraliter malum ; unde ad semper recte agendum requiritur prudentia perfecta.

b) Prudentia non potest esse sine virtutibus moralibus ; etenim :

1° Ad media honeste ordinanda requiritur intentio alicuius finis boni, ad quam disponit virtus moralis : nam ordinare bona media ad finem malum est moraliter malum ; et ordinatio mediorum non erit semper et in omnibus circumstantiis hones^a nisi in omnibus circumstantiis habeatur intentio finis debiti, ad quod non disponimur nisi per omnes virtutes morales perfectas.

2° Unusquisque ordinare iudicat prout affectus est ; ergo virtutes morales necessariae sunt ut homo semper bene iudicet et in omni casu¹.

c) Quod ceteroquin experientia constat, nam iudex bene affectus ad iustitiam sed pecuniae cupidus, oblata pecunia iniuste iudicabit ; et mulier pudica sed timida, metu alicuius mali, consentiet fornicationi ; et multi fortes, liberales, devoti,... defectu prudentiae male eligunt media ad finem virtutis².

Hinc prudentia et virtutes morales mutuo includuntur, ac proinde per prudentiam omnes virtutes connectuntur. Prudentia est de essentia definitionis virtutis moralis, et virtus moralis de definitione prudentiae in quantum hanc oportet esse ad bonum finem.

606. Animadversio. — Virtutes mere intellectuales nec inter se omnes nec cum virtutibus moralibus connexae sunt, quia sunt circa diversas materias ad invicem non ordinatas, sicut patet ex diversis scientiis et artibus ; omnes tamen dependent ab intellectu principiorum, sed iste versa vice non pendet ab aliis.

S. Th. q. 66, a. 1-5 ; De Virt. q. 5, a. 3.

607. Aequalitas virtutum triplex intelligi potest :

1°) aequalitas secundum speciem ; 2) aequalitas in eadem specie virtutis secundum seipsam, quantum ad ea ad quae se extendit seu secundum extensionem eius ad diversa obiecta ; 3) aequalitas in eadem specie secundum gradum ac intensitatem, seu secundum participationem virtutis in subiecto.

608. Principium I. Secundum speciem virtutes non sunt aequales, sed aliae aliis perfectiores secundum quod habent obiecta nobiliora.

A. Comparando virtutes intellectuales et morales :

1. Virtutes intellectuales speculativae, quia earum obiectum est universale, ideo ut habitus (seu entitates) sunt simpliciter nobiliores secundum obiectum seu speciem, quam virtutes morales quarum obiectum^p est bonum particulare ; porro inter intellectuales eminet sapientia cuius obiectum : altissima causa, est omnium nobilius. Unde sapientia iudicat de omnibus virtutibus intellectualibus easque ordinat, et ideo architectonica dicitur.

2. Sed virtutes morales et prudentia sunt nobiliores secundum quid (sub uno respectu, scilicet in ordine ad actum), quatenus magis disponunt ad operandum : non enim tantum dant habilitatem ad bene operandum, sed etiam disponunt ad bene utendum sua habilitate. Unde ut virtutes sunt perfectiores.

B. Inter cardinales : 1) perfectior est prudentia quae est in ratione, et ideo ut obiectum habet bonum ipsius rationis per essentiam, dum aliae versantur circa bonum rationis in aliis participatum ; — 2) deinde iustitia : a) quia est in voluntate quae est potentia rationi propinquior et ideo magis rationem participat ; et b) quia non tantum bene ordinat hominem in se sed etiam ad alterum ; — 3) praefertur fortitudo temperantiae quia bonum rationis magis in ea elucet, cum eius motivum non sit delectabile per se ; insuper fortitudo appetitum sensitivum rationi subiicit circa id quod est maximum in homine, nimirum circa ipsam vitam et mortem ; — dum 4) temperantia versatur circa ea quae immediate inserviunt vitae¹.

C. Comparando virtutes morales speciales, post prudentiam eminent religio et poenitentia quae propinquius accedunt ad Deum.

609. Principium II. Secundum extensionem prudentia et virtutes morales perfectae utpote connexae sunt aequales, quia augeri nequeunt extensive, cum disponunt ad faciendum bonum in omnibus circumstantiis ; ideo in omnibus hominibus, et in eodem homine etiam diversis temporibus, secundum extensionem sunt aequales (a. 1). — Contrarium est dicendum de inchoationibus virtutum, et de virtutibus intellectualibus, quia non sunt connexae.

610. Principium III. Secundum intensitatem virtutes morales perfectae, quia sunt connexae, sunt aequales in eodem homine eodem tempore ; unde si una augetur, omnes proportionaliter augentur, sicut digiti manus sunt inaequales secundum quantitatem, sed sunt aequales secundum proportionem cum proportionaliter augentur. Quod intelligendum est a) ex parte prudentiae et secundum formale virtutis quod est ordinatio rationis ad bonum : per prudentiam enim aequaliter adhaerent bono rationis seu medio quod omnibus ab una et eadem prudentia aeque bene constituitur. « Existente ratione aequaliter perfecta in uno et eodem, oportet quod proportionaliter secundum rationem rectum medium constituatur in qualibet materia virtutum » ; unde aeque conformantur rationi. Attamen b) non augentur semper secundum materiale i. e. secundum inclinationem et pronitatem subiecti ad actus ipsi proprios, nam homo potest esse promptior ad quasdam virtutes, sive ex dispositione corporis, sive ex consuetudine, sive ex gratiae dono (a. 2).

Possunt autem esse inaequales secundum intensitatem in diversis hominibus et in eodem homine diversis tem-[^1. insidiatnr bonis operibus ; obedientia, non ex parte obiecti, sed ex parte eius cui renuntiat ; fortitudo quia defendit et propugnat bonum commune cuius adaequationem facit iustitia : est administratio iustitiae ; liberalitas quatenus intendit supplementum et splendorem iustitiae : sic ornatus est iustitiae et aliquo sensu maior, sed simpliciter est minor quia ordinatur sub principali virtute iustitiae.]

poribus : ita enim non sunt connexae. « Si vero consideratur virtus ex parte subiecti participantis, sic contingit virtutem esse maiorem vel minorem, sive diversa tempora in eodem, sive in diversis hominibus ; quia ad attingendum medium virtutis, quod est secundum rationem rectum, unus est melius dispositus quam alius, vel propter maiorem assuetudinem, vel propter meliorem dispositionem naturae, vel propter perspicacius iudicium rationis, vel etiam propter maius gratiae donum » (a. 1).

611. Animadversio. — Virtutes mere intellectuales, quia non sunt connexae, non sunt aequales secundum extensionem vel intensitatem.

S. Th. I-II, q. 67, art. 1-2 ; De Virt., q. 5, a. 4.

612. Principium. In beatis remanet illae virtutes quae nullam includunt imperfectionem eorum statui repugnantem. — Unde remanet virtutes morales, non quidem

a) quoad elementum materiale seu inclinationem ad actus earum, nam in futura vita non erunt commutationes et distributiones rerum, nec pericula mortis, nec delectationes ciborum et venereorum, etc. ; — sed

b) quoad formale, quod est conformitas ad rectam rationem, seu quoad earum essentiam, in quantum appetitus sive rationalis sive sensitivus omnino et in omnibus erit rationi conformis ; unde virtutes illae alios exercebunt actus, vitae coelesti conformes. Idem dicas de prudentia quae versatur circa eandem materiam ac virtutes morales. Unde, secundum Augustinum, De Trin., l. XIV, c. 9, « prudentiae erit nullum bonum Deo praeponere vel aequare, fortitudinis ei firmiter inhaerere, temperantiae nullo defectu noxio delectari », pariter iustitiae esse subditum Deo. — Attamen

c) ante resurrectionem non erunt nisi in radice temperantia, fortitudo et aliae virtutes circa passiones, quia sunt in appetitu sensitivo, concupiscibili et irascibili ; qui appetitus sine corpore esse non potest.

Idem dicendum de animabus purgatorii ; in damnatis autem nulla virtus proprie dicta seu perfecta esse potest.

613. Corollarium. — Item remanet virtutes intellectuales secundum elementum formale, seu essentiam, quia subiectum earum, intellectus, est incorruptibile, et semper conservat species intelligibiles ex quibus dependunt virtutes intellectuales. Non autem secundum materiale, i. e. secundum imagines imaginationis quibus utimur in scientiis, nec secundum actus huius vitae, quia ad hos requiruntur imagines quae sine corpore esse non possunt. Et in hoc sensu ait Apostolus, I. Cor. XIII, 8 : scientia destruetur,*, scil. quoad modum operandi huius vitae, sed alium habebit actum.