Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 61 ; De Virt. q. 5, a. 1 ; q. 1, a. 12, ad 26.

597. Principium I. Quaedam virtutes vocantur cardinales, quasi principales in quibus aliae fundantur : ita metaphorice a cardine in quo ostium vertitur ; unde dicuntur illae in quibus tamquam in cardinibus vita moralis vertitur et fundatur tota vita humana recta¹. Cum sint principales in vita humana, non sunt virtutes mere intellectuales et secundum quid, sed sunt simpliciter dictae et morales, quae solae rectitudinem appetitus continent et quae respectu boni praestant intellectualibus.

Quatuor autem esse virtutes cardinales probatur :

1. Ratione obiecti : Bonum rationis quod est obiectum virtutis, potest spectari sive in ipso actu rationis quae illud considerat, sive in variis materiis in quibus debet produci, nimirum in operationibus et in passionibus. Passiones autem aliae impellunt ad aliquid contrarium rationi, aliae retrahunt ab eo quod ratio dictat. Sic ergo erit una virtus principalis quae facit bonum in ipsa ratione : prudentia ; et una quae facit bonum in operationibus : iustitia ; et una quae moderatur et reprimit passiones impellentes ad contrarium rationis : temperantia ; et una quae firmat nos contra passiones ab ordine rationis retrahentes : fortitudo.

2. Ratione subiecti : Quatuor sunt facultates animae in quibus resident virtutes et in unaquaque virtus principalis adsit oportet : in ratione ergo est prudentia ; in voluntate iustitia ; in concupiscibili temperantia ; in irascibili est fortitudo, 598. Virtutes cardinales non eodem sensu semper ab omnibus intelliguntur. — Aliqui enim illas sumunt sensu generico, ut mod^us generales qui in pluribus, imo in omnibus virtutibus inveniuntur² ; sive

a) ut quatuor genera seu collectiones virtutum, sub quibus omnes aliae tamquam species continentur, ita ut quaecumque virtus quae facit bonum in consideratione rationis dicatur prudentia (v. g. eubulia), et quaecumque virtus quae facit rectitudinem in operationibus dicatur iustitia (v. g. religio, pietas, gratitudo), et quaecumque virtus quae cohibet passiones et reprimit dicatur temperantia (v. g. mansuetudo, humilitas), et quaecumque virtus quae facit firmitatem animi contra quasdam passiones dicatur fortitudo (v. g. magnificentia, magnanimitas) ; — vel etiam

b) ut conditiones generales ad quamcumque virtutem requisitas, quatenus omnis virtus debet esse prudens, et iusta, et fortis, et moderata.

At, licet haec vera sint, non tamen propriam naturam virtutum cardinalium in stricto sensu describunt.

599. Principium II. Virtutes cardinales sumendae sunt sensu specifico et sunt virtutes speciales, quae determinatam materiam habent et ab omnibus aliis distinguuntur. Etenim :

a) In unoquoque genere virtutum (de quo supra dictum est) est aliquid maximum, praecipuum et magis difficile, circa quod habetur virtus specialis : sic in actu quo ratio considerat, praecipuum et difficile magis est bene praecipere quam bene con siliari et iudicare ; in operationibus erga alterum, praecipua est rectitudo debita strictae aequalitatis in qua maxime elucet rectitudo, scil. in commutationibus et distributionibus ; similiter difficilius est refrenare vehementiores delectationes, scil. delectationes tactus, et firmare hominem contra maxima pericula, nempe pericula mortis. Unde quatuor sunt virtutes principales, utpote quae versantur circa materiam principalem : prudentia stricte dicta quae est praeceptiva boni, iustitia proprie dicta quae est circa actiones debitas inter aequales, temperantia proprie dicta quae reprimit concupiscentias delectationum tactus, et fortitudo stricte dicta quae firmat contra pericula mortis.

b) Quia autem ille qui bene disponitur ad faciendum praecipuum, et magis difficile, eo ipso quandam inchoatam dispositionem et facilitatem habet ad minus difficile, secundum adagium : Qui potest plus, potest minus (sicut ille qui potest refrenare concupiscentias carnis quod est difficilius, eo ipso habilior est ad refrenandas alias passiones quod est facilius ; et qui iustus est iam potest fieri liberalis, gratus, pius, quod secus non posset), hinc ille qui habet has quatuor virtutes speciales, habet, secundum inchoationem saltem, omnes alias morales, et ideo sunt fundamentum omnium aliarum, et recte dicuntur cardinales³.

Ceterae autem vocantur adnexae quae versantur circa secundarios actus vel materias, aut partes potentiales, quasi non habentes totam potentiam principalis virtutis.