Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Subditis legis ecclesiasticae.

355. Subditi legum generalium Ecclesiae sunt omnes et soli fideles seu baptizati, rationis usu habitualiter praediti, quibus lex conveniat (C. Trid. sess. 7, can. 8, et sess. 14, c. 2 et 5, can. 12 et 13), unde can. 13, § 1 : « Legibus generalibus tenentur ubique terrarum omnes pro quibus latae sunt ». Dicitur :

1. Fideles scil. in foro externo, i. e. baptizati, etiam perfecti et spirituales.

Hinc a) non ligantur infideles, Iudaei, catechumeni, quia non sunt Ecclesiae ingressi per Baptismum nec eius subditi (c. 12) ; b) per se ligantur haeretici, apostatae, schismatici, excommunicati, quia Baptismo facti sunt Ecclesiae subditi, et tales esse non desinunt propter statum rebellionis ; saepe tamen excusantur a peccatis propter ignorantiam, imo aliquando censetur aut praesumitur Ecclesia eos nolle obligare ad leges quando obligatio cederet in destructionem potius quam in aedificationem, uti expresse declaravit pro impedimento clandestinitatis (c. 1099, § 2) : ita secundum quosdam praesumendum pro omnibus legibus quae directe spectant sanctificationem animarum, uti sunt leges ieiunii, festorum, etc., quod tamen in iure non habet fundamentum (cfr. can. 87) ; at certo obligantur ad leges quae directe latae sunt ob bonum commune, ad decus religionis vel ad tollendos abusus, v. g. ad impedimenta matrimonii, nisi Ecclesia expresse contrarium declaret (can. 1070 § 2).

2. Usuratis habitualiter praediti : lex enim est regula actuum humanorum, unde lata est pro iis solis qui obediential capaces sunt atque directionis ad communem finem, seu qui sunt capaces regulariter ponendi actus humanos et cognoscendi legis promulgationem.

Hinc a) non ligantur perpetuo aut habitualiter amentes, vel pueri ante usum rationis (can. 12), imo b) nec etiam pueri qui usum rationis habent ante septennium completum, quia leges feruntur pro ordinario contingentibus et pueri ante 7 annos completos usum rationis habere non censentur (can. 12), unde non tenentur nisi aliud iure expresse caveat, ut pro lege annuae confessionis aut communionis paschalis (can. 906 et 859) ; c) quodsì post septennium de usu rationis dubitetur, in foro externo habere usum rationis censentur quia iudicium est ordinarie contingentiibus, in foro interno, si dubium non sit negativum sed positivum in gravibus rationibus fundatum, obligatio fit revera dubia atque ideo non est urgenada ; — e contra d) ligantur dormientes, ebrii, semiamentes, qui habent lucida intervalla, in quibus accidentaliter et transitorie tantum est defectus rationis.

Ex quibus sequitur agentes contra legem ecclesiasticam qui v. g. ipsi non subiciuntur, quia non sunt baptizati vel usum rationis habitualem non habent, nec materialiter transgredi legem cui non sunt subiecti, et illos qui tales ad hoc inducunt non peccare, v. g. praebendo carnes die veneris, imponendo opus servile, nisi ratione scandali vel contemptus ; — e contra fideles qui usum rationis habitualiter habent sed hic et nunc illo sunt destituti, peccare materialiter, imo et formaliter si causam transgressionis culpabiliter posuerunt (v. g. se inebriando), sicut etiam formaliter peccant illi qui tales ad legis transgressionem inducunt.

3. Quibus lex conveniat : ad aliquos actus vel poenas enim aliquando certae requiruntur conditiones vel aetas, v. g. annus 21^us pro ieiunio (can. 1254), anni pubertatis (14) pro poenis (v. g. censuris) latae sententiae (can. 2230).

356. An superior teneatur legibus propriis ? — Rector communitatis, qui solus exercet potestatem legislativam, uti Papa, episcopus pro dioecesi, 1) non tenetur legibus propriis quoad vim coactivam : nullus enim proprie cogitur a seipso, nec ab aliis cogi potest quia ipse solus habet supremam potestatem ; 2) quoad vim directivam a) non tenetur directe i. e. vi ipsius legis ecclesiasticae : nullus enim obligat seipsum, nec aliquis sibi ipsi simul superior et inferior esse potest ; b) indirecte tamen obligatur vi legis naturalis, i. e. ex honestate, decentia, aequitate naturali quae exigit tum ut caput membris conformetur, tum ut legislator concurrat ad bonum commune, exemplo suo subditos alliciendo, tum ne eius auctoritas vilescat apud subditos ; haec tamen obligatio, utpote ex sola decentia, est levis, nisi adsit periculum scandali, magni nocumenti pro communitate, notabilis iniuriae tertii uti fieri potest in contractibus, etc. ; c) non obligatur nec indirecte si leges ipsius conditioni non conveniant, ut lex de non ferendis vestibus pontificalibus, aut lex imponens tributa.

Dicitur : qui solus est legislator, nam illi qui tantum cum aliis potestatem legislativam exercent in coetu, v. g. in consilio vel capitulo, obligantur ad leges : distributive, singulariter et in individuo spectati, sunt inferiores ipsi coetui seu omnium collectioni quae sola supremam auctoritatem habet.

357. Leges particulares aliae territoriales, aliae personales. — Pontifex et legislatores inferiores, uti episcopi et praelati, possunt ferre leges particulares quae partem Ecclesiae obligant ; quarum aliae sunt territoriales quae immediate afficiunt territorium et mediate personas de territorio qua tales i. e. quatenus ad territorium pertinent, aliae sunt personales quae immediate afficiunt certas personas, quaeque, sicut praecepta particularia, ossibus earum haerent et eas comitantur et obligant quocumque vadant : sic sacerdos in sua dioecesi suspensus nec in alia celebrare potest. Cum autem communitas territorio definiatur, subditi autem non obligantur nisi quatenus pars sunt communitatis, hinc can. 8, § 2 : « Ilex non praesumitur personalis, sed territorialis, nisi aliud constet ».

358. Subditi legum particularium. — In territorio esse possunt :

1° Incolae qui ibi habent domicilium, et advenae qui acquisierunt quasi-domicilium (can. 13 § 2) : domicilium autem acquiritur in aliqua paroecia (vel quasi-paroecia) aut saltem in dioecesi (vel quasi-dioecesi) commoratione ad decennium completum protracta, imo inde ab initio sola commoratione cum animo ibi perpetuo manendi ; quasi-domicilium habitatione per maiorem anni partem protracta i. e. post sex menses, et etiam ab initio habitatione cum animo manendi per maiorem anni partem¹ (can. 92) ; — amittitur utrumque discessione a loco cum animo non revertendi (can. 95). Hi obligantur ad leges territoriales a) dum sunt in territorio physice praesentes (can. 13, § 2) ; b) etiam dum sunt physice absentes sed moraliter aut iuridice praesentes, si transgressio legis in proprio territorio noceat (can. 14, § 1) v. g. ratione rei in proprio territorio sitae, aut actionis vel omissionis quam ibi exercent, aut delicti ibi commissi ; c) absentes e territorio nec moraliter praesentes, non tenentur, quia non obligantur nisi illi qui aliquo modo in territorio sunt ; etiamsi discedant praecise ut a lege eximantur, quamvis sic peccare possint intentione : nullus enim transgreditur legem qui iure suo utitur.

2° Peregrini qui alibi domicilium vel quasi-domicilium habent, sed accidentaliter ad breve tempus extra suum territorium versantur cum animo redeundi, uti mercatores et viatores excurrentes :

a) generatim non tenentur legibus proprii territorii, nisi transgressio noceat proprio territorio, ut dictum est sub 1°, b) et c) (can. 14, § 1) ;

b) neque per se tenentur legibus territorii in quo adsunt, etiamsi sint similes legibus proprii territorii, quia lex non obligat nisi subditos seu membra communitatis ;

c) per accidens tamen tenentur, vi iuris communis, ratione rei circa quam operantur aut actionis quam ibi exercent aut delicti quod committunt (quia hac ratione sunt subditi), vel ex iure naturali, ratione ordinis servandi et perturbationem ac scandalum vitandi ; unde tenentur ad leges securitatis publicae aut quae specialiter latae sunt pro peregrinis. Hinc can. 14, § 1, 2° : « neque legibus territorii in quo versantur, iis exceptis quae ordini publico consulunt (in quanto ordini consulunt), vel actuum solennia determinant » ;

d) tenentur tamen ad leges universales Ecclesiae etiamsi in proprio territorio essent abrogatae, v. g. ad festa abrogata (can. 14, § 1, 3°) ;

e) at non tenentur ad illas leges universales, si in loco in quo adsunt fuerint abrogatae, quia privilegia localia participantur ab omnibus qui in loco versantur (can. 14, § 1, 3°) ;

f) quodsì in uno loco legi communi iam satisfecerint, in alio non tenentur, nisi ratione scandali, quia Ecclesia censetur nolle bis obligare ad idem.

3° Vagi qui nullibi domicilium vel quasi-domicilium habent, sed de loco in locum transeunt seu vagantur, nunc obligantur legibus tam generalibus quam particularibus quae vigent in loco in quo versantur (can. 14, § 2) ; unde fiunt subditi Ordinarii vel parochi loci ubi actu commorantur (can. 94, § 2).

4° Exempti qui fictione iuris censentur extra territorium et iurisdictioni territorii subtrahuntur, uti religiosi stricte dicti quantum ad leges Ordinarii loci (can. 615) :

a) hi non tenentur ad leges territoriales per se et vi ipsarum legum ;

b) per accidens teneri possunt ex decentia vel aequitate, scil. ratione scandali vitandi, vel boni communis obtinendi, quoad ea quae illorum exemptioni et privilegio non repugnant ;

c) tenentur quoad certas causas in iure expressas (v. g. quoad curam animarum) secundum principia can. 336, § 2 et 619.

Tales causae sunt :

1. ratione doctrinae (episcopus est simul quasi delegatus apostolicus in re fidei), v. g. quoad praedicationem publicam verbi Dei (can. 1338 § 2 ; 1334 et 609 § 3 ; C. Trid. sess. 5, c. 2 ; sess. 24, c. 4) ; quoad scholas, oratoria, patronatus, et alia opera in iis quae religiosam et moralem institutionem spectant (can. 1382), censuram praeviam librorum edendorum (can. 1385-86), praebitionem librorum² (can. 1395 § 1), examen ordinandorum (can. 996-997) ;

2. in cultu divino tuando (can. 1261, 1265, 1274, 1279), v. g. quoad preces et solemnia (can. 612), processiones (can. 1291-1292), associationes pias (can. 686 § 3 ; 703), festa et ieiunia (can. 1244) ; leges quoad missae celebrationem, stipendium, collectas (can. 831 § 3 ; 804 § 3), etc. ;

3. in cura animarum, non solum si parochi sint, sed generatim, non solum quoad instructionem et mores, ut dictum est, sed etiam quoad administrationem sacramentorum erga saeculares et religiosos (can. 874 § 1, 876) ;

4. in certis rebus disciplinae, censuris et interdictis in populum, promulgandis indulgentiis (can. 919) ;

5. ratione delicti extra conventum commissi, quando superior monitus punire neglexerit (can. 616 § 2).

359. Casus. — A. Qui transit de loco in quo obligatur ad locum in quo non obligatur, 1° quoad legem prohibentem (v. g. abstinentiam a carnibus vel ab operibus servilibus) : a) per se tenetur illam servare quamdiu est in priore loco, quia praeceptum negativum obligat semper et pro semper ; b) per accidens tamen non tenetur si praeceptum sit indivisibile (v. g. ieiunium) : habet enim ius non servandi legem in altero loco, et si iure isto utitur, iam praeceptum fit servatu impossibile etiam in primo loco ;

2° quoad legem praecipientem (v. g. auditionem sacri) : a) tenetur illam servare si durante toto tempore quo datur possibilitas seu opportunitas legem servandi in priore loco maneat, quia, dum est subditus legi, non potest, viam instituendo, impedimentum ponere legis impletoni ; hinc debet missam audire si ante ultimam missam vel, dum unica celebratur, ante istam non erit in altero loco ; — b) si ante finem huius temporis quo lex servari possit, ad alterum locum pervenerit, probabiliter non tenetur, quia ius habet exspectandi ultimum tempus opportunum ad legem implendam, v. g. si ante tempus quo unica vel ultima missa celebrabitur ad alterum locum perveniet. Nec obstat quod praevidens impedimentum tenebatur praevenire, quia id tantum verum est, quando, manente vi praecepti, quis sit impendendus, hic autem ab obligatione praecepti absolvitur.

B. Qui transit de loco in quo non est ad locum in quo est obligatus, 1° quoad legem prohibentem : a) per se tenetur illam servare a momento quo est in secundo loco, v. g. abstinere a carnibus vel ieiunare, quia hoc momento est subditus legis ; b) per accidens tamen non tenetur si praeceptum iam sit impletum impossibile, v. g. si in priori loco iure suo pluries manducandi iam usus fuerit ita ut ieiunium factum sit impossibile ; quod si iure non usus, ieiunium adhuc servari possit, ad illud tenetur nisi adesset grave incommodum ;

2° quoad legem praecipientem, tenetur servare si ante finem temporis quo adhuc servari possit, v. g. si ante ultimam missam, sit redux, quia ab hoc momento est subditus legis et obligatur ad illam, nisi tamen impleri moraliter i. e. sine gravi incommodo non possit.

C. Qui itinerando mere transit per locum ubi adest obligatio, quam in loco eo quo profectus vel quo adventurus sit obligetur, non censetur obligari nisi in loco transitus maneat, quia iterum pere iter sat magnum est incommodum et quasi medium extraordinarium.

D. Qui legi communi in uno territorio satisfecit, per se non tenetur iterum satisfacere si veniat in locum ubi idem praeceptum servandum urget, quia non existit obligatio idem praeceptum bis adimplendi.

Notetur in praedictis casibus saepius per accidens dari obligationem, ratione scandali vitandi.