Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 77, a. 7; q. 20. a. 5; II-II, q. 43, a. 3; q. 46, a. 2, ad 2; q. 64, a. 7 et 8; q. 79. a. 3, ad 3; q. 150, a. 4.

62. Notiones. — Ratione modi quo voluntas in illud fertur, voluntarium positivum et directum est vel 1° Voluntarium in se, quando voluntas directe in illud fertur, i. e. aliquid immediate in se vult et simul agendo causat, sive ut finem (propter se) v.g. dum quis vult inimicum occidere, sive ut medium ad finem (propter aliud) v.g. dum fur vult occidere viatorem ad capiendam pecuniam; — vel 2° Voluntarium in causa tantum, quando voluntas immediate fertur in causam et non in effectum, i. e. effectum in se ut finem vel medium non vult, sed tamen ipse a voluntate procedit in quantum haec vult et agit aliud quocum tamquam cum causa coniungitur, v.g. dum quis vult inebriari praevidens se in ebrietate blasphemias, impudicitias, homicidium commissurum¹ Causa potest esse physica vel moralis, immediata vel mediata, proxima vel remota, causa per se quae nata est producere effectum, quamvis per accidens effectus deficere possit (sic potus excessivus producit ebrietatem), vel causa per accidens quae non ex natura sua sed alterius interventu aliquando illum producere potest (sic ebrietas accedente rixa producit homicidium). Recentiores malunt dicere voluntarium directum et indirectum; at melius dicerent immediatum et mediatum: quod enim mediante causa positiva, tamen directe a voluntate procedit².

63. Principia. Ut effectus sit voluntarius in causa, requiritur: 1° Ut effectus praevisus aliquo modo fuerit, saltem in confuso, ut dictum est n° 60, II: nihil enim volitum nisi praecognitum;

2° Ut vitari potuerit, et ideo ut causa libere posita fuerit seu potuerit non poni: effectus enim non est magis voluntarius quam sua causa;

3° Ut adsit nexus causalitatis inter hanc causam libere positam et hunc effectum; quod a) verificatur semper de causa per se si duae priores conditiones adsint: qui enim vult causam, censetur velle effectum qui naturaliter et necessario ex ea sequitur; b) verificatur etiam de causa per accidens dummodo insuper adsit tertia conditio, ut effectus vitari debuerit, seu ut adfuerit obligatio non ponendi causam, et quidem non ponendi ne sequatur effectus: cum enim effectus in tali causa non sufficienter contineatur (nisi mediante alia causa) ac proinde nexus physicus non adsit cum effectu, si dicta obligatio desit, deest omnis nexus causalitatis, etiam moralis, inter causam et effectum, ac proinde effectus non erit volitus nec voluntarius in causa, sed tantum permissus. E contra si quis tenetur causam non ponere ne sequatur effectus, et nihilominus ponit, censetur moraliter et imputabiliter est causa huius effectus.

Quodsi praedictae conditiones adsint, verificatur axioma: Effectus malus in causa praevisus, communicat causae suam malitiam, nempe si ipse possit et debeat vitari. Effectus siquidem in causa tantum voluntarius non imputatur ad laudem, quia non intenditur; ut autem imputetur ad culpam, requiritur ut adsit obligatio vitandi causam ne sequatur effectus, secus enim nullum praeceptum respiciens effectum violaretur.

64. Corollaria. — Ex praedictis sequitur: 1° Posse effectum voluntarium in causa esse in se non voluntarium, si non intendatur, imo in se involuntarium, si displiceat, ut si quis ponat causam occisionis (v. g. emittere sagittam cum aliqua praevisione occisionis) et haec non intendatur vel displiceat, v. g. si nolit occidere sed velit sagittam emittere non adhibita diligentia sufficienti ne hominem occidat.

2° E contra posse effectum esse volitum in se, si placeat, desideretur vel etiam intendatur, et non voluntarium, si sequatur ex causa per accidens et desit obligatio illum vitandi quia v. g. etiam intenditur maior effectus bonus qui ex causa sequitur: tunc enim effectus malus in se volitus, non est voluntarius, sed in causa tantum permittitur (Cfr. n. 173).

Ita si quis in proprio fundo, remote a via, foveam fodit, praevidens et desiderans quod in eam possit incidere inimicus; si ita fiat, casus non est ipsi voluntarius, quia ipsius non est nisi causa per accidens.

3° Effectum, v. g. peccatum proximi, cuius nullo modo causam per se sed solam meram occasionem vel conditionem aut causam per accidens ponimus, non esse voluntarium in causa nec imputabilem, etiam si sit in se volitus et intentus; nisi tamen adsit obligatio vitandi effectum: intentio enim nostra non mutat occasionem in causam, nec causam per accidens in causam per se.

Ita si quis ab avaro auferat rem exigui valoris, praevidens vel etiam intendens ut ille ex moerore infirmetur aut moriatur, et ita fiat, infirmitas et mors non sunt voluntariae quia earum fuit mera occasio vel causa per accidens, nullatenus causa per se.