DE MUTABILITATE LEGIS HUMANAE.

S. Th. I-II, q. 97.

298. Lex humana est mutabilis. — Lex humana, quamvis negative sit perpetua quia de se est stabilis et semper durat sicut communitas, positive tamen non est perpetua, quia id quod praecipit ex natura sua non est necessarium : « in rebus mutabilibus, ait S. Thomas, non potest esse aliquid omnino immutabiliter permanens » (a. 1, ad 2).

Unde lex humana mutari potest sive a) ex parte legislatoris qui gradatim vult ducere subditos ad maius bonum ; sive b) ex parte materiae quae propter diversas temporum et locorum circumstantias minus utilis sit ad finem ; sive c) ex parte subditorum quibus secundum diversas eorum conditiones diversae leges expediunt (Cfr. pro lege eccl^a, C. Lat. IV, c. 26 ; et Trid. sess. 14, c. 1 et 2 ; sess. 21, c. 2).

Non tamen de facili sunt mutandae (praesertim leges organicae iuris politici et administrativi), etiam quando aliqua melioratio sit possibilis. Probatur :

Lex humana in tantum recte mutatur in quantum per eius mutationem communi utilitati providetur. Sed ipsa mutatio legis ex se est nociva et detrimentum affert bono communi : « ad observantiam legum, ait S. Thomas (a. 2), plurimum valet consuetudo, in tantum quod ea quae contra communem consuetudinem fiunt, etiamsi sint leviora de se, graviora videantur ; unde quando mutatur lex, diminuitur vis constrictiva legis, in quantum tollitur consuetudo ». Ergo nunquam debet mutari lex humana, nisi tantum recompensetur communi utilitati quantum ipsi per mutationem derogatur. — Quod contingit in 2 casibus :

a) vel ex hoc quod aliqua maxima et evidentissima utilitas ex nova lege provenit ;

b) vel ex eo quod est maxima necessitas ex hoc, quod lex consueta aut manifestam iniquitatem continet aut eius observatio est plurimum nociva.

299. Lex humana mutari potest dupliciter :

1. Ut ipsa lex cesset et ab ea excusemur in generali : vel ab intrinseco ipsa totali cessatione finis (cessante ratione legis cessat eius dispositio, et cessante fine cessat praeceptum), vel ab extrinseco, tum revocatione i. e. abrogatione ac derogatione, tum et consuetudine opposita (de consensu legislatoris) ; in iure tamen hodierno non admittitur consuetudo nec cessatio finis nisi expresse a lege indicetur, nec est necessarium in societate hodierna : hisce enim in casibus a membris coetus legislativi ipsa abrogatio legis proponi potest.

2. Ita ut aliquo modo cesset (aut saltem non applicetur) sola obligatio legis in casu determinato, et excusemur a transgressione legis, sive formali et subiectiva tantum quod fit ignorantia, sive etiam materiali et obiectiva, quod fit ab intrinseco : impotentia (quae diiudicatur ab epichia), ab extrinseco : dispensatione, ad quam pertinet privilegium.

Attamen in iure hodierno a) dispensatio non valet concedi nisi in raris casibus ab ipso determinatis, b) ordinario non admittitur ignorantia legis in foro externo, quia omnes censentur diligentiam adhibere ad cognoscendas leges ; hinc quamvis ignorans sit innocens coram Deo, coram iudice haberi potest ut reus : tunc adest culpa iuridica, et si lex poenam statuat, post sententiam iudicis datur obligatio ad illam sustinendam ratione ordinis externi servandi et boni communis, secus omnes dicerent se ignorare leges.

Quae omnia magis patebunt ex applicatione eorum ad legem ecclesiasticam. De qua infra dicetur.

Sectio C.

DE LEGIBUS QUAE REGUNT ACTUS SUPERNATURALES.

QUINTA PARS.

DE LEGE DIVINA.

S. Th. I-II, q. 91, a. 4 et 5.

300. Lex divina est ordinatio rationis divinae quae a libera et positiva Dei voluntate immediate lata et promulgata fuit ad dirigendum homines in finem supernaturalem. — Est moraliter necessaria

1° etiam ante peccatum Adaé, propter finem supernaturalem ad quem homo lege dirigi debet : si enim finis non excederet proportionem naturalium virium, sufficerent lex naturalis et lex humana, proportionatae viribus naturalibus ; nunc autem necesse est (necessitate convenientiae) ut homo ad illum dirigatur lege divinitus data ;

2° post peccatum, insuper a) propter incertitudinem humani iudicii (praesertim de rebus contingentibus et particularibus), ut expedite sine dubitatione et errore sciret homo quid sit agendum et vitandum ;

b) ad ordinandos lege positiva actus interiores hominum : lex humana enim non praecipit directe nisi exteriores ; ad perfectionem autem virtutis requiritur quod in utrisque homo rectus existat ;

c) ad prohibenda lege positiva omnia peccata : lex enim humana non potest omnia mala punire vel prohibere (Ps. CXVIII, 33).

« Et istae quatuor causae tanguntur Ps. XVIII, 8, ubi dicitur : Lex Domini immaculata, i. e. nullam peccati turpitudinem permittens ; convertens animas, quia non solum exteriores actus sed et interiores dirigit ; testimonium Domini fidele, propter certitudinem veritatis et rectitudinis ; sapientiam praestans parvulis, in quantum ordinat hominem ad supernaturalem finem et divinum » (a. 4).

301. Quotuplex lex divina. — Lex quaedam divina data fuit Adamo in paradiso pro toto genere humano. Post peccatum autem fuit duplex : lex vetus seu mosaica per Moysen solis Israelitis manifestata ; lex nova seu christiana a Christo pro toto genere humano lata (C. Trid. sess. 6, can. 19 et 20).

Distinguuntur non ut duae species, sed sicut imperfectum et perfectum in eadem specie ; et sunt sicut puer et vir (Gal. IV), via et terminus, praeparatio et consummatio, ut constat : 1) ex fine ad quem directe ordinabant¹, qui est bonum commune sensibile et terrenum in V. L. (felicitas temporalis populi iudaici), ipsum bonum spirituale et coeleste in nova (felicitas aeterna) ; 2) ex iustitia quam ponunt in actibus humanis, quam lex vetus praecipue faciebat quoad actus exteriores² quos solos efficaciter cohibere poterat, nova magis quoad interiores quos efficaciter dirigit ; 3) ex modo quo inducit ad observantiam eius, scil. vetus timore poenarum, nova amore qui datur ex gratia Christi.

Ante Moysen, ad finem supernaturalem, ducebantur homines sola lege naturali hypothetice seu naturali-divina : supponita enim revelatione facta Adamo tum finis supernaturalis tum futuri Redemptoris, ratione cognoscere poterant ad illum finem per Christum esse tendendum fide, spe et charitate, ac actibus virtutum³.