Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

135. Thesis. Facultas cognoscitiva moralitatis non est nisi intellectus, qui sub hac ratione vocatur practicus.

Probatur: A. indirecte, exclusione aliarum opinionum. Facultas moralitatis cognoscitiva non est experientia, nec sensus, nec instinctus, nec affectio subiectiva. Ergo (cfr. n. 136-137).

B. directe: 1° Moralitas est conformitas seu convenientia cum regula rationis et fine ultimo, vel difformitas seu disconvenientia. Sed illud pertinet ad obiectum rationis seu intellectus. Ergo cognoscitur moralitas ab intellectu.

2° Iudicium de rebus moralibus est quaedam veritas. Atqui veritas est obiectum proprium intellectus. Ergo iudicium de rebus moralibus pertinet ad intellectum.

Vocatur practicus quia ut obiectum habet proportionem mediorum ad finem, et ita ordinatur ad dirigendos actus voluntatis in finem. Intellectus autem practicus non diversus est ab intellectu speculativo. Non diversificatur facultas per differentiam accidentalem obiecti. Sed obiectum intellectus speculativi et obiectum intellectus practici differunt mere accidentaliter : accidit enim alicui apprehenso per intellectum quod ordinatur ad opus vel non ordinetur. Ergo intellectus practicus non differt realiter ab intellectu speculativo (I, q. 79, a. 11).

136. Doctrinae praedictae opponitur Empirismus moralis, qui cognitionem moralitatis unice ab experimentali observatione repetit utilitatis. Omnia sunt mutabilia ; absolutum est illusio metaphysica ; et ideo moralitas est essentialiter mutabilis secundum circumstantias. Unde systema de facto reducitur ad evolutionismum qui innititur impulsionibus ex repetitis experientiis sensibilibus per omnes generationes, habitis et transmissis. In quo ratio solas partes habet secundarias : sequitur enim inclinationes, et experitur quod est, non autem dictat quid esse debet. Et sic ethica est scientia descriptiva et explicativa, non normativa.

Iamvero ethica organica, ut vocari solet :

A. Quantum ad fundamentum, supponit materialismum vel positivismum, ac proinde solam ethicam utilitarismi aut sensualismi agnoscit.

B. Quantum ad methodum, 1) est incompleta : ad determinandam morum regulam certo utilis est, at non sufficit historica et psychologica factorum et actionum observatio, quia non solum quaeritur quid homines fecerint aut faciant, sed etiam et praecipue quid facere conveniat aut oporteat. Ad quod determinandum non sufficit experientia, sed requiritur ipsius rationis exercitium, quo cognoscamus causam et originem huius convenientiae aut obligationis moralis ;

2. est manca : asserit quidem nullum esse hominem qui nonnis propter proprium commodum ultimo agat. Et tamen experientia etiam docet esse viros qui propter Deum aut proximum se suaque omnia expendunt ; atque notionem honesti et iusti (apud multos saltem) a notione felicitatis esse distinctam : habentur enim quidam actus tamquam boni, imo optimi aut heroici, qui nedum voluptatem afferant, tristitiam et detrimentum causant ; alii vero pravi quamvis commodum procurent, ut si quis, fraude in ludendo adhibita, victoriam sibi atque multam lucretur pecuniam.

C. Quantum ad rem: 1) est insufficiens. Valor principii necessarii non est ab experientia, et impulsiones instinctivae non constituunt principium moralitatis. Oportet enim quaeratur an impulsiones aut dispositiones organicae sint vera manifestatio boni, an potius hallucinationes. Si primum, id non erit nisi quia convenientia rationi, et sic redimus ad criterium nostrum. Si alterum, oporteret explicare universalitatem et persistentiam illarum hallucinationes ;

2. est illogica, utpote opposita experientiae : si enim ideae et inclinationes morales ab haereditate proveniunt, quomodo ethica nobis facit facultatem et aliquando officium agendi contra instinctum?

3. est erronea: falso asserit officium esse necessitate instinctivam naturalem vel intellectualem ; obligationem autem oriri ex sanctione intrinsinca (v. g. effectus nocivi) et extrinseca (seu timore poenarum), quae est triplex : socialis quae fortiores imponunt voluntatem, civilis qua timetur princeps necessarius ordini sociali, religiosa qua timetur animae defunctorum (praesertim principibus). Iamvero

a) non illa est notio quam habemus officii seu obligationis ;

b) multi non percipiunt istas sanctiones morales ; qui autem eas cognoscunt, dicere possent se cedere vi, non autem agnoscere obligationem ;

c) talis obligatio non habet vim et efficaciam in conscientia, sed potius est destructio quam explicatio obligationis moralis : non enim esset nisi actio solo metu extorta.

4. Unde systema non in positiva experientia fundatur, sed potius ex serie hypothesium constituitur.

137. Opponitur quoque Intuitionismus moralis, quo generali nomine designantur omnes qui in eo conveniunt, quod bonum et malum ex quodam intuitu alicuius facultatis immediate affirmatur (sicut Nativistae et Innatistae pro psychologia), seu qui asserunt moralitatem cognosci instinctu aut sensu speciali, quo sponte homo bonum et malum sine inductione experientiae et sine deductione rationis affirmat. Quam

A. alii aiunt cognosci sensu physico seu corporali, ut Sensistae et Phrenologistae, qui non admittunt nisi cognitionem sensitivam. Contra :

1. Assertio nititur in fundamento falso ; supponit materialismum et falsum systema de criterio veritatis.

2. In systemate sensistico, nulla remanet libertas, quae supponit indifferentiam iudicii, quod sine intelligentia dari non potest. Unde destruit moralitatem in suo principio.

3. Universalia, abstracta et immutabilia (qualis est norma moralis) non agnoscuntur a sensu qui essentialiter est mutabilis, et variat secundum circumstantias et dispositiones subiectivas, Ergo destruit moralitatem in sua essentia.

4. Regula moralis ordinat actus humanos. Ordinare pertinet ad intellectum. Ergo ad intellectum pertinet cognitio moralitatis.

5. Sensus non experitur ex obiectis nisi voluptatem et dolorem ; ergo logice sensismus debet ducere ad hedonismum seu sensualismum¹.

B. Alii dicunt cognosci quodam sensu spirituali intuitiones vel instinctivo, qui differt ab intellectu et correspondet instinctui caeco quo prima principia, sicut speculativa, ita et practica immediate cognoscimus. Qui sensus est ordinis affectivi, et consistit in quadam interna affectione aut sympathia vel gustu. Ita schola scotica, Sentimentalistae et multi recentiores ; qui omnes de facto sunt altruistae. Hoc systema :

1. Plurimum fundatur in systemate criterii falso.

2. Est inaadequatum. Negat elementum rationale, et primas partes tribuit elemento affectivo, quod tantum est secundarium. Ratio scil., secundum illos, solum observat, non dictat ; et utilitas socialis amplectenda est non quia rationi conformis, sed quia affectus et instinctus ad eam inclinant ! E contra affectus non est nisi praeiudicium aut resonantia iudicii rationis, quod est norma moralitatis.

3. Non praebet criterium certum sed fallax. Non enim semper afficitur sympathia erga bonum morale, nec semper antipathia erga malum ; at etiam possunt aliae causae non morales, ut talenta, qualitates, felix exitus, fruitione, gaudium, eosdem excitare affectus.

4. Non praebet criterium universale : multitudo enim et societas erga quam sympathiae affectu tenemur, mutationes subiicitur ; quid autem si in diversa inclinemur homines, erga quos sympathiae teneamur affici ?

5. Non praebet criterium obiectivum, sed subiectivum: sympathia et antipathia mutantur secundum circumstantias et personas.

6. Non praebet criterium ultimum: sympathiae enim et antipathiae ipsae sunt bonae vel malae. Quare, nisi quia conformes vel difformes rationi ?

7. Sicut ratio humana de veritate speculativa ratiocinatur, ita et veritate practica. Sed repugnant absolute quod prima principia rationis speculativae instinctu caeco admittantur et sine evidentia. Ergo et idem repugnat pro primis principiis rationis practicae, in rebus practicis seu moralibus.

8. Alii sunt instinctus et intuitiones, scil. egoisticae. Cur autem sympathiae inclinationes debemus prosequi, non egoisticas ? Vel quia sunt rationi conformes ; — vel quia factum sunt evolutionis : in hoc ultimo casu non sequitur quod sint legitimae et bonae. Et ceterоquin personae indolis egoistici possunt antipathiam provocare.

Sensus moralis ab aliis experimentis distingui non valet nisi adsit pruis certa notio moralitatis ; i. e. nisi ratio investigaverterit moralitatis ideam et valorem, ac distinxerit eam ab impressionibus mere sensitivis, aestheticis, aut socialibus.

Obiiciunt spontaneitatem et universalitatem et persistentiam conscientiae moralis apud omnes homines et per omnia tempora ; quae nequeunt explicari nisi instinctu et speciali sensu ; — et hoc est unicum quod afferant argumentum. — Resp. : id probare dispositionem constantem et nativam ad cognoscenda prima principia moralia, scil. synderesim seu habitum primorum principiorum practicorum (sicut est habitus intellectus pro primis principiis speculativis), non autem probare caecum instinctum aut specialem sensum. Inutile scil. est recurrere ad facultatem specialem distinctam ; quia ratio practica synderesi informata id valet explicare, et ipsa non est facultas distincta a ratione speculativa.

C. Alii qui profitentur transcendentalem obiectivismum, aut inde ortum idealismum transcendentalem seu absolutum, recurrunt ad caecum instinctum ipsius intellectus, quo veritates abstractae et universales admittantur ita ut valor earum non demonstretur, quia nequit demonstrari eas respondere realitati. Ita Kant et post eum illi qui, ipsius principiis innixi, in Pantheismum lapsi sunt, ut Fichte, Schelling, Hegel. — Contra est :

a) Quantum ad fundamentum, id est falsum systema criteriologicum, vel et monismus pantheisticus, quo casu moralitas erit impersonalis et supraindividualis.

b) Quantum ad methodum, 1) haec est incompleta : licet enim ratio praecipue necessaria sit ad definiendum quid agere debeamus, adiicienda tamen est observatio historica et psychologica naturae humanae, cui regulae moralitatis sint adaptandae ;

2. ideo non est naturae humanae accommodata: ita si actus cum spe praemii aut metu poenae elicitus dicatur non bonus, cum historice et psychologice constet homines sine respectu ad beatitudinem aut metu poenae bonum non agere, sequitur talem methodum ac normam non esse viribus humanis proportionatam ;

3. immititur fidei caecae: si enim ratio speculativa incapax est veritates speculativas certo cognoscendi, cur ratio practica certior erit de existentia obligationis ?

c) Quantum ad rem, quoad systema kantianum sufficienter dictum est, n. 133. Quoad systemata pantheistica :

1. de facto conscientia moralis valorem tribuit actibus qui unice tendunt ad perfectionem individui ; in homine individuo etiam est exigentia moralitatis ;

2. imo si ibi non existat, nulla amplius erit exigentia moralitatis : obligatio enim erga alios est, ut illi possint perfici.