Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 13.

781. Blasphemia (βλάπτω, laedo, φήμη, fama) etymologice significat maledictionem et contumeliam in aliquem (I Cor. IV, 13), et ideo adhibetur ad significandam derogationem alicuius excellentis bonitatis ; at in sensu SS. Patrum et Theologorum sic vocatur sola locutio in Deum contumeliosa. Dicitur :

1° Locutio seu significatio, et sic distinguitur ab infidelitate quae est iudicium, et a sacrilegio (et simonia) quod est indigna tractatio rei sacrae. Porro elocutio fit variis modis, et ideo ex parte actus, blasphemia est interna cordis (nutu, ut apud daemonas) et externa, quae est vel oris, quando fit verbis dictis aut scriptis, vel operis, quando fit signo, facto aut gestu, ut si quis dentibus in Deum strideat, spuat in coelum, Christum, imagines sacras, crucifixas conculcet, projiciat sanguinem in coelum, etc. Unde sacrilegium etiam est blasphemia, si facto violationis rei sacrae simul inest significatio seu realis quaedam locutio contra Deum.

2° In Deum, et sic distinguitur a contumelia et maledictione in proximum et in alias creaturas : Blasphemia scil. est actus contra fidem, religionem et Deum, nempe vel in se, vel mediantibus creaturis, in quantum ordinem dicunt ad Deum : « sicut enim Deus in sanctis suis laudatur, in quantum laudantur opera quae Deus in sanctis efficit, ita et blasphemia quae fit in sanctos, ex consequenti in Deum redundat » (a. 1, ad 2). Unde ex parte obiecti seu termini blasphemia est immediata vel mediata.

3° Contumeliosa, quia scil. aliquid de excellenti seu honore divinae maiestatis detrahitur, et sic distinguitur a periurio quod est locutio invocativa testimonii divini. Cum autem Deus sit ubique praesens, omnis locutio contra ipsum est contumelia ; unde et blasphemia diversa esse potest secundum diversum modum quo contumelia infertur, ut nunc sumus explicaturi.

782. Diversi modi blasphemandi. — Ex parte igitur modi quo contumelia infertur, blasphemia esse potest enuntiativa, dehonestativa, vel imprecativa.

1° Enuntiativa fit :

a) affirmando de Deo quod ipsi non convenit, v. g. esse iniustum, auctorem malorum, crudelem, iniuste punire, me oblitum esse, tyrannum, etc. ;

b) denegando Deo quod ipsi competit, ut omnipotentiam, providentiam, iustitiam, scientiam, v.g. dicendo non omnia esse bene ordinata sed melius in creatione fieri potuisse, Deum non velle aut non posse nos iuvare, non curare nostra, se acturum aliquid invito Deo (velit, nolit Deus, hoc faciam), negando Deum vel sacramenta, etc. ;

c) adscribendo creaturis quod soli Deo est proprium : cum enim omne quod Deo est proprium Deus sit, hoc ipso Deus dicitur creatura et id quod ipsi proprium est negatur, v. g. dicendo : hoc tam bene facere possum quam Deus ; serio vocando amasiam deam, omne et unicum bonum, beatitudinem suam ; iurando per falsos deos ; diabolum vocando sanctum, omnipotentem, fideliorem, potentiorem (a. I, ad 3).

Quodsi affirmetur aliquid contrarium fidei vel negetur aliquid ad fidem pertinens, blasphemia est haereticalis.

2° Dehonestativa fit :

a) affirmando vel negando de Deo cum veritate, sed modo contumelioso per contemptum seu irrisionem, v. g. exprobrando Christo quod sit passus, mortuus, nominando membra eius inhonesta, « vicisti Galilaee », « Ave rex Iudaeorum », « Vah, qui destruis templum Dei » ; vel imprecando per illa omnia, v. g. perdant te sanguis, vulnera, mors, caput, passio, sacramenta, chrisma Christi ; aut afferendo Scripturam ad turpia : non enim ad perdendum sed ad salvandum ista omnia sunt instituta ;

b) non affirmando, sed probate et contemptum nominando sancta, i. e. ex ira, non quidem contra creaturas, sed contra Deum aut religionem, per modum ipsis indignantis aut contementis, v.g. Deum ! ; nomen Dei, membra, sanguinem Christi ; sacramenta, sanctos ; « vah !

Dei potentiam » ; irrisorie iurare per membra Christi ; « Deum toto corde despicio », etc.

3° Imprecativa est quando Deo optatur seu imprecatur malum vel et imperatur, v.g. ut pereat, non sit, moriatur, damnetur, non puniat peccata, non sit omnipotens ; « ad despectum Dei ! » ; « displiceat Deo ! » Talis si fiat ex animo procedit ex odio Dei atque blasphemia damnatorum et pessimorum hominum.

Omaes praedicti modi reducuntur ad duos priores : falso affirmare vel negare de Deo. Dehonestativa enim implicite dicit in Deo esse aliquid vituperabile quod vituperabile non est, aut negat esse dignum quod est dignum. Imprecativa implicite affirmat de Deo esse possibile quod esse non potest, vel esse decens quod non decet.

783. Diversa intentio blasphematonis. — Ex parte intentionis blasphemia est directa seu perfecta, quae fit cum affectu detestationis seu expressa intentione inhonorandi Deum, et procedit ex odio Dei, ex ira et indignatione in Deum (et religionem), ex despectione, etc. ; et indirecta, quae fit sine expressa sed cum implicita intentione Deum inhonorandi, cum aliquis voluntarie profert verba quae secundum opinionem intellectus cognoscit vel ex propria significatione, vel ex modo proferendi aliisve circumstantiis, Dei inhonorationem importare (a. 1). Hinc si quis ex consuetudine, ex ira in creaturas, ex ioco, per modum interiectionis pronuntiat verba blasphemia, peccatum blasphemiae committit ; excipe si ex ioco fiat quod verba ab aliis non habeantur ut blasphemia, vel si mere narrative proferantur.

784. Blasphemia est peccatum simul contra fidem et religionem. — Etenim :

a) Opponitur confessioni fidei : vel enim est haereticalis et explicite dicit contra fidem ; vel saltem implicite Deum vel rem sacram esse vituperabilem, seu in Deo aliquid esse contumelia dignum ; potest scil. quis peccare contra confessionem fidei etiam nihil enuntiando contra fidem, nempe significando suo modo loquendi se non credere, seu loquendo quasi non credat¹.

b) Opponitur quoque directe honori et laudi quae Deo debentur, et sic inhonorationem et irreverentiam contra virtutem religionis continet.

Hinc omnes blasphemiae, etiam haereticales, non differunt specie sub ratione blasphemiae ; sed aliquando accedunt aliae species ut haeresis, odium Dei, desperatio, quae tunc sunt in confessione declarandae.

Quodsi locutio sit contumeliosa in creaturas, si spectantur formaliter cum relatione ad Deum, quatenus sunt eius creaturae, uti facile fit pro vento, pluvia, tonitru, coelo, toto mundo, (v. g. maledicta sit pluvia Dei...), et fere semper pro iis quae per se relationem ad Deum dicunt, uti fides christiana, sacramenta, sancti, anima nostra, etc.: contumelia necessario in Deum, ipsarum auctorem redundat. Imo cum blasphematores non intend nt generaliter illas afficere iniuria ob propriam earum excellentiam, sed tantum mediat. procut ad Deum referuntur, non adest peccatum contra duliam, sed contra solam religionem et fidem. — Si autem sancti, non ut sancti, spectarentur, sed in se, formaliter abstrahendo a relatione ad Deum, in quantum homines sunt, esset peccatum contra solam duliam sanctis debitam, leve si fiat ex ioco (v. g. s. Crispinum vellem sutorem vocando, S. Petrum calvum, ss. Iohannem et Paulum eunuchos), grave si procederet ex ira, indignatione, contemptu vel odio contra eos.

Aliis creaturis in se consideratis maledicere, si sint rationales, est ipsis iniuriosum ; si irrationales, est vanum et otiosum. Daemoni maledicere non est malum, nisi aliquando per accidens ratione scandali.

785. Blasphemia est peccatum mortale ex genere toto : nulla enim contumelia in Deum potest esse parva (Lev. XXIV, 15-16 ; Is. XXXVI ; IV Reg. XVIII, XIX ; Tob. I, 21 ; II Mach. XV ; I Tim. I, 20 ; Col. III, 8).

Imo dicitur gravissimum, sensu absoluto i. e. valde grave ; abstracte sumptum prout opponitur soli religioni et solam inhonorationem Dei importat, est minus grave quam odium Dei, infidelitas, desperatio et idololatria ; sed gravior quam periurium (quod nihil falsi affirmat contra Deum sed tantum testem falsitatis eum facit) et quam homicidium (quod tantum est contra proximum). At si spectetur in concreto, supponit et includit malitiam infidelitatis vel odii Dei et aliquid ipsis addit, et sic ipsis est gravior ita ut maxima blasphemia sit gravior maxima infidelitate vel maximo odio Dei.

Ex parte obiecti ergo ipsi praestat sola idololatria quae ceteroquin magnam blasphemia continet.

Ex parte autem peccantis saepe est gravior quam idololatria.

Ex parte effectus minor est quam homicidium : plus enim homicidium nocet homini quam blasphemia Deo.

786. Consuetudo voluntaria seu habitus blasphemandi malus est quia proxime inclinat ad peccatum ; unde adest obligatio illum removendi, et graviter peccat ille qui talem habitum voluntarie acquirit vel eliminare neglegit. Peccat interne et quoad affectum toties quoties, advertens obligationem retractandi habitum, non retractat ; externe et quoad effectum quoties ex habitu blasphemiae sufficienter praevisas profert actibus moraliter distinctis.

Qui blasphemat ex consuetudine

a) vel profert verba blasphemia advertenter, et tunc blasphemia est voluntaria et culpabilis in se；

b) vel non attendit ad verba prolata, et tunc locutio quae externe sonat blasphemiam, est voluntaria et culpabilis in causa, scil. consuetudine, ut dictum est ;

c) quodsí efficaciter retractaverit consuetudinem, neque voluntaria in causa, nec peccatum.

Consuetudo retractatur per voluntatem qua quis dolet de ipsa et sibi proponit media adhibere ad illam tollendam (quod propter utilitatem aliquid vicibus renovetur) ; si autem post propositum media non adhibuit, consuetudo iterum fit ipsi indirecte voluntaria, quia ostendit se non velle eam tollere.

787. Regulae practicae. — 1° Blasphemae non sunt formulae quae propria significatione esse possunt contumeliosae in Deum, sed vel sunt valde mutatae seu corruptae, aut dimidiatae seu mancae, vel saltem ab hominibus ut blasphemiae non habentur. Tales sunt locutiones : merdïè, mordïè, lardïè, jarnidïè, sernidïè, ventredië, sacredien, non de domme, verdomd, podverdomme, sacré nom, sakristi, sapristi, sangbleu, morbleu, non di hu, non de djowo, godvernondedomme, godvernondedju, saterment.

2° E contra blasphemae sunt formulae quae de se, propria significatione, non continent contumeliam in Deum, sed vel ex modo proferendi nomen Dei ironice vel cum contemptu vel in ira contra Deum ; vel etiam ex acceptione communi ut tales habentur. Talis fuit olim locutio fiandrica : G. v. D. quae significat secundum aliquos : Deus damne, secundum alios : Deus damnet me (quod est imprecatio mortalis si serio, venialis si cum levitate dicatur ut ordinario fit), cuius significationem veram non blasphemiarn populum docere oportet ex mandato Episc. Belgii (oct. 1903).

3° Formulae aequivocae quae sensum blasphemiarn et non blasphemiarn habere possunt, sunt blasphemae vel non, secundum intentionem loquentis vel saltem audientium, v. g. mort-Dieu, ventre-Dieu, hoc est a fato destinatum, c'est fatalité, het is alzoo dat het moest zijn. Unde non sunt blasphemae si ab hominibus generatim ut tales non habentur, v. g. in Belgio : tausend sakrament, tausend Herr Gott, mille Dieu, mille nom de Dieu, milliard de nom de Dieu, sacré mille Dieu.

4° In dubio an formula sit blasphema, attendendum est ad proferentis intentionem et conscientiam, ac circumstantias.

5° Formula gallica : S. N. de D. (S. D.) de se est aequivoca, quia vox sacrum duplicem sensum habet : primario quidem et obvio sensu significat benedictum ; at secundario significationem per antiphrasim significare potest : maledictum aut execrabile, uti fit in interiectionibus et formulis : sacrée bête, sacré coquin, menteur, bougre, mâtin, sacré curé, sacré fils, sacré pluie. Unde formula : S. N. de D. potest habere sensum pium, et sensum blasphemiarn, quern sensum de facto habet si pronuntietur ex ira seu indignatione, non quidem contra creaturas, sed contra Deum. Originarius videtur fuisse iuratoria : iuro per sacrum nomen Dei. Sed iste sensus non amplius ab omnibus perspicitur ; imo ab aiquibus formula sumitur in sensu blasphemiarn, sive eam habeant ut significantem : execrabile sit nomen Dei, sive ipsi determinatum sensum non tribuant sed confuso modo ut magnam blasphemiam concipient ; quod etiam saepe fit de formula : S.D., quamvis pro ista persuasio sit minus firma. Quae tamen existimatio iure non existit et recta non est, cum formulae istae sensum bonum habere possint.

Quapropter in praxi praedicatores et confessarii docent a) sensum blasphemiarn non esse unicum et solum sensum necessarium, et praesertim non esse : Deus est maledictus ; b) formulam blasphemiarn non esse, si non ex mala intentione proferatur seu ex ira et indignatione contra Deum, sed solum per modum simplicis interiectionis aut ex ira contra creaturas ; c) ab illa tamen esse abstinendum, tum quia venialem irreverentiam erga Deum includit, tum ne aliis sit scandalum.

788. Animadversiones practicae. — 1° Confessarii instruant poenitentes qui ex conscientia erronea credunt certas formulas veras esse blasphemias et peccata mortalia, v. g. nom de Dieu, begod, par Dieu, etc. ; — interrogent tamen de scandalo dato, quod facile sequitur ; — magnitudinem blasphemiae et horrendam eius malitiam et temeritatem ac eius inutilitatem consuetudinarius exponant qui veras blasphemias proferunt (quod in nostra patria rarum est), — ipsis ut corrigantur renovationem firmi propositi imponant saepe repetendam, et ad singulas blasphemias oratiunculam statim faciendam vel poenitentiam praestandam ; suggerantque alias locutiones bene sonantes sed non peccaminosas.

2° Interrogandi sunt poenitentes a) quamam verba protulerint : confundunt aliquando maledictiones, imprecationes, iuramenta, blasphemia ; et quamam intentione : an ex infidelitate, desperatione, odio in Deum vel Sanctos, ira etc. ; — b) quoties et quamam occasione : in ludo, caupona, quanto tempore, etc. ; — c) an coram aliis, filiisfamilias, etc., ad cognoscendum an adfuerit scandalum.