Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 6.

71. Metus seu timor est passio appetitus sensitivi irascibilis qua refugimus malum sensibile futurum vitatu difficile. Hic sumitur pro omni motu quo refugimus a malo, sive sit motus passionis, sive voluntatis; et definiri solet: Mentis trepidatio (i. e. inquietudo et perturbatio) instantis vel futuri mali seu periculi causa. Differt a coactione, quia haec physice agit in hominis potentias, et est a principio extrinseco; causa autem quae metum provocat est causa moralis quae influit per modum obiecti cogniti, scil. proponendo periculum, unde metus est a principio intrinseco cum cognitione.

72. Dividitur metus: 1° Ratione causae est vel susceptus si proveniat ex causa naturali, sive intrinseca ut morbus, mentis imbecillitas, sive extrinseca ut naufragium, incendium, occursus ferarum; — vel incussus si ex causa externa libera, Deo, diabolo, homine: iste ratione modi est iustus quando incutiens ius habet metum causandi et modo legitimo illum causat, v. g. pater, iudex debitis poenis; vel iniustus quando non habet ius metum causandi vel modo illegitimo causat, sive fiat ad aliquid extorquendum v. g. contractum aut votum, sive ad alium finem v. g. ob vindictam.

2° Ratione intensitatis metus est gravis quando malum quod formidatur magnum est et certo vel probabiliter imminens; — et levis quando timetur leve malum, aut grave sed non probabiliter imminens.

Prior est absolute gravis, quando malum in se spectatum ex natura sua est magnum, v.g. mors, gravis laesio aut mutilatio, durus carcer, exilium, stuprum, notabilis infamia, amissio status vel magnae partis bonorum: iste solet cadere in virum constantem et hominem fortis animi; — vel relative gravis, quando malum solummodo est grave quantum ad personam timentem, attentis eius aetate, sexu, conditione, indole, etc.: iste non cadit in virum constantem, sed in pusillanimum qui facile timet; sic meticulosus, puer, mulier, senex valde timet quae vir non formidat.

Timor reverentialis erga superiores v. g. filiorum ad parentes, uxoris ad maritum, pupilli ad tutorem, religiosi ad praelatum, clerici ad episcopum, per se censetur et generatim est levis, nisi accedant graves minae, verbera, aut preces instantissimae, quia tunc dura et gravis reputari potest vexatio aut timeri diuturna indignatio.

3° Ratione operis, metus est antecedens seu impellens, dum quis ex metu agit, quando est motivum operandi, v. g. si viator pecuniam dat latroni ex metu mortis; — et concomitans seu repellens vel retrahens, dum quis non ex sed cum metu agit, quando non est motivum operis, quamvis illud comitetur, imo potius esset motivum non operandi, v. g. si latro cum metu carceris furatur, vel mercator cum metu altum mare conscendit.

73. Principia. I. Quod fit cum metu, est perfecte voluntarium et liberum: tunc enim adest voluntas fortis et deliberata quae metum superat et vincit.

II. Quod fit ex metu, regulariter est mixtum ex voluntario et involuntario, quia fit partim ex inclinatione, partim contra inclinationem voluntatis: est voluntarium simpliciter, quia voluntas, omnibus consideratis, illud vult et ponit; sed involuntarium secundum quid, quia illud vult et ponit cum aliqua repugnantia, nam illud secundum se consideratum et praecisis quibusdam circumstantiis non vellet.

Patet exemplo mercatoris qui ex metu naufragii merces proiicit in mare. In quo casu quatuor concurrunt: 1° amor minoris boni, scil. mercium; 2° amor maioris boni, scil. vitae cuius amissio timetur; 3° consensus efficax in carentiam minoris boni (mercium) ad conservandum maius (scil. vitam); 4° nihilominus perseverat amor inefficax ad bonum minus, ex quo oritur inefficax displicentia eius carentiae. Iamvero consensus est conformis secundae inclinationi et ideo simpliciter voluntarius, sed est contra primam quae aliquatenus perseverat, et secundum hoc est aliquatenus involuntarius; unde est mixtus ex voluntario et involuntario.

Diximus: regulariter, quia a) aliquando non est involuntarium secundum quid, si metus etiam affectum ad bonum minus oppositum excludit, et tunc fit ex metu voluntarium purum, non mixtum involuntario. Aliae enim rationes praeter metum mali vitandi accedere possunt propter quas actio per se amabilis fit, et ipse metus potest esse motivum quod postulat ut affectus inefficax ad oppositum excludatur. Uti patet de peccatore qui dolet de peccatis ob timorem inferni, sed tamen affectum ad peccata non retinet (C. Trid. sess. 14, c. 4), et similiter nobilis fugiens furtum ex metu infamiae non necessario dicit: si non esset infamia, furarer; — b) per accidens non est voluntarium simpliciter, si metus tam vehemens est et ita perturbat rationem ut totaliter auferat eius deliberationem et usum, et tunc tollit voluntarium proprie dictum et liberum.

74. Corollaria. — Ex praedictis facile intelligitur: 1° Metum per se et regulariter non excusare a toto peccato quia relinquit voluntarium simpliciter quod ad peccatum sufficit; minuit tamen quatenus opus est involuntarium secundum quid et ideo minus voluntarium et liberum (metus excusat a tanto sed non a toto, cfr. can. 2205, § 3), non ita tamen minuit ut de mortali faciat veniale quia generatim relinquit sufficientem ad mortale deliberationem.

2° Metum per accidens excusare a mortali si auferat deliberationem perfectam, imo ab omni peccato, si tollat omnem deliberationem. 3° Metum gravem, quia non aufert voluntarium liberum, per se ex natura rerum non invalidare actus humanos (can. 103, § 2), nisi forte aliquando pro illis qui ex natura sua perfectius liberum requirunt (votum, donatio gratuita, matrimonium).

75. Animadversiones. — 1ª Levis metus in foro externo nunquam censetur causa efficax actionis. 2ª Metus gravis nunquam excusat ab opere intrinsece malo quod a lege naturali est prohibitum utpote in se malum, saepe a legis positivae observantia excusat seu ab illis quae solummodo sunt mala quia prohibita (can. 2205, § 2 et 3).