Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 18, a. 10 et 11 ; De Malo, q. 2, a. 6-8.

151. Circumstantia moralis est accidens actus humani ipsum in esse suo morali iam constitutum moraliter afficiens.

Ad quod triplex requiritur conditio :

1. ut actus iam sit in esse morali constitutus i. e. habeat moralitatem ab obiecto independenter a circumstantiis : accidens enim supponit substantiam. Sic non est circumstantia respectu furti quod sit res aliena, sed quod sit notabilis ; similiter actus ex obiecto indifferens habet primam moralitatem specificam ex circumstantia primo et principaliter intenta, quae ideo fit obiectum quia primo et per se intenditur in ratione boni vel mali ;

2. ut circumstantia extra substantiam actus sit et eum afficiat, et ideo ut non destruat seu essentialiter mutet substantiale esse morale quod actus habet ex obiecto, ut si quis faciat actum bonum unice ad finem malum : tunc enim non esset accidens sed transiret in substantiam et obiectum ;

3. ut circumstantia attingat actum secundum esse morale, bonitatem aut malitiam augendo vel minuendo : sic quod aliquis furetur manu dextera vel sinistra est circumstantia physica et indifferens ; sed quod sit pretiosa res aut vilis est circumstantia moralis.

Porro ratione influxus in moralitatem, aliae circumstantiae mutant speciem, aliae solum aggravant aut minuunt in eadem specie¹.

**152. Principia. I. Circumstantiae morales speciem mutantes sunt illae quae actui addunt bonitatem aut malitiam specie diversam ab ea quam actus habet ex obiecto, quia secundum se, seorsim et independenter a moralitate quae provenit ab obiecto, important aliquam convenientiam vel repugnantiam cum recta ratione, seu specialem et distinctam conformitatem vel difformitatem cum regulis morum : sic quando quis dat eleemosynam ad satisfaciendum pro peccato vel furatur rem sacram, circumstantia finis dicit specialem conformitatem cum ratione et circumstantia sacri specialem difformitatem. Hae circumstantiae non manent in ratione circumstantiae sed potius considerantur ut principalis conditio obiecti (vel ut partiale obiectum), et fiunt quasi differentia specifica huius : genus est sumere rem alienam vel dare eleemosynam ; species sumere rem sacram, dare eleemosynam satisfactoriam.

II. Circumstantiae morales tantum aggravantes vel minuentes intra eamdem speciem, sunt illae quae non important aliquid per se conveniens vel repugnans rationi et secundum se nullum dicunt ordinem ad regulas morum, sed tantum ratione prioris circumstantiae aut conditionis obiecti habent moralitatem quam supponunt et solum modificant, uti sunt magis et minus, multum et parum, intense et remisse. Sic tollere multum vel parum, de se non dicit bonitatem vel malitiam, sed tollere multum aut parum de re aliena.

Inter has quaedam sunt :

1. Notabiliter aggravantes vel minuentes. Tales sunt :

1. Plures auctores docent non dari circumstantias vere et proprie minuentes bonum vel malum morale ; sed in hoc non habetur nisi diversus modus loquendi.

a) in materia quantitativa quae consistit in numero, pondere, mensura, illae quae seorsim sumptae et ab actu separatae sufficiunt ad peccatum mortale, v. g. si quis ultra 100 aureos furetur alios 100, vel furetur horologium deauratum quod putat aureum, erit circumstantia notabiliter aggravans furti ; e contra si furetur horologium aureum quod putat esse argenteum, circumstantia notabiliter minuens ;

b) in aliis materiis (duratione, intensitate, executione), illae quae notabiliter excedunt modum ordinarium agendi bene vel male in hisce materiis, v. g. si quis per annum perseveret in odio, aut tota nocte cum muliere in impudicitiis ; aut solum per aliquid instans ei consentiat. Aliquando ita notabiliter augent vel minuunt ut peccatum reddant de veniali mortale aut de mortali veniale, et ita dicuntur in infinitum aggravantes vel minuentes, v. g. circumstantia gravis damni pro proximo ex levi furto, aut circumstantia semiplenae deliberationis in blasphemia, imprecatione, delectatione turpi.

2. Aliae sunt leviter aggravantes vel minuentes, quales sunt :

a) in materia quantitativa illae quae seorsim sumptae non sufficiunt ad peccatum mortale, ut si quis loco 100 fr. furetur vel 101 vel 99 ;

b) in aliis materiis, illae quae modum ordinarium agendi non multum excedunt, ut si quis post rixam iratus aliquantulum in odio permanescat.

153. Regulae practicae sequuntur ex praedictis :

1° Actus ex obiecto indifferens fieri potest bonus aut malus ex circumstantiis : ita temperate manducare ad vires reficiendas bonum est, id cum excessu facere malum ; tunc transit circumstantia in rationem obiecti quia primo et per se intenditur sub ratione boni vel mali.

2° Actus ex obiecto bonus ex circumstantiis redditur malus, graviter aut leviter, secundum gradum malitiae quae ipsis inest, v. g. mercatura in loco sacro, labor servilis in die dominica, matrimonium cum persona ligata voto castitatis. Tunc circumstantia fit conditio principalis seu pars obiecti.

3° Actus ex obiecto bonus vel malus novam bonitatis vel malitiae speciem ex circumstantiis accipere potest, v. g. qui servat castitatem ex voto contrahit bonitatem castitatis et religionis ; qui furatur rem sacram contrahit malitiam furti et sacrilegii. Haec etiam circumstantia fit conditio obiecti.

4° Actus ex obiecto bonus vel malus a circumstantiis aliquem maiorem bonitatis aut malitiae gradum acquirere potest vel amittere, v. g. pauper eleemosynam praebens, vir excellens doctrina qui se aliis postponit ; sacerdos peccans, dives quasi coactus eleemosynam faciens, pauper furtum committens. Tales remanent merae circumstantiae,

154. Animadversio. — A circumstantiis proprie dictis quae actum afficiunt, differunt actiones internae aut externae quae durante actione principali aliquando fiunt, et eam solum comitantur, sine influxu in illam. Hi sunt actus vere distincti qui mali esse possunt, sed principalis actionis bonitatem non afficiunt. Ita si cura infirmorum, communio, auditio missae fiat tiam ob affectum sensibilem agroti, inanis gloriae, curiositatem erit circumstantia mala ; e contra si fiant cum motu impatientiae, affectu ad peccatum veniale, distractionibus, erunt tantum mala quae ipsas comitantur.