Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 8 et 9.

730. Donum intellectus, sub interiore instinctu Spiritus sancti, inservit ad illa penetranda supernaturali lumine, quae naturali lumine penetrare non possumus, et quae se habent in fide tamquam principia ex quibus alia deducuntur (q. 8, a. 1).

Porro illa penetrare in se, durante statu viae, non valemus ; at penetramus quod aliac evidentes veritates hisce non contrariantur (a. 2).

Hoc autem fit secundum triplicem gradum.

« Primus gradus doni intellectus est quod per eum cognoscit homo fidei veritatibus adhaerendum quantum ad salutem necessarium est, considerando aliquam rationem fidei christianae, propter quam se credere cognoscit. Nam Spiritus sanctus omni gratiam habenti ostendit ad minus aliquam fidei rationem per claritatem doni intellectus, ob quam fidei adhaerendum cognoscit. Aliqui enim moventur propter testimonia prophetarum de Christo novaque lege. Aliqui ex consideratione sanctitatis et fidei praecedentium patrum... Aliqui ex consideratione miraculorum... Aliqui ex speciali inspiratione vel divina visitatione aut simili aliquo, quod in se experiuntur vel ipsis contingit. »

Secundus gradus doni intellectus est omnes vel certe praecipuas fidei veritates subtiliter speculari : sicque tanto robustius in fidei veritatibus solidari, quanto diligentius fidei fundamenta perpendit, in tantum, ut ubertim miretur, quod Deus tam copiosissime et evidentissime dignatus est fidem catholicae approbare. Itaque ad hunc gradum doni intellectus pertinet clare et prompte advertere originem fidei, qualiter Christus usque ad passionem et mortem paucos habeat credentes... Haec atque similia infinita sincere cognoscere, ad secundum gradum doni intellectus spectare opinor.

Ad tertium gradum attinet, ut singulorum fidei articulorum proprias rationes ac fundamenta quis purgatissima acie valeat considerare, sicque singulas fidei veritates seorsum subtilissimo atque certissimo mentis oculo queat delectabiliter speculari, contemplando videlicet, quod rationabiliter sit fides superbencdictissimae Trinitatis,... tum propter evangelica testimonia et apostolica documenta, tum propter pulcherrimas persuasiones ex naturis rerum acceptas. Insuper contuendo rationes fidei de incarnatione Filii Dei, oracula prophetarum, testimonia apostolorum, considerationes rationabiles quibus probatur hoc decuisse, sicque de singulis fidei articulis sive particulis considerando propria fundamenta, et quomodo pene nihil de Christo asserunt, quin id a vatibus sanctis comprobetur praedictum...¹ »

Huic dono respondet 6^a beatitudo : Beati mundo corde, quoniam Deum videbunt. Donum enim intellectus depurat mentem a phantasmatibus et erroribus quibus male acciperemus seu intelligeremus ea quae de Deo proponuntur ; quanto autem magis ab ipsis purificamur, tanto melius videmus Deum, prout in hac vita est possibile.

« Est enim duplex munditia : una quidem praeambula et dispositiva ad Dei visionem, quae est depuratio affectus ab inordinatis affectionibus ; et haec quidem munditia cordis fit per virtutes et dona quae pertinent ad vim appetitivam. Alia vero munditia cordis est, quae est quasi completiva respectu visionis divinae, et haec quidem est munditia mentis depurata a phantasmatibus et erroribus, ut scil. ea quae de Deo proponuntur, non accipiantur per modum corporalium phantasmatum, nec secundum haereticas perversitates ; et hanc munditiam facit donum intellectus. Similiter duplex est Dei visio : una quidem perfecta, per quam videtur Dei essentia ; alia vero imperfecta, per quam etsi non videamus de Deo quid est, videmus tamen quid non est ; et tanto in hac vita Deum perfectius cognoscimus, quanto magis intelligimus eum excedere quidquid intellectu comprehenditur. Et utraque Dei visio pertinet ad donum intellectus : prima quidem ad donum intellectus consummatum, secundum quod erit in patria ; secunda vero ad donum intellectus inchoatum, secundum quod habetur in via » (a. 7).

Dono intellectus respondent fructus Spiritus sancti, fides i. e. certitudo fidei quae producit in mente delectationem ; in voluntate autem respondent fructus gaudii (a. 8).

731. Donum scientiae, sub interiore instinctu Spiritus sancti, inservit ad recte etcerto iudicandum secundum veritatem fidei de rebus humanis et creatis, discernendo quae de his credenda sunt, a non credendis (q. 9, a. 1 et 2).

« Donum scientiae triplicem obtinet gradum.

Primus in eo consistit, ut homo universa creata respicit divina naturae caduca et vana cognoscat, nec propter se diligenda, nec pro fine ultimo appetenda intelligat, eisque minus quam Deo inhaereat, et sic gradus doni scientiae ad salutem exigitur, atque universi charitatem habentibus communis censetur.

Ad secundum scientiae huius gradum proficisci debemus, ut scil. de singulis rebus creatis, singillatim atque per proprias rationes sciamus, quoniam in ipsis non sit affectus figendus, nec quasi finalibus bonis sit in ipsis alligandus, sed in eis nec magis nec minus intendat sive utatur quam ad interiorem salutem requiritur.

Tertius denique gradus doni scientiae, est in his quae vitam activam concernunt adeo esse exercitatum, expertum atque perfectum, ut in omni... dubioso eventu perplexoque casu sciat verissime, promptissime, ac saluberrime iudicare, causas peccatorum elicere, rationes negligentiosis pigriorisque vitae discernere, ad temporalium contemptum inducere, ad seriosissimam atque ad infatigabilem spiritualium profectuum conversationem attendere² ».

Dono scientiae respondet 3^a beatitudo : Beati qui lugent, quoniam consolabuntur. Qui enim recte iudicat de creaturis, in ipsis non invenit bonum perfectum, sed potius de ipsis luget, et eas ordinat in bonum divinum ; ex quo sequitur consolatio (a. 4).

732. Animadversiones. — 1. Fide veritatibus revelatis simpliciter adhaeremus ; dono intellectus eas penetramus.

2. Differt donum scientiae a dono intellectus : hoc, per modum simplicis apprehensionis procedit, « ut intellectu penetrentur vel capiantur » ea quae sunt fidei ; illud per modum iudicii, « ut de eis homo habeat iudicium rectum et aestimet his esse inhaerendum et ab eorum oppositis recedendum » (q. 8, a. 6).

3. Illa dona, sicut fides, sunt per se primaria speculativa, secundario tamen practica (a. 3). Ita S. Thomas, in praesenti, retractat quod in I-II, q. 68, a. 4 in contrarium scripserat (a. 6).

4. Dono intellectus opponuntur duo vitia : caecitas mentis, et hebetudo sensus. Haec « circa intelligentiam importat quamdam debilitateni (seu obtusionem) mentis circa considerationem spiritualium bonorum ; caecitas autem mentis importat omnimodam privationem cognitionis ipsorum » (q. 15, a. 1). Oritur hebetudo ex gula ; caecitas ex luxuria.

Dono scientiae directe opponitur ignorantia.