Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

233. Effectus proprius legis est obligatio. Qui medium tenet inter varios effectus legis : ultimus eius effectus ex parte legislatoris est obligatio active spectata seu vis ligandi quae in lege residet, cui in subditis tamquam primus effectus correspondet obligatio passive spectata i. e. ipsum morale vinculum ac obedendi necessitas.

Est autem obligatio necessitas moralis aliquid agendi vel omittendi categorica seu imperativa. Dicitur

1. necessitas moralis seu obiectiva, quae convenit enti libero et qua aliquid necessarium est necessitate finis (ut medium vel praeceptum) ita ut sine eo finis non obtineatur. Unde est vinculum morale seu practica necessitas media eligendi ad finem, qua ex suppositione finis tale medium necessario est exhibendum ; et ita distinguitur a vinculo physico seu physica necessitate subiective efficientiae, tum naturali quae libertatem aufert, tum coactionis quae etiam destruit voluntatem ;

2. categorica seu imperativa i. e. non solum conditionalis, in suppositione finis si illum quis velit obtinere, sed absoluta qua et ipse finis imponatur. Unde obligatio ex duplici necessitate oritur : ex absoluta necessitate actus per respectum ad finem ultimum, et ex absoluta necessitate huius finis. Et sic manifestatur quomodo non noceat libertati : voluntatem ligat quatenus intellectus finem proponit et media, intactam relinquens potentiam physicam agendi vel non agendi¹.

A. v. obligatio importat duplex debitum : unum secundum se, et sic finis est debitus ; alterum propter aliud, i. e. quo ad finem pervenire est impossibile. Et ita « in debito est ordo exigentiae vel necessitatis alicuius ad quod ordinatur » (I, q. 21, a. 1, ad 3).

Hinc obligatio, sicut moralitas, est intrinseca habitudo et ordo realis, seu relatio transcendentalis :

a) in actu obligatorio, sicut moralitas est realis ordo conformitatis vel difformitatis, ita obligatio est realis ordo necessitatis ad obiectum et finem ultimum (I-II, q. 99, a. 1) ;

b) in persona obligata, non solum est relatio subiectionis ad personam legislatoris, quae praesupponitur, sed novam relationem addit qua subiicitur quantum ad hoc vel illud praescriptum (II-II, q. 16, a. 1).

Obligatio igitur est proprietas actus humani secundum quam dicitur necessario ponendus vel vitandus ad finem ultimum.

234. Divisio legis ratione diversae obligationis. — Obligatio diversa est secundum quod lex habet vim directivam aut coactivam, et ideo ratione effectus seu diversae obligationis, lex alia est moralis seu praeceptiva quae tantum dirigit et obligat ad ponendum vel omittendum actum, alia poenalis quae tantum punit illum qui actum praeceptum omisit aut prohibitum posuit, alia mixta quae facit utrumque. Omnis lex in conscientia obligat ad aliquid quod legislator intendit, secus non esset vera lex sed consilium ; haec autem est differentia inter legem pure praeceptivam et pure poenalem, quod prima tantum obligat ad actum lege statutum ponendum vel omittendum quin poenam transgressoribus infligat, scil. : omnis id faciat v. g. missam audiat ; secunda obligat solum ad subeundam poenam quam lex exigit ab eo qui actum statutum non posuerit vel omiserit, scil. : qui hoc fecerit, v. g. qui ante hanc diem venatus vel piscatus fuerit, solvat pecuniam : cum enim in lege positiva tota obligatio pendeat a legislatore, sicut potest non obligare, ita potest plus vel minus obligare vel ad solam poenam. Ab istis distinguitur lex mixta quae praeceptiva seu moralis est et etiam poenalis, scil. nemo hoc faciat sub poena : haec obligat in conscientia ad actum ponendum vel omittendum et simul ad subeundam poenam si non fuerit positus vel omissus ; mere poenalis autem non obligat in conscientia ad actum ponendum, sed sub sola poena, ad quam tamen in conscientia ligat².

Ratione formae, moralis lex distinguitur in affirmativam seu praecipientem quae imponit aliquid faciendum, et negativam seu prohibentem quae imponit aliquid omittendum ; prior obligat semper sed non pro semper i. e. pro aliquo tantum tempore quo durat ; secunda obligat semper et pro semper i. e. pro omni tempore quo durat³. Et sane quovis tempore tenemur abstinere ab omni malo, non tamen facere omne bonum.

Ad praeceptivam reducitur lex permittens quae praecipit libertatem alicuius et prohibet ne ab aliis impediatur ; ad poenalem potius lex iritans quae cogit invalidando actum contra legem positum.