DE MUTABILITATE LEGIS ECCLESIASTICAE.

372. Lex ecclesiastica, sicut omnis lex humana, mutari potest, quidem dupliciter :

a) Aliae sunt causae excusantes a lege, quae obligationem non tollunt sed impediunt ne alicui hic et nunc applicetur, et excusant a legis transgressione. scil. 1) ignorantia quae impedit in subiecto solam obligationem formalem et subiectivam, et 2) impotentia quae etiam impedit obligationem materialem et obiectivam.

b) Aliae causae eximentes a lege, quae tollunt obligationem sive in casu particulari, quoad aliquos tantum, ita ut non cesset ipsa lex, quoad fit 3) dispensatione, et 4) privilegio, sive in genere ita ut lex cesset, vel 5) ab intrinseco, cessatione finis, vel ab extrinseco, 6) abrogatione et derogatione, ac 7) consuetudine. De quibus iam est dicendum in specie.

De Ignorantia.

373. An ignorantia excusat a culpa ? — Ignorantia ex parte subditi non efficit ut lex ipsum non attingat in actu primo, sed efficere potest ut non obliget in actu secundo et transgressor a culpa excusetur. Ignorantia enim invincibilis (antecedens vel concomitans), sive iuris seu legis, sive facti determinantis legis applicationem, excusat a culpa quia tollit voluntarium : nihil enim volumus nisi praecognitum ; e contra ignorantia vincibilis quia non tollit voluntarium, haec tamen minuit culpam, nisi sit affectata ad libertatem peccandam seu ad habendam excusationem a peccato (n. 82).

374. An ignorantia legis excusat a poena ? — Ignorantia invincibilis sive iuris sive facti in foro interno excusat a poena quia excusat a culpa ; e contra vincibilis non excusat a poena proportionata, excusat tamen a poena improportionata, unde si culpa sit levis non incurritur poena gravis (can. 2199-2203)¹. In foro externo autem, « ignorantia vel error circa legem aut poenam aut circa factum proprium aut circa factum alienum notorium generatim non praesumitur ; circa factum alienum non notorium praesumitur, donec contrarium probetur » (can. 16, § 2) ; et « posita externa legis violatione, dolus (i. e. deliberata voluntas violandi legem) in foro externo praesumitur, donec contrarium probetur » (can. 2200, § 2). Quod saepe non fit, et ideo (si deficit sufficiens probatio) aliquando subire poenam quis tenetur propter iustam causam, id exigente bono communi, saltem quando accedit sententia iudicis ; at tunc non est poena proprie dicta sed potius onus subeundum propter bonum commune.

375. An ignorantia poenae excusat a poena ? — Ignorantia (etiam invincibilis) solius poenae non excusat a poena proportionata, quia ratio unicuique dictat malum iuxta suam naturam esse puniendum v. g. homicidium morte, furtum carcere. Unde can. 2202, § 2 : « Ignorantia solius poenae imputabilitatem delicti non tollit, sed aliquantum minuit ». Similiter non excusat ab irritatione, nam can. 16, § 1 : « Nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur ». — Imo nec ignorantia legis ab ulla poena vindicativa latae sententiae eximit in foro externo (can. 2229, § 3, 1°) ; unde can. 988 : « Ignorantia irregularitatum sive ex delicto, sive ex defectu atque impedimentorum, ab eisdem non excusat ».

Excusat tamen ignorantia legis vel poenae a) si poena supponat communionem ac proinde communicationem notitiam ut pro medicinalibus et censuris, nisi ignorantia sit crassa vel supina (can. 2229, § 3, 1°) ; b) si legislator requirat scientiam vel temeritatem, qua non vult punire nisi illum qui fecerit scienter, temere, consulto, studiose, cum praesumptione, aut ausus fuerit (can. 2229, § 2), nisi ignorantia sit affectata, quia haec in iure aequiparetur scientia et a nulla poena latae sententiae excusat (can. 2229, § 1).

De Impotentia.

376. Impotentia est incapacitas subditi ad legem implendam : alia est absoluta quando nequit poni opus praescriptum, sive sit corporalis seu physica quando deest potentia physica ad illud ponendum, v. g. defectu virium, mediorum, libertatis ex violentia, externa coactione, uti apud aegrotum in lecto fixum vel incarceratum ; sive sit spiritualis quando opus nequit poni sine peccato ob legem superiorem ; — alia est moralis quando lex impleri nequit sine magno metu vel periculo gravis damni aut incommodi corporalis vel spiritualis, quod per accidens cum impletione coniungitur, v. g. si requirat laborem extraordinarium, aut notabiliter noceat sanitati vel fortunae, aut scandalo vel gravibus scrupulis occasionem praebeat, aut magni boni sit impeditiua v. g. eximii operis charitatis non praecepti.

377. Regulae de excusatione ob impotentiam.

I. Impotentia absoluta physica semper excusat ab observatione legis, quia ad impossibile nemo tenetur.

II. Impotentia absoluta spiritualis excusat ab observatione legis, quia nullus obligatur ad malum.

III. Impotentia moralis, ob epichiam, excusat regulariter ab observantia legis positivae, quia lex debet praecipere actus moraliter possibiles ; hinc axioma : lex positiva non obligat cum gravi damno vel incommodo ipsi extrinseco¹. Quanta autem difficultas requiratur ut excuset, moraliter aestimandum est ex eius legis momento, personarum qualitate, circumstantiis locorum, temporum, etc.

Exceptionaliter tamen non excusat :

1. per se, vi ipsius legis positivae, quando observantia necessaria est bono communi, quod semper praestat bono privato ; sic v. g. etiam cum periculo vitae ministranda sunt sacramenta moribundis a parocho, gerendum bellum a militibus ;

2. per accidens, vi legis naturalis, quando violatio cederet in contemptum Dei, religionis, potestatis legislativae aut in grave scandalum, v. g. lex non celebrandi sine vestibus sacris, lex de impedimentis dirimentibus matrimonii, aut lex non manducandi carnes si id exerceretur in odium religionis.

378. Qui non potest totam legem implere an tenetur implere partem ? — Resp. 1) tenetur ad partem possibilem, si lex sit moraliter divisibilis, pars sit aliquatenus notabilis, et ad finem legis conducat, v. g. qui non potest ieiunare tenetur abstinere a carnibus. Carens breviario tenetur ad partes quas cognoscit meminitr vel quae in diurnali servantur (prop. 34^a damn. ab Inn. XI) ;

2. non tenetur a) si lex sit saltem moraliter indivisibilis, quia est servatu impossibilis etiam partialiter, v. g. ieiunium : sic qui nequit facere peregrinationem non tenetur incipere iter ; b) si pars sit omnino exigua, ita ut pro nihilo reputetur, v. g. supplere psalmum iudica in missa : sic qui pauca sciret de officio, dum breviario careret ;

c) si ratio praecepti non salvetur in parte possibili, quia haec nihil confert ad finem ; v. g. qui nequit consecrationi interesse, non tenetur ad reliqua missae quae non praecipiuntur nisi propter consecrationem.

Qui serio dubitat an partem possibilem servare possit, non tenetur, propter magnum incommodum scrupuli.

379. An licitum est ponere impedimentum observantiae legis ? — Omne praeceptum aliquo modo obligat, tum ad impedimenta vitanda, tum ad illa removenda quae obstat eius adimpletioni. Hinc

1° impedimenta sive proxima sive remota ponere aut non removere, non est licitum si fiat directe i. e. eo fine ut praecepto satisfieri nequeat, v. g. iter arripere ut quis audire missam non possit : esset enim velle legem violare ;

2° indirecte i. e. alio fine, cum praevisione tamen quod lex non possit impleri, illicitum est ponere vel non removere impedimenta proxima, i. e. ipso tempore obligationis vel paulo ante quando moraliter et proxime iam urget, v. g. iter incipere vespere ante diem praecepti ; nisi tamen adsit causa proportionate gravis, v. g. incommodum grave, aut media extraordinaria essent adhibenda, v. g. ad ecclesiae adeundum : tunc enim valet principium de causa cum duplici effectu, altero bono, altero malo ;

3° impedimenta remota ponere vel non removere non prohibetur, v. g. feria secunda incipere iter vel ponere causam aegritudinis, propter quod non possit quis audire missam in dominica aut ieiunare die veneris : esset enim magnum incommodum grave etiam obligare ad vitanda impedimenta remota. Haec scil. non sunt vitandae causae ut praeceptum impleri possit, a. v. causae remotae et per accidens, etiamsi prohibeantur, non praecise prohibentur ne sequatur iste effectus.

380. Animadversio. — Sicut a culpa, ita impotentia legem implendi valet etiam excusare a poena, aut eam minuere (cfr. can. 2199, 2203 § 2, 2205).

De Dispensatione.

S. Th. I-II, q. 97, a. 4 ; 96, a. 6 ; II-II, q. 63, a. 2, ad 2 ; 88, a. 10 et 11, ad 2 ; 89, a. 9 ; 147, a. 4 et ad 1.

381. Dispensatio est relaxatio legis in casu particulari facta ab habente competentem potestatem publicam iurisdictionis (can. 80). Dicitur :

1. Relaxatio, i. e. exemptio, remissio, suspensio, sublatio.

Sic distinguitur a) ab interpretatione et epichia quae tantum declarant legem hic et nunc non obligare (v. g. ob causas excusantes) vel secundum sensum verborum vel contra eorum sensum ; b) a per missione quae tantum non impedit nec punit legis violationem ; c) a licentia quae habetur inde quod lex disponit aliquid esse prohibitum, non absolute sed solum v. g. ut non fiat absque superioris voluntate saltem praesumpta, qua conditione posita, non suspenditur lex sed numquam obligavit, v. g. nemo sine licentia frumentum exportet, aut domum egrediatur ; unde licentia est facultas secundum legem concessa (v. g. can. 1398) ; d) ab absolutione quae non est remissio obligationis implendae in futurum, sed culpae vel poenae contractae in praeterito, et pertinet ad potestatem iudiciariam, non ad legislativam. Haec omnia non tollunt ipsam obligationem legis nec sunt contra sed iuxta legem.

2. In casu particulari : datur enim tantum aliquibus, vel si omnibus, non pro omni tempore, unde manet lex in universali seu pro communitate.

Sic distinguitur : a) ab abrogatione et derogatione, quibus lex extinguitur totaliter vel partialiter sed respectu communitatis, i. e. pro omnibus et in perpetuum ; b) a privilegio quod ius positivum constituit dum dispensatio mere negative operetur ; insuper est permanens et stabile et non semper contra sed multoties praeter legem, v. g. privilegium absolvendi vel dispensandi.

3. Facta ab habente potestatem competentem publicam iurisdictionis.

Sic distinguitur a) ab irritatione ad quam sufficit potestas dominativa superioris in inferiorem ; et quae legem mediate tantum attingit ; b) ab interpretatione quae fieri potest, et ab epichia quae semper fit a persona privata ; ad quas sufficere potest scientia, non necessario requiritur potestas ;

382. Dispensatio datur in lege humana propter variationem casuum et circumstantiarum, quam legislator praevidere nequit : contingit enim praeceptum quod est ad bonum commune ut in pluribus, non esse conveniens huic personae vel in hoc casu, quia impedirentur aliquid melius vel induceretur aliquid malum. — Est autem duplex : dispensatio simplex, si simpliciter relaxatur vinculum legis ; et dispensatio cum compensatione, si onus aliquid loco legis imponitur, et tunc vocatur commutatio. Ad legitimam dispensationem requiruntur tria : potestas dispensandi, voluntas dispensandi manifestata, iusta dispensandi causa.

383. Ad dispensationem requiritur potestas dispensandi. — Facultas dispensandi pertinet ad publicam potestatem iurisdictionis. Proinde eam aliqui habent :

A. Vel potestate ordinaria i. e. vi officii : illi scil. qui ferre leges possunt, in legibus propriis, praedecessorum et inferiorum : etenim « omnis res, per quascumque causas nascitur, per easdem dissolvitur ». Sunt R. Pontifex relate ad leges omnes ecclesiasticas, et episcopi, alique locorum Ordinarii, relate ad leges dioecesanas etiam synodales (c. 82), nisi in forma specifica confirmatae fuerint ita ut R. Pontifex eas fecerit suas.

B. Vel potestate delegata : inferior enim dispensare non potest in lege superioris nisi ipsi concedatur, quia inferior nihil potestatis habet in superioris voluntatem, a qua tota vis legis pendet. Inferiores vero facultatem habent :

Sive a) potestate quasiordinaria seu a iure vel consuetudine : sunt illi qui officium habent cui ius vel consuetudo adnexit potestatem dispensandi in quibusdam legibus superiorum, scil.

α) Ordinarii locorum (episcopi et vicarii generales, sede vacante vicarius capitularis, praelati nullius, administratores, vicarii et praefecti apostolici).

Isti « a generalibus Ecclesiae legibus ...dispensare nequeunt, nisi casu quidam peculiari, nisi haec potestas eisdem fuerit explicite vel implicite concessa » (c. 81) ; is tamen conceditur implicite, si lex dicat indefinite : posse dispensari, vel donec dispensetur, vel etiam explicite, uti fit pro irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus, excepta ea quae oritur ex homicidio voluntario aut aborto, aliave deducta ad forum iudiciale (can. 990), et pro poenis latae sententiae, ad normam can. 2237. Id autem possunt generatim

1. in quibusdam causis levioribus frequentius occurrentibus : ita v. g. in casibus singularibus possunt subditos sibi singulos fideles singulasve familias, etiam extra territorium atque in territorio etiam peregrinis, a lege communi de observantia festorum, itemque de observantia abstinentiae et ieiunii vel etiam utriusque dispensare, imo ex causa peculiari magni populi concursus aut publicae valetudinis possunt totam quoque diocesim seu locum a ieiunio et ab abstinentia vel etiam ab utraque lege dispensare (can. 1245 § 1 et 2) ; item pro libris prohibitis (can. 1402) ; item ex consuetudine centenaria in recitatione horarum ;

2. in casibus urgentis necessitatis, si difficultas sit recursus ad S. Sedem et simul in mora sit periculum gravis damni, et de dispensatione agatur quae S. Sede concedi solet (can. 81), v. g. in impedimentis matrimonii (can. 1043 et 1045) et ab irregularitatibus in casu periculi gravis infamiae ad ordines exercendos (can. 990) ;

3. in dubio facti, etiam pro legibus irritantibus, dummodo agatur de legibus in quibus R. Pontifex dispensare solet (can. 15) ;

4. quantum ad leges concili provincialis aut plenarii, sed solum in casibus particularibus et iusta de causa (can. 82 et 291, § 2).

β) Parochi ex consuetudine iure iam firmata, in legibus de observantia festorum et de abstinentia et ieiunio.

Sed ita solum in casibus singularibus iustaque de causa singulos fideles et singulas familias, non autem totam communitatem (can. 1245 § 1).

γ) Superiores religiosi, in religionibus clericalibus exemptis.

Sunt Ordinarii, scil. generales aut provinciales, in quibusdam causis a iure determinatis, minus frequenter tamen quam Ordinarii locorum¹ ; ac provinciales pro legibus latis in capitulo provinciali, generales pro legibus latis in capitulo generali. Item isti et superiores domus pro legibus de observantia festorum, ieiunii et abstinentiae, cum suis inferioribus, sed solum ad modum parochi (can. 1245 § 3).

δ) Non tamen id possunt confessarii.

Hi tantum declarare leges possunt, non vero per se in iis dispensare, nisi aliquantum id expresse concedatur.

Ita ex iure delegataro in casibus occultis urgentioribus in quibus Ordinarius adiri nequit² : 1) casu quo imminet periculum gravis damni vel infamiae, super omnibus irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus sed ad exercitium ordinis susceptis tantum, excepta irregularitate orta ex voluntario homicidio aut ex procuratione abortus, aliave iam deducta ad forum iudiciale (can. 990) ;

2. item super observatione poenae vindicativae latae sententiae, si reus alias seipsum prodiderit cum infamia et scandalo ; sed cum onere infra mensem recurrendi ad competentem superiorem si fieri possit sine gravi incommodo (can. 2290) ;

3. super omnibus impedimentis matrimonialibus ecclesiasticis, exceptis impedimentis presbyteratus et affinitatis in linea recta ex matrimonio consummato (can. 1044-1045).

Sive b) potestate pure delegata seu ab homine : sunt illi qui ad hoc expresse commissi fuerint ab illis qui potestatem ordinariam vel quasi ordinariam habent, vel potestatem delegatam ad universalitatem causarum aut cum facultate subdelegandi.

Sic episcopi vi facultatum quinquennalium et triennalium facultate extraordinaria in pluribus valent dispensare.

De quibus omnibus valent regulae sequentes.

384. Regulae de potestate dispensandi.

1. Qui habet potestatem dispensandi ordinariam potest etiam commutare, sicut loco unius obligationis alteram imponere.

2. Qui habet potestatem delegatam dispensandi potest etiam commutare in legibus quae onus imponunt, v. g. ieiunium, recitationem horarum, — non autem in legibus quae ad alios fines latae fuerunt pertinentes ad bonum commune, v. g. ad incommodum vitandum, ordinem servandum, uti sunt impedimenta matrimonii, quia compensatio nihil conferre potest ad ipsarum fines.

3. Qui habet potestatem dispensandi per se habet potestatem commutandi, nisi explicite restringatur ad dispensationum quoad casum.

4. Qui vero habet potestatem commutandi non ideo potest dispensare, nec commutare in minus, secus pro parte dispensaret.

5. Qui autem facultatem « commutandi dispensando » habet, in minus commutare potest, non simpliciter dispensare.

385. Quosnam dispensare possunt. — Dispensare possunt per se cum subditis (c. 201, § 1), etiam cum vagis (c. 14, § 2), cum exemptis saltem de consensu praesumpto eorum superioris (quia non sunt minoris condicionis, secundum reg. 61 ; Quod ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispendium retorquendum), et etiam cum peregrinis qui secus tenerentur adire proprium superiorem, quod sine magno incommodo saepe fieri non posset (c. 1245, 2233, § 3, 2237, 1043-1045), nisi tamen positive statueretur contrarium ut v. g. c. 990, § 1 et 1402, § 1 ; imo cum seipso quia non sunt inferioris conditionis quam subditi et quia nomine superioris agens dispensat se ut ipsi subditum, non tamen in propriis legibus, in quibus dispensatione non indiget cum ipsis non sit directe subiectus.

386. Ad dispensationem voluntas dispensandi requiritur praesens vel antecedens ; non autem sufficit praesumpta de futuro, quae non est absoluta voluntas, v. g. si sciret superior dispensaret. Et sic distinguitur dispensatio a licentia : hoc enim in casu actio non est prohibita simpliciter sed solum ne fiat absque consensu superioris, qui sufficit praesumptus ; at quando actio est absolute prohibita et ideo mala, de praesenti necessaria est voluntas quae prohibitionem et malitiam aufert. — Potest illa manifestari 1) expresse, verbis, scriptis, signis ; vel 2) tacite ex factis : a) si superior sciat contra legem agi nec contradicat dum facile possit et debeat, ita ut ex circumstantiis silentium explicari nequeat nisi dispensationem supponita ; b) si certa scientia praecipiat vel concedat quod sine dispensatione fieri non valet, v. g. Pontifex sciens dat beneficium irregulari, vel praecipit manducare carnes die vetito.

387. Ad dispensationem requiritur iusta causa cognita et maturo consilio examinata. — Etenim a) si dispensator pro sua voluntate dispenset, aut erit infidelis, aut imprudens ; infidelis si non habet causam iustam, nam potestatem ad bonum particulare, et sic caeverit in destructionem, dum rectum ordinem societatis perturbat, et (acceptatione personarum committendo) occasionem dat querelis, unum eximendo cum alii lege premuntur ; — imprudens si rationem dispensandi ignoret Insuper b) quia eximere a lege eum qui non est a lege eximendus, est acceptatio personarum ; c) quia turpe est et contra legem naturalem quod pars sine causa non sit conformis toti.

1. Si deest iusta causa, a) et fiat in lege superioris, dispensatio est illicita utpote abusus potestatis alterius, et quidem graviter vel leviter prout lex sub gravi vel sub levi obligat, et ordinario invalida quia superior non censetur committere potestatem dispensandi sine causa, quam sine peccato concedere non posset (can. 84, § 1) ;

b) si fiat in lege propria, dispensatio est valida quia lex positiva non ligat absque voluntate superioris, sed illicita graviter vel leviter pro gradu perturbationis secutae : quamvis sit peccatum acceptatio personarum quod grave ex genere suo, contra iustitiam distributivam et legalem, quod natum est generare scandalum et nocere bono communi, saepius tamen in casu particulari de facto erit levis, quia ordinario non valde damnosa ; grave tamen est si notabile oriatur scandalum, aut damnum dispensati, aut onus aliorum ;

c) subditus scienter petens dispensationem sine legitima causa, graviter vel leviter peccat, prout dispensatorem ad peccatum grave vel leve inducit (etiamsi superior sit bona fide) ; utendo tamen dispensatione, si valida sit, secluso scandalo non peccat.

2. Si deest sola causae cognitio : a) si fiat in lege superioris, dispensatio est illicita, et etiam invalida si delegans ut condicionem dispensationis posuerit examen causae, vel etiam causam iustam et causa deficiat ; secus probabilis est validitas ;

b) si fiat in lege propria, dispensatio est valida sed illicita ;

c) si adhibita diligentia, non certum sed probabile sit causam sufficere, licite et valide conceditur dispensatio, quia in moralibus nequit semper haberi evidentia sed sufficit ratio prudens et probabilis (can. 84, § 2).

In dubio de validitate dispensationis valida censetur : standum est pro valore actus.

388. Iusta causa dispensandi esse potest : necessitas v. g. gravis dolor capitis aut debilitas ex ieiunio, pietas v. g.

cultus servitium ad dispensandum ab irregularitate, vel utilitas saltem mediate redundans in bonum commune, sive intrinseca sive extrinseca.

Intrinseca est praeservatio, difficultas vel incommodum observantiae legis per accidens unita, v. g. praeservatio a scrupulo vel tentationibus, difficultas itineris in hieme. Extrinseca est bonum dispensantis v. g. ut se liberalis vel benignus exhibeat ; bonum dispensati v. g. utilitas pro merito bono, dignitas petentis ; bonum commune v. g. ad praecavendas nimias transgressiones, ad augendam communem laetitiam. Ita etiam solutio pecuniae in utilitatem Ecclesiae, meritorum compensatio, pacis conciliatio³.

Est scil. quasi causa cum duplici effectu : bonum ex dispensatione proveniens debet compensare malum ex ipsa causatum, — Causa autem non debet esse tanta, quae per se certo excusat a legis observatione, aut probabiliter si superior adiri nequeat, quia tunc non est opus dispensatione, cum lex probabiliter cessaverit ; nec potest esse minima aut quaecumque parva, sed sufficit causa intermedia.

Causa dispensationis existere non debet quando dispensatio petitur vel quando inchoative (v. g. mandatarie) conceditur, sed quando definitive et effective conceditur seu fulminatur (can. 41). Porro permanere debet usque ad inchoatum usum et durante usu, si data fuerit ad actum moraliter divisibilem et revocabilem et causa natura sua est temporanea ; unde dispensatio datur sub tacita condicione si causa perduret, v. g. dispensatione a recitatione horarum vel ieiunio ob infirmitatem ; — at non debet permanere si data fuerit ad actum moraliter indivisibilem et irrevocabilem, et causa natura sua est perpetua et ideo, si cessat, est per accidens ; unde dispensatio datur absolute, v. g. dispensatio ad irregularitate ob pauperitatem est valida etiam si paupertas cessaverit ; dispensatio ab impedimento matrimonii ad legitimandum prolem est valida etiam si, dispensatione concessa, proles moriatur.

389. Dispensatio potest vitiari ex violentia, metu et errore.

A. Violentia stricte dicta seu perfecta et absoluta invalidat eam quia reddit involuntariam (can. 103, § 1).

B. Metus per se non invalidat, quia non aufert voluntatem dispensandi, nisi ita fuerit gravis ut rationem omnino turbaverit ; unde dispensatio censetur valida, nisi aliud a iure caveatur (can. 103, § 2), ut pro poenae remissione metu extorta (can. 2238).

C. Error proveniens sive ex subreptione i. e. suppressione veri, sive ex obreptione i. e. expressione falsi⁴ invalidat si versetur

a) circa substantiam obiecti seu rei, vel qualitatem quae substantiam ingreditur rei circa quam dispensatur, v. g. affinitatem loco consanguinitatis (can. 40) ;

b) circa subiectum seu personam cui datur, v. g. Petrum loco Pauli (can. 40) ;

c) circa ea quae ad valorem requiruntur exprimenta de stylo curiae, etiamsi superior aliter dispensaret (can. 42, § 1) ; nisi tamen dispensationi apponatur clausula motu proprio (can. 45) ;

d) circa causam finalem seu motivam quae ita ad dispensandum movet ut, ipsa sublata, dispensatio non fuisset data, si unica vel omnes causae finales allegatae sint falsae (can. 42, § 2) ; nisi tamen iure excepto statuetur, ut pro impedimentis matrimonii minoribus (can. 1054).

2. Extra hos casus est valida, v. g. si error versetur circa accidentia rei, vel circa nomen personae aut loci aut rei dummodo, iudicio Ordinarii, nulla sit de ipsa persona vel re dubitatio (can. 47), vel circa causam mere impulsivam sine qua dispensatio tamen data fuisset sed quae movet ad facilius dispensandum, vel si extrinsece independenter se habeat ad rem postulatam, etiamsi aliter non fuisset dispensatum : hic et nunc enim vult dispensans solvere vinculum.

3. Vitium obreptionis vel subreptionis in una tantum parte aliam non infirmat, si simul plures dispensationes concedantur (can. 42, § 3).

390. Animadversiones. — 1° Canon 84, § 2 : « Dispensatio in dubio de sufficientia causae licite petitur et potest licite et valide conferri ».

2° Canon 85 : « Strictae subest interpretationi non solum dispensatio ad normam can. 50 (de lege in commodum privatum), sed ipsamet facultas dispensandi ad certum casum concessa » ; — non autem facultas generalis sive ordinaria sive delegata ad universalitatem causarum, cum sit favorabilis et praeter ius concessa, et ideo latam admittit interpretationem (can. 200 § 1).

3° Canon 86 : « Dispensatio quae tractum habet successivum (et non totum effectum simul ut irregularitas vel ablatio impedimenti matrimonii) cessat isdem modis quibus privilegium, necon certa ac totali cessatione causae motivae (sive negativae sive contrariae). Unde etiam cessat 1) revocatione superioris concedentis subdito significata (c. 71 et 60), quam valide efficit legislator semper, inferior delegatus solum ob iustam causam ; 2) renuntiatione facta ab illo qui renuntiare potest, et a competenti superiore acceptante (c. 72) ; 3) resolutione iuris (ac morte) concedentis si dispensationis data fuerit ad beneplacitum (c. 73), vel cum clausula aequivalente : donec voluero, donec placuerit etc. ; secus si data fuerit : donec revocavero ; 4) morte personae cui concessa fuit si privilegium fruit personale ; si locale, interit loci nisi hic intra quinquaginta annos restituatur (c. 74-75) ; 5) elapso tempore vel expleto numero casuum pro quibus fuit concessa (c. 77) ; 6) si rerum adiuncta iudicio superioris ita immutentur ut dispensatio noxia evaserit vel usus illicitus (c. 77) ; — non autem solo non usu nisi sit aliis onerosa et accedat simul legitima praescriptio vel tacita renuntiatio (c. 76).

Dispensatio autem quae totum effectum simul habet, si absolute conceditur, non cessat neque certa ac totali cessatione causae motivae.

4°. De invaliditate dispensationis valent :

Canon 43 : « Gratia ab una S. Congregatione vel Officio Romanae Curiae denegata, invalide ab alia S. Congregatione vel Officio aut a loci Ordinario, etsi potestatem habente, conceditur sine assensu S. Congregationis vel Officii quorum vel quorumcumque agi coeptum fuit, salvo iure S. Poenitentiariae pro foro interno ».

Canon 44, § 2 : « Gratia a Vicario Generali denegata et postea nulla facta huius negationis mentione, ab Episcopo impetrata, invalida est ; gratia autem ab Episcopo denegata nequit valido, etiam facta denegationis mentione, a Vicario Generali, non consentiente Episcopo, impetrari ».

Canon 53 : « Rescripti executor invalide munere suo fungitur, antequam litteras receperit earumque authenticitatem et integritatem cognoverit, nisi praevia earumdem notitia ad eum fuerit auctoritate rescribentis transmissa ».

5°. De cessatione potestatis dispensandi dicendum ad mentem can. 207 et 208.

6°. Ad simoniam vitandam, dispensatio debet esse gratuita, quamvis possint exigi modicae praestationes ex titulo expensarum cancellariae, ut v. g. can. 1056.

7°. Dispensatio realis seu territorialis valet in territorio ; dispensatio personalis, ut est illa quae impedimentum aut inhabilitatem aufert, ubique ; dispensatio mixta (realis et personalis) valet pro omnibus in territorio, pro subditis etiam extra territorium.

391. Privilegium etymologiae est priva seu privata lex, et ideo est lex particularis ob beneficium determinatae personae vel personarum categoriae lata. Sumitur obiectum pro ipsa lege particulari; subiective pro facultate speciali agendi iuxta legem particularem et utendi beneficio seu privilegio obiective sumpto.

Sensu lato ita vocatur quaelibet lex particularis, quo sensu iura episcoporum, parochorum, minorum, uxorum etc. privilegia dicuntur; sensu stricto est lex privata favorabilis specialem favorem seu beneficium non necessarium contra vel praeter ius commune concedens. Ita leges quae religiosorum vitam regulari nonnisi lato sensu, quae ultra ius is speciale beneficium tribuant, ut exemptionis ab episcopo vel facultatis specialis pro sacramento Poenitentiae, stricto sensu privilegia sunt.

Cum autem sit lex, hinc conditiones essentiales legis habere debet; et ideo privilegio debet esse

a) stabile et permanens, et sic distinguitur a dispensatione aut gratia, quae non solet modo stabili et permanenti sed transitorie concedi;

b) utile communitati, secus esset exorbitans et absurdum, cum communitas agnoscere privilegium debet et privilegiatum in usu non impedire. Ita privilegia regularibus aut clericis concessa non solum ipsis favent sed toti religioni christianae;

c) et ideo ab eo qui curam habet communitatis concessum: a iure communi enim exigimere vel alios obligare ne impediant privilegiatum ab usu privilegii, non potest nisi legislator. Privatus itaque non potest privilegia concedere, sed solum licentias dare, nec contra legem.

Differt ergo privilegium:

1. a rescripto quod est velut instrumentum quo privilegium vel dispensatio vel iuris interpretatio aut alia gratia a superiore obtinetur;

2. a gratia quae est genus beneficii, cuius privilegium est quaedam species;

3. a dispensatione: a) privilegium est vera lex quae positive aliquid constituit, dispensatio negative relaxat legem et tollit eius obligationem; b) privilegium potest esse non contra sed solum praeter legem, dispensatio est contra legem; c) privilegium de se est stabile et permanens, dispensatio de se ad actum transuntem conceditur; d) privilegium datur singulari personae, dispensatio etiam communitati.

392. Divisio privilegiorum.— Multipliciter dividitur privilegium :

1° Ratione obiecti seu materiae circa quam versatur : a) est contra legem si alicui legi derogat, vel praeter legem si per illud nulli legi derogatur, ut est facultas dispensandi : ita quaecumque facultates habituales quae conceduntur in perpetuum vel ad praefinitum tempus aut certum numerum casuum (can. 66 § 1). Primum solis subditis concedi potest quia est exemptio a lege per actum iurisdictionis ; alterum etiam non subditis, quia fit per modum donationis seu facultatis, quam superior exercendam in suo territorio concedere potest etiam extraneis. — b) Est favorabile, quod privilegiato affert commodum, nulli autem praeiudicium, ut privilegium honorificum aut dicendi missam in oratorio privato, vel odiosum, quod uni affert commodum, alteri (non bono communi) incommodum, ut exemptio a tributis vel a iurisdictione Ordinarii.

2° Ratione subiecti cui conceditur, est personale quod primario directe et immediate conceditur personae ratione sui ipsius, ob scientiam, dignitatem, etc. et ipsam personam sequitur et cum ipsa extinguitur, v. g. facultates absolvendi a censuris, aut dicendi rosarium loco breviarii ; — et reale, quod primario, directe et immediate confertur rei, sive corporeae ut ecclesiae, monasterio, altari, sive incorporeae ut dignitati, muneri, statui, et mediante re in personam redundat : ita facultates quae Ordinario habitualiter delegari solent, quae proinde non cessant morte aut amotione ipsius. Quodsi privilegium reale sit adiunctum loco, vocatur locale.

3° Ratione causae seu motivi ob quod conceditur, est gratiosum, quod ex mera gratia et liberalitate superioris ; — remuneratorium, quod ut praemium datur propter meritum aut servitium ipsius personae, aut eius parentum, consanguineorum vel propinquiorum ; — et onerosum, si interveniente contractu ob onus impositum et servitium promissum.

4° Ratione modi quo conceditur, a) est datum vel ad instantiam, quod intuitu petitionis conceditur et secundum illam est interpretandum ; vel motu proprio, quod ex mera benignitate et propensione superioris tamquam favor specialissimus conceditur, etiam si supplicantis praecesserint, et ideo est latae interpretationis. — b) Est primo et per se concessum, sine respectu privilegii alias dati, vel ad instar si datur in modum quo alteri est concessum : et tunc datur vel aeque principaliter, si tribuitur ac si primo et per se fuisset concessum ideoque non revocatur si in altero sit absolutum, vel per accessionem si communicatur propter connexionem quam habet ille, cui conceditur, cum aliis antea privilegiatis, ita ut augeatur, minuatur, amittatur simul cum privilegio forum.

5° Ratione finis, privilegium est commune quod immediate respicit et intendit bonum commune, v. g. privilegia canonis et fori data clericis aut exemptionis datum ordinibus religiosis ; et privatum quod, licet communitati datum, immediate respicit bonum personae particularis.

393. Acquisitio privilegii. — Acquiri triplici modo potest privilegium : directa concessione, indirecte communicatione, et praescriptione vel consuetudine (can. 63, § 1).

1. Directa concessione quam non valet dare nisi ille qui habet potestatem legislativam, quia solus potest obligare alios ne impediant privilegiatum ab usu privilegii.

2. Indirecte per communicationem privilegia acquiruntur quae sunt concessa personae morali aut statui, quocum alia persona moralis habet communicationem privilegiorum.

Talis communicatio privilegiorum in forma aeque principalis existebat inter Ordines religiosos approbatos, sed in posterum iam est exclusa ex can. 613, § 1, non revocatis privilegiis ante codicem acquisitis (com. int. 30 dec. 1937); nunc autem existit in forma accessoria inter regulares et familiares aut tertiarios eorum, inter primum et secundum ordinem¹ (can. 613, § 2, 614).

Communicatio tamen privilegiorum, etiam in forma aeque principali, solum respicit ea quae directe, perpetuo, et sine speciali relatione ad certum locum aut rem aut personam concessa fuerant primo privilegiato, habita etiam ratione capacitatis subiecti cui fit communicatio (can. 64).

3. Praeescriptione et consuetudine, eodem modo ac iisdem condicionibus ac ius legitime acquiritur vel lex abrogatur (cfr. n. 404) ; cum autem praescriptione norma iuris non constituatur, sed solum tribuatur ius subiectivum, nonnisi analogice dici poterit privilegium.

Possessio centenaria vel immemorabilis inducit praesumptionem concessi privilegii (can. 63, § 2).

394. Interpretatio privilegii fiat secundum regulas sequentes :

1. Privilegium ex ipsius tenore aestimandum est, nec licet illud extendere aut restringere (can. 67).

Interpretatio ergo sumenda est ex clausulis, ex verbis proprio sensu iuridico sumptis, et ex contextu sermonis. Nullo autem modo privilegium extendi potest nec de persona ad personam, nec de re ad rem, nec de loco ad locum, etiam si eadem imo validior ratio occurrat.

2. Ea semper adhibenda est interpretatio, ut privilegio aucti aliquam ex indulgentia concedentis videantur gratiam consecuti (can. 68).

Est enim privilegium essentialiter concessio beneficii et favoris.

3. In dubio privilegia interpretanda sunt ad normam can. 50 (can. 68), scil. quae ad lites referuntur, vel iura aliis quaesita laedunt, vel adversantur legi in commodum privatorum, vel denique impetrata fuerunt ad beneficii ecclesiastici consecutionem, strictam interpretationem recipiunt ; cetera omnia latam.

Privilegia itaque odiosa generatim sunt stricte interpretanda praesertim ea quae sunt contra ius ; e contra illa quae sunt praeter ius, favorabilia, remuneratoria, motu proprio concessa, Ordini aut communitati data religiosae.

4. Concessa facultas secum fert alias quoque potestates quae ad illius usum sunt necessariae (can. 66, § 3).

Quare in facultate dispensandi includitur etiam potestas absolvendi a poenis ecclesiasticis, si quae forte obstent, sed ad effectum dumtaxat dispensationis consequendae.

5. Privilegium, nisi aliud constet, censendum est perpetuum (can. 70).

Contrarium constare potest ex tenore, ex clausulis ut si detur ad beneplacitum nostrum, ex natura rei, ut si sit stricte personale, aut ad certum numerum casuum aut certum tempus concessum.

6. Privilegium personale personam sequitur et cum ipsa extinguitur.

395. Usus privilegii. — 1. Privilegio communi, quod principaliter ad bonum commune est concessum, unusquisque generatim uti tenetur, nec unquam ei renuntiare potest ; quia aliter agere esset in detrimentum boni communis.

2. Privilegio privato et mere personali, quod privatae personae ad sui dumtaxat favorem est concessum, unusquisque renuntiare potest ; nec per se illo uti tenetur, nisi ex alio capite exurgat obligatio (can. 69).

Unde sacerdos infirmus domi retentus habens privilegium oratorii privati non tenetur illud erigere, nec ipso iam erecto uti ut possit diebus dominicis celebrare. E contra confessarius gaudens privilegio absolvendi a reservatis, tenetur illo uti erga poenitentem rite dispositum.

3. Privilegio privato, quod communitati est concessum ob bonum singulorum, singuli renuntiare non possunt (sed sola communitas), at per se illo uti non tenetur. Per accidens ad id teneri possunt, ratione specialis praecepti a superiore singulis iniuncti, aut ratione conformitatis cum aliis.

396. Cessatio privilegii. — Privilegia cessare possunt, sive directe et per se, sive indirecte et per accidens, defectu scil. conditionis necessariae :

A. Directe : 1) renuntiatione legitime facta et a superiore competente acceptata. Privilegio tamen reali aut communitati facto persona privata renuntiare non potest ; nec ipsa communitas si datum fuerit per modum legis, vel si renuntiatio cedat in Ecclesiae aliorumque praeiudicium (can. 72) ;

2. revocatione expressa vel tacita, i. e. per actum specialem explicitum, vel per legem contrariam latam a superiore qui privilegium concessit. De quo cfr. can. 71 et 60 ; in praxi varii casus sat intricati occurrere possunt de quibus iudicare pertinet ad iuristas.

B. Indirecte : 3) resoluto iure concedentis, si privilegia data fuerint cum clausula : ad beneplacitum nostrum, vel alia aequipollenti, uti : donec voluero, durante pontificatu meo, etc. (can. 73) ; non autem : donec revocavero ;

4. elapso tempore vel expleto numero casuum pro quibus fuerunt concessa ; aut rerum adiunctis, iudicio superioris, ita immutalis ut noxia evaserunt aut usus eorum illicitus (can. 77) ;

5. extincta persona (can. 74), vel absolute suppressa re cui cohaerent, aut diruto loco cui adiunguntur, nisi locus intra quinquaginta annos restituatur (can. 75) ;

6. non usu privilegii onerosi cum praescriptione liberativa illius in cuius gravamen privilegium cedit (can. 76) ; alia vero privilegia per non usum haud cessant.

397. Animadversio. — Iusta requiritur causa ad privilegii liceitatem : sine iusta causa enim privilegium contra ius laedit iustitiam legalem et distributivam, privilegium praeter ius est illicita prodigalitas. Non tamen requiritur ad validitatem, quia a mera voluntate legislatoris pendet quod aliquis sit a lege eius exemptus.

398. Finis legis intrinsecus est bonum illud quod lex immediate respicit et intendit, seu motivum formale proximum ob quod lata est. Cessat quando iam est obtentus vel amplius obtineri nequit, ut sim. sanitas pontificis obtinenda si obtenta fuerit vel si pontifex moriatur. Potest autem cessare sive negative vel contradictorie, cum observantia legis non est amplius utilis ad finem : est simplex cessatio ; — sive positive et contrarie : quando de iusta, utili et moraliter possibili ex circumstantiis facta est iniqua, noxia vel valde difficilis : vocatur mutatio materiae.

399. Regulae de cessatione finis statui solent sequentes :

I. Cessante (etiam negative) totali seu adaequato fine legis in universali, i. e. respectu totius communitatis vel maioris partis et quidem permanenter, cessat lex, quia fit inutilis communitati saltem respective ad id quod intendebat, nec vult legislator obligare deficiente fine ab ipso intento ; — a fortiori si positive cesset et lex fiat universaliter nociva. Hinc axioma : cessante ratione legis cessat eius dispositio.

II. Cessante fine partiali, lex non cessat, modo finis legis sit sufficiens, ut sim. oratio ob pacem et serenitatem aeris hac obtenta non cessat.

III. Cessante fine in particulari (respectu unius vel ad tempus), nullo modo cessat lex quia generale bonum intendit ; quodsi fiat nociva seu nimis onerosa, non desinit ipsa lex sed quantum ad casum particularem potest non obligare ex epicia, si nimis gravis fiat.

400. Corollarium. — Unde ad cessationem legis ab intrinseco tres requiruntur conditiones. Oportet scil. causa finalis cesset totaliter quoad omnes legis partes, universaliter pro tota communitate, et constanter, secus solum suspenditur lex.

S. Th., I-II, q. 97, a. 2.

401. Abrogatio (abroger, révoquer, rapporter) est abolitio seu revocatio totius legis ; derogatio (déroger, modifier) est abolitio seu revocatio partis legis, altera vigorem retinente. Differunt ab irritatione legis : haec est legis ab inferiore latae abolitio a superiore ita ut nunquam vim obtineat ; illae vero revocant legem quae vim habuit.

Fieri possunt directe seu expresse (cessatio formalis), vel tacite et indirecte (cessatio virtualis) ferendo legem incompatibilem (abrogatio).

402. Abrogare et derogare possunt illi qui leges possunt ferre, scil. ipse legislator, eius successor et superior. Etenim « omnis res, per quamcumque causas nascitur, per easdem dissolvitur ».

Quantum ad leges ecclesiasticas sunt : Pontifex pro omnibus ; — Concilia pro legibus suae ditionis ; — episcopi pro dioecesanis etiam in synodo latis, non tamen pro legibus latis in concilio provinciali, aut pro dioecesanis si fuerint a S. Pontifice confirmatae in forma specifica, i. e. non simpliciter in favorem superioris, sed in favorem communitatis, ita ut eas pontifex fecerit suas.

Valide id facient etiam sine ratione, quia lex positiva essentialiter pendet a voluntate legislatoris ; licite non facient sine iusta causa, quia detrimentum infert bono communi leges utiles abrogare aut frequenter in alias mutare : sic enim populus contemnitur, et leges minus aestimantur et servantur, cum ad observantiam legis multum valeat consuetudo.

403. Animadversiones. — 1. Notetur can. 22 : « Lex posterior, a competenti auctoritate lata, abrogat priori, si id expresse edicat, aut sit illi directe contraria, aut totam de integro ordinet legis prioris materiam ; sed lex generalis nullatenus derogat locorum specialium et personarum singularium statutis, nisi aliud in ipsa expresse caveatur ». Attamen, ex expressa iuris determinatione, « leges quaecumque, sive universales sive etiam particulares, praeceptivis Codicis oppositae, abrogantur, nisi de particularibus legibus expresse contrarium statuatur » (can. 6, 1°).

2. De tacita abrogatione animadverte : a) legem posteriorem cum anteriore esse conciliandam, in quantum verborum proprietas patitur (can. 23), nam legis mutatio est ex se damnosa communitati et stricte interpretanda ;

b) per legem generalem abrogari legem priorem generalem in quantum directe contrariam ; non consuetudines particulares aut locorum specialium aut personarum singularium statuta, quae ignorari possunt a legislatore ;

c) per legem posteriorem generalem abrogari legem priorem generalem, non solum contrariam sed et diversam, si posterior totam de integro ordinet legis prioris materiam (can. 22). Bono scil. communi adversatur ut idem argumentum duplici ordinationi subsit.

S. Th. I-II, q. 97, a. 3.

404. Consuetudo, ut factum spectata, proprie est usus seu mos i. e. frequens eorundem actuum repetitio, frequens modus agendi et inde exorta inclinatio ad similiter agendum. In praesenti autem, sermone iuridico, designat ius usu seu moribus populi introductum¹ . Quod definiri solet : ius legale, diuturnis communitatis moribus cum aliquo legislatoris consensu introductum.

Alia autem est consuetudo iuxta legem (inhaesiva seu declarativa) quae legem antea latam interpretatur, alia contra legem quae legem abrogat vel ipsi derogat, alia praeter legem quae novam legem introducit, ut est illa quae iam firmatur can. 135.

Conditiones ad consuetudinem requisitae sunt :

a) Ex parte actuum ut sint 1° frequentes i. e. saepe repetiti ; 2° diuturni i. e. longo tempore exerciti ; 3° uniformes seu constantes et ideo non interrupti, sive ex parte populi, sive ex parte superioris contradicentis ; 4° publici et noti, secus non esset consuetudo societatis ut talis ; 5° deliberate seu libere positi, et non ex vi vel metu vel errore positi quibus consensus communitatis impeditur ; 6° frequentati non a paucis personis particularibus, sed a maiore parte communitatis, aut partis pro qua lex ferri possit (can. 26) ut sim. dioeceseos, classis fidelium, ordinis religiosi aut huius provinciae, non autem paroeciae aut domus religiosae.

b) Ex parte materiae, ut consuetudo sit rationabilis (can. 27) saltem negative, et ideo ut adsint conditiones necessariae ad legem.

c) Ex parte subditorum, intentio se obligandi, (aut se deobligandi, aut tali modo obligationem intelligendi et implendi, aut obligationem ad hoc extendendi vel limitandi), quae manifestari potest superioris vel subditorum verbo vel facto, praxi, communi iudicio peritorum, etc. : sic consuetudines ex gratitudine vel devotione, ut sim. audiendi tres missas in natalitiis D, se signandi aqua lustrali, dicendi « Angelus Domini... », non sunt obligatoriae.

d) Ex parte legislatoris, consensus (can. 25) sive specialis, expressus vel tacitus, qui ex actione vel omissione colligitur, sive generalis seu praesumptus omni legitimae consuetudini datus, seu approbandi quamcumque consuetudines certis condicionibus exornatas.

405. Quid statuit Ius de consuetudine. — Secundum Ius novum ;

1° Ad consuetudinem praeter legem introducendam nunc requiruntur 40 anni continui et completi (can. 28) ; quando tempus requisitum adest, dicitur consuetudo praescripta (can. 27).

Differt tamen consuetudo a praescriptione :

a) haec est modus quo privati ius acquirunt, illa inducit effectum pro communitate ;

b) ad praescribendum bona fides requiritur qua quis ignoret rem non esse suam ; non requiritur semper ad consuetudinem quod introducentes ignorent legem existere ;

c) ad praescriptionem consensus non requiritur illius contra quem praescribitur ; ad consuetudinem requiritur consensus legislatoris ;

d) ad praescriptionem et consuetudinem diversum requiritur tempus continuum : ad praescriptionem ordinario sufficit 30 annorum, vel aliud minus a lege determinatum ; ad consuetudinem, tempus 40 annorum.

2° Consuetudo contra legem vel praeter legem per contrariam consuetudinem aut legem revocatur (can. 30).

3° Attamen, nisi expressam de iisdem mentionem faciat, lex non revocat consuetudinem centenariam aut immemorabilem, sicut nec lex generalis consuetudines particulares (can. 30).

Unde, promulgatione Novi Codicis, consuetudines centenariae et immemorabiles non sunt sublatae, nisi ibi expresse reprobentur (can. 5).

406. Quomodo consuetudo vim legis obtinet. — Consuetudo, debitis stipata condicionibus, sicut leges ferre potest, ita etiam ipsas abrogare et iis derogare. Quod fit dupliciter :

a) Via conniventiae seu consensu personali speciali, superiore personaliter sciente et consentiente sive expresse sive tacite, i. e. non contradicente dum contradicere commode possit et debeat : consentire enim non censetur si consuetudo sit irrationalis, ut sim. contraria sit iuri divino, occasionem peccandi praebeat, nociva sit bono communi, periculosa fidei, perniciosa disciplinae ecclesiasticae, cultui divino, libertati Ecclesiae, aut in iure expresse sit reprobata ut abusus vel corruptela (can. 27, § 2), qualis est consuetudo contra rubricas missae praeceptivas (can. 818) ; nisi ita dicatur propter circumstantias nunc mutatas. Haec per se non requirit tempus sed valet statim ac constet consensum adesse : sic lex quae nunquam usu recepta fuit, desinit obligare post paucos actus a superiore toleratos.

b) Via praescriptionis seu consensu non speciali sed generali, non personali sed legali seu iuridico (qui continetur lege quae omnes consuetudines legitimas ratum habeat), superiore etiam consuetudinem ignorante et dante consensum praesumptum : haec requirit ut sit rationabilis et diuturno tempore sit continuata, nec interrupta ; secus enim non sufficienter apparet quod lex non sit subditorum moribus accommodata nec posset legislator praesumi consentire. Quantum tempus requiratur, determinandum est iudicio prudentum.

Nunc autem universaliter statuitur in iure nullam consuetudinem legi ecclesiasticae posse derogare nisi legitime per annos 40 continuos et completos fuerit praescripta ; contra legem vero quae clausulam contineat futuras consuetudines prohibentem, solam praescribere consuetudinem centenariam aut immemorabilem (can. 27, § 1).

Quapropter aliquibus visum est iam non valere consuetudinem via conniventiae tacite approbatam, nisi etiam per 40 annos (vel 100) sine interruptione duraverit. Sed id efficaciter non demonstrant.

407. Quomodo consuetudo contra legem introduci potest. — Ad intelligendum quomodo possit introduci consuetudo contra legem, etiam sine peccato, audiatur S. Thomas, q. 97, a. 3, ad 2 : « Leges humanae in aliquibus casibus deficiunt. Unde possibile est quandoque praeter legem agere, in casu scil. in quo deficit lex (epichia), et tamen actus non erit malus ; et cum tales casus multiplicantur propter aliquam mutationem hominum, tunc manifestatur per consuetudinem quod lex ulterius non est utilis ; sicut etiam manifestaretur si lex contraria verbo promulgaretur. Si autem adhuc maneat ratio eadem, propter quam prima lex utilis erat, non consuetudo legem sed lex consuetudinem vincit ; nisi forte propter hoc solum inutilis lex videatur, quoniam non est possibilis secundum consuetudinem patriae, quae erat una de condicionibus legis. Difficile enim est consuetudinem multitudinis removere ».

Ex hoc ultimo iam intelligitur non esse necessarium quod omnis consuetudo contra legem introducatur legitime agendo et sine peccato ; ut moderni solent notare cum S. Alphonso, Th. M., l. I, n. 107 : « Consuetudo contra legem non requirit bonam fidem, sed et peccando introduci potest. Consuetudo enim triplicem statum habet. In initio introducentes contra legem, omnes peccant (nisi aliqua ratione excusentur). In progressu non peccant illa iam a maioribus introducta utentes (bona fide), sed possunt a principe puniri. In fine autem nec peccant nec puniri possunt illa iam praescripta utentes ».

408. Consuetudo id omne potest quod legislator, ut sim. abrogare obligationem in conscientia quoad culpam et non quoad poenam, vel vice versa ; item abrogare leges irritantes ; imo et leges quae feruntur cum clausula : non obstante quacumque consuetudine in contrarium, quia haec respicit consuetudines iam existentes, non impedit vero futuras. At non potest mutare legem contra legislatorem quando iste vult non mutari consuetudine, ut si huic contradicat ; unde si lex lata fuit cum clausula : non obstante quacumque consuetudine etiam futura, ius non praesumit consensum nisi consuetudo sit centenaria aut immemorabilis (can. 27).

409. Cessat consuetudo 1) ab intrinseco, si irrationalis evaserit,

2. ab extrinseco, contraria consuetudine legitime praescripta,

3. item lege quae eam supprimit. Attamen :

a) Leges speciales locorum, ut consuetudines particulares, statuta et privilegia, quia rationabilia cum sint, tamen a legislatore universali facile ignorari possunt, non censentur abrogari lege universali contraria, etiamsi feratur cum clausula : non obstante consuetudine ; nisi lex id specialiter et expresse indicet ut sim. dicendo : nulla obstante, vel non obstante quacumque consuetudine contraria (can. 30) ; tolluntur tamen lege lata a legislatore particulari loci.

b) Item consuetudo immemorabilis aut centenaria non censetur abrogata etiam a lege quae feratur non obstante quacumque consuetudine, nisi expresse indicet, ut sim. addendo « etiam centenaria », aut implicite, declarando illam « irrationalem aut corruptelam » (can. 30).