Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 26, a. 4 et 5.

905. Notiones. — Praenotandum est : a) triplex esse genus bonorum, ordine charitatis distinctum : 1) magis aestimanda sunt bona spiritualia et aeterna, sive supernaturalia sive naturalia, quae per se et directe spectant animam ac salutem, i. e. perfectionem moralem hominis, « honestatem » ; — 2) tunc veniunt bona naturalia temporalia (sive animae sive corporis) homini intrinseca, quae per se et directe constituunt perfectionem physicis hominis, uti sunt vita, integritas et sanitas corporis, doctrina, naturales animi dispositiones, libertas, etc. ; — 3) denique bona naturalia homini extrinseca, in quibus tamen fama et honor, utpote aliquid morale, praestant divitiis. Notetur autem bonum commune maius esse bono privato, quia bonum totius, utpote universalis, praestat bono partis.

Praenotandum est : b) in bonis tam spiritualibus et aeternis quam temporalibus, triplicem ordine charitatis distingui necessitatem : 1) extremam quando periculum damnationis, aut mortis vel alterius mali aequivalentis moraliter certo imminet, nec sine alterius auxilio moraliter vitari potest ; malum autem aequivalens morti est privatio perpetua magni boni quod vitae aequiparatur quodque natura voluit omnibus esse commune, ut sanitatis, rationis, libertatis, integritatis membrorum, v. g. morbus incurabilis, amissio perpetua usus rationis, et forsan amissio membri principalis, vel servitus aut incarceratio perpetua, praesertim si sit dura ; — 2) gravem cum praedicta mala probabiliter tantum imminent et homo sine magna difficultate illa vitare nequit, vel cum malum certo imminens est solum grave, uti sunt : iniusta captivitas, notabilis infamia, gravis morbus, gravis iactura bonorum qua fiat ut difficulter aliquis se sustente, amissio status, etc. ; — 3) communem in qua aliquis sibi providere potest sine magna difficultate : in hoc versantur in ordine spirituali peccatores ordinarii, et in ordine temporali pauperes, ad ostium mendicantes sive publice sive occulte.

906. Principium generale. Ordine charitatis homo ceteris paribus se magis diligere debet quam proximum. — Ordo inter nos et proximum est ut in paribus bonis parique necessitate et condicione, unusquisque seipsum simpliciter magis diligat quam proximum. Probatur :

a) Ex Mt. XXII, 39 : « Diliges proximum tuum sicut teipsum » (Lev. XIX, 18), in quibus verbis dilectio sui traditur ut regula et exemplar dilectionis proximi ; atqui regula potior est regulato ; ergo plus debemus nos diligere quam proximum. Unde verbum : sicut, non significat quod homo proximum diligat aequaliter sibi, sed tantum similiter sibi (q. 44, a. 7).

b) Homo per charitatem diligit se ut participem beatitudinis, sed proximum tantum ut socium in hac participatione. Atqui, ait S. Thomas, participatio est potior consociatione sicut unitas unione. Ergo homo debet seipsum magis diligere quam proximum.

c) Homo naturaliter magis inclinatur ad amorem sui quam ad amorem proximi. Haec naturalis inclinatio, utpote a natura auctore indita, non potest esse inordinata.

907. Comparando sola bona spiritualia et aeterna, principium est quod : unusquisque tenetur magis diligere seipsum quoad animam seu salutem quam proximum. Unde :

a) Nunquam licitum est pro salute proximi etiam levissime peccare.

b) Nec licitum est se exponere periculo proximi peccandi, qua hoc est peccare (prop. 62 et 63, damn. ab Inn. XI) ; at licitum est se exponere periculo, si sit remotum, — et etiam, gravi de causa, si remediis adiuvitis opportunis, ita ut fundata sit spes non labendi, periculum proximum possit reddi remotum, — imo aliquando ita agere oportet ut subveniatur proximo in extrema necessitate spirituali.

c) Charitas semper inclinat ad magis desiderandum nobis gratiam et gloriam, et quidem maiorem, quam proximo, nec unquam licitum est sibi desiderare minorem.

d) Charitas de se nos inclinat semper ad perfectiora ; attamen si haec non sint stricte necessaria, possumus et aliquando debemus ea relinquere propter bonum spirituale vel etiam temporale proximi, v. g. sacerdos orationem ad audiendas confessiones, filius ingressum religionis ad parentes aetendos. In hoc tamen casu bonum, si relinquitur ex charitate quae ita Deo magis placet, per charitatem compensatur.

908. Comparando bona spiritualia et aeterna proximi cum nostris temporalibus, principium generale est quod : unusquisque tenetur magis diligere proximum quoad animam et salutem quam corpus proprium. Ratio est quia animam proximi diligere debemus tamquam sociam in plena participatione beatitudinis, corpus autem nostrum tamquam participem beatitudinis per redundantiam ; atqui consociatio in plena beatitudine maior est ratio diligendi quam participatio per redundantiam. Ergo.

Speciatim : a) In extrema necessitate spirituali proximi, unusquisque tenetur, sub gravi, ei succurrere cum certo vitae periculo (v. g. infantı sine Baptismu morituro, vel peccatori mortem subituro de ea non cogitanti aut non valenti elicere contritionem perfectam), dummodo necessitas non sit ex propria eius malitia (ut est in duellantibus et iniustis vitae invasoribus), probabilis sit spes eum iuvandi, non aliis sit qui opem ferat, nec gravius malum timeatur ut si exinde plurium aliorum salus periclitaretur (Ioh. XV, 12 ; I Ioh. III, 16).

b) In gravi necessitate spirituali, proximo succurrendum est, sub gravi, cum aliquo detrimento in bonis temporalibus famae, honoris, fortunae, iudicio prudenter moraliter aestimando. Non tamen cum periculo vitae, licet charitas id suadeat ; nisi 1) quis teneatur ex iustitia ratione officii, ut medicus, vel parochus qui tenetur cum periculo vitae vel bonorum temporalium parochianis peste infectis ministrare sacramentum Poenitentiae (Ioh. X, 11) ; vel 2) nisi sit necessitas publica : haec enim semper coniungitur cum plurium necessitate extrema, et ceterorquin bonum commune praestat privato ; unde si quis pravam doctrinam in populo spargit et non est qui impediat, obligatio adest cum periculo vitae impedienti ; et tempore luis (vel persecutionis) tenetur sacerdos non curatus assistere moribundis, si non adest alius.

c) In necessitate communi spirituali, proximo succurrendum est sine detrimento corporali, non autem cum detrimento etiam levi (cfr. 3 p., q. 3, a. 2).

909. Comparando sola bona temporalia, principium generale est quod : unusquisque per se tenetur magis diligere vitam et bona temporalia propria quam vitam et bona temporalia proximi, — plus autem proximum quoad bona corporalia quam seipsum quoad bona externa.

Speciatim : a) In necessitate extrema temporali, proximo succurrendum est, sub gravi, cum notabili detrimento proprio temporali ; non autem mediis extraordinariis (ad hoc nec ipse homo tenetur quantum ad vitam proximi), nec cum iactura vitae aut boni fere aequivalentis, nisi agatur de extrema necessitate reipublicae. Attamen, si quis de statu gratiae non diffidat, nec adest necessitates familiae vel aliorum, ipsi charitas saepe permittit et suadet vitam (a fortiori bona temporalia) exponere propter motivum virtutis, v. g. propter amicitiam, gratitudinem, honorem Dei, bonum commune, non aequivalenter amando vitam proximi ac suam, sed magis amando bonum virtutis quam vitam propriam, quia bonum virtutis quod est spirituale praestat vitae corporali. Sic cum periculo vitae laudabiliter peste infectes inserviunt, aquis se iniciunt ut alios eripiant, moriuntur pro personis reipublicae vel familiae valde necessariis¹.

b) In necessitate gravi temporali subveniendum est, sub gravi, privatae personae cum mediocri tantum incommodo, communitati etiam cum gravi.

c) In necessitate communi temporali subveniendum est proximo, si id fieri potest sine incommodo (cfr. p. 3, q. 3, a. 1).

910. Corollaria. — 1° Ex praedictis sequitur principium : Charitas non obligat cum magno incommodo, valere in necessitate communi et gravi, et quidem solummodo generatim, non autem valere in necessitate extrema in qua etiam cum maximo incommodo obligat charitas.

2° In omnibus praedictis regulis subintelligendum est : si adsit spes fructus, et si alius magis obligatus id non praestiterit.